Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय 5, खण्ड 1

संस्कृत

Passage 74.1

यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ॥ १ ॥

पदच्छेद

यःyaḥहhaवैvaiज्येष्ठम्jyeṣṭhamचcaश्रेष्ठम्śreṣṭhamचcaवेदvedaज्येष्ठःjyeṣṭhaḥचcaहhaवैvaiश्रेष्ठःśreṣṭhaḥचcaभवतिbhavatiप्राणःprāṇaḥवावvāvaज्येष्ठःjyeṣṭhaḥचcaश्रेष्ठःśreṣṭhaḥचca

अन्वय

यः ह वै ज्येष्ठम् च श्रेष्ठम् च वेद, [सः] ह वै ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च भवति । प्राणः वाव ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च [अस्ति] ।

Passage 74.2

यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाग्वाव वसिष्ठः ॥ २ ॥

पदच्छेद

यःyaḥहhaवैvaiवसिष्ठम्vasiṣṭhamवेदvedaवसिष्ठःvasiṣṭhaḥहhaस्वानाम्svānāmभवतिbhavatiवाक्vākवावvāvaवसिष्ठःvasiṣṭhaḥ

अन्वय

यः ह वै वसिष्ठम् वेद, [सः] ह स्वानाम् वसिष्ठः भवति । वाक् वाव वसिष्ठः [अस्ति] ।

Passage 74.3

यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठत्यस्मिँश्च लोकेऽमुष्मिँश्च चक्षुर्वाव प्रतिष्ठा ॥ ३ ॥

पदच्छेद

यःyaḥहhaवैvaiप्रतिष्ठाम्pratiṣṭhāmवेदvedaप्रतिpratiहhaतिष्ठतिtiṣṭhatiअस्मिन्asminचcaलोकेlokeअमुष्मिन्amuṣminचcaचक्षुःcakṣuḥवावvāvaप्रतिष्ठाpratiṣṭhā

अन्वय

यः ह वै प्रतिष्ठाम् वेद, [सः] ह अस्मिन् च लोके अमुष्मिन् च [लोके] प्रति तिष्ठति । चक्षुः वाव प्रतिष्ठा [अस्ति] ।

Passage 74.4

यो ह वै सम्पदं वेद सँहास्मै कामाः पद्यन्ते दैवाश्च मानुषाश्च श्रोत्रं वाव सम्पत् ॥ ४ ॥

पदच्छेद

यःyaḥहhaवैvaiसम्पदम्sampadamवेदvedaसम्samहhaअस्मैasmaiकामाःkāmāḥपद्यन्तेpadyanteदैवाःdaivāḥचcaमानुषाःmānuṣāḥचcaश्रोत्रम्śrotramवावvāvaसम्पत्sampat

अन्वय

यः ह वै सम्पदम् वेद, अस्मै ह दैवाः च मानुषाः च कामाः सम् पद्यन्ते । श्रोत्रम् वाव सम्पत् [अस्ति] ।

Passage 74.5

यो ह वा आयतनं वेदायतनँ ह स्वानां भवति मनो ह वा आयतनम् ॥ ५ ॥

पदच्छेद

यःyaḥहhaवैvaiआयतनम्āyatanamवेदvedaआयतनम्āyatanamहhaस्वानाम्svānāmभवतिbhavatiमनःmanaḥहhaवैvaiआयतनम्āyatanam

अन्वय

यः ह वा आयतनम् वेद, [सः] ह स्वानाम् आयतनम् भवति । मनः ह वा आयतनम् [अस्ति] ।

Passage 74.6

अथ ह प्राणा अहँश्रेयसि व्यूदिरेऽहँश्रेयानस्म्यहँ श्रेयानस्मीति ॥ ६ ॥

पदच्छेद

अथathaहhaप्राणाःprāṇāḥअहंश्रेयसिahaṃśreyasiव्यूदिरेvyūdireअहम्ahamश्रेयान्śreyānअस्मिasmiअहम्ahamश्रेयान्śreyānअस्मिasmiइतिiti

अन्वय

अथ ह प्राणाः अहंश्रेयसि व्यूदिरे—अहम् श्रेयान् अस्मि, अहम् श्रेयान् अस्मि इति ।

Passage 74.7

ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरमेत्योचुर्भगवन्को नः श्रेष्ठ इति तान्होवाच यस्मिन्व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति ॥ ७ ॥

पदच्छेद

तेteहhaप्राणाःprāṇāḥप्रजापतिम्prajāpatimपितरम्pitaramएत्यetyaऊचुःūcuḥभगवन्bhagavanकःkaḥनःnaḥश्रेष्ठःśreṣṭhaḥइतिitiतान्tānहhaउवाचuvācaयस्मिन्yasminवःvaḥउत्क्रान्तेutkrānteशरीरम्śarīramपापिष्ठतरम्pāpiṣṭhataramइवivaदृश्येतdṛśyetaसःsaḥवःvaḥश्रेष्ठःśreṣṭhaḥइतिiti

अन्वय

ते ह प्राणाः पितरम् प्रजापतिम् एत्य ऊचुः—भगवन्, नः कः श्रेष्ठः [अस्ति] इति । [प्रजापतिः] तान् ह उवाच—वः यस्मिन् उत्क्रान्ते शरीरम् पापिष्ठतरम् इव दृश्येत, सः वः श्रेष्ठः [अस्ति] इति ।

Passage 74.8

सा ह वागुच्चक्राम सा संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा कला अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह वाक् ॥ ८ ॥

पदच्छेद

साsāहhaवाक्vākउच्चक्रामuccakrāmaसाsāसंवत्सरम्saṃvatsaramप्रोष्यproṣyaपर्येत्यparyetyaउवाचuvācaकथम्kathamअशकतaśakataऋतेṛteमत्matजीवितुम्jīvitumइतिitiयथाyathāकलाःkalāḥअवदन्तःavadantaḥप्राणन्तःprāṇantaḥप्राणेनprāṇenaपश्यन्तःpaśyantaḥचक्षुषाcakṣuṣāशृण्वन्तःśṛṇvantaḥश्रोत्रेणśrotreṇaध्यायन्तःdhyāyantaḥमनसाmanasāएवम्evamइतिitiप्रविवेशpraviveśaहhaवाक्vāk

Passage 74.9

चक्षुर्होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथान्धा अपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह चक्षुः ॥ ९ ॥

पदच्छेद

चक्षुःcakṣuḥहhaउच्चक्रामuccakrāmaतत्tatसंवत्सरम्saṃvatsaramप्रोष्यproṣyaपर्येत्यparyetyaउवाचuvācaकथम्kathamअशकतaśakataऋतेṛteमत्matजीवितुम्jīvitumइतिitiयथाyathāअन्धाःandhāḥअपश्यन्तःapaśyantaḥप्राणन्तःprāṇantaḥप्राणेनprāṇenaवदन्तःvadantaḥवाचाvācāशृण्वन्तःśṛṇvantaḥश्रोत्रेणśrotreṇaध्यायन्तःdhyāyantaḥमनसाmanasāएवम्evamइतिitiप्रविवेशpraviveśaहhaचक्षुःcakṣuḥ

अन्वय

चक्षुः ह उच्चक्राम । तत् संवत्सरम् प्रोष्य पर्येत्य उवाच—मत् ऋते जीवितुम् कथम् अशकत इति । [इतरे प्राणाः आहुः—] यथा अन्धाः अपश्यन्तः, प्राणन्तः प्राणेन, वदन्तः वाचा, शृण्वन्तः श्रोत्रेण, ध्यायन्तः मनसा [जीवन्ति], एवम् [वयम् अजीविष्म] इति । चक्षुः ह प्रविवेश ।

Passage 74.10

श्रोत्रँ होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बधिरा अशृण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥ १० ॥

पदच्छेद

श्रोत्रम्śrotramहhaउच्चक्रामuccakrāmaतत्tatसंवत्सरम्saṃvatsaramप्रोष्यproṣyaपर्येत्यparyetyaउवाचuvācaकथम्kathamअशकतaśakataऋतेṛteमत्matजीवितुम्jīvitumइतिitiयथाyathāबधिराःbadhirāḥअशृण्वन्तःaśṛṇvantaḥप्राणन्तःprāṇantaḥप्राणेनprāṇenaवदन्तःvadantaḥवाचाvācāपश्यन्तःpaśyantaḥचक्षुषाcakṣuṣāध्यायन्तःdhyāyantaḥमनसाmanasāएवम्evamइतिitiप्रविवेशpraviveśaहhaश्रोत्रम्śrotram

अन्वय

श्रोत्रम् ह उच्चक्राम । तत् संवत्सरम् प्रोष्य पर्येत्य उवाच—मत् ऋते जीवितुम् कथम् अशकत इति । [इतरे प्राणाः आहुः—] यथा बधिराः अशृण्वन्तः, प्राणन्तः प्राणेन, वदन्तः वाचा, पश्यन्तः चक्षुषा, ध्यायन्तः मनसा [जीवन्ति], एवम् [वयम् अजीविष्म] इति । श्रोत्रम् ह प्रविवेश ।

Passage 74.11

मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेणैवमिति प्रविवेश ह मनः ॥ ११ ॥

पदच्छेद

मनःmanaḥहhaउच्चक्रामuccakrāmaतत्tatसंवत्सरम्saṃvatsaramप्रोष्यproṣyaपर्येत्यparyetyaउवाचuvācaकथम्kathamअशकतaśakataऋतेṛteमत्matजीवितुम्jīvitumइतिitiयथाyathāबालाःbālāḥअमनसःamanasaḥप्राणन्तःprāṇantaḥप्राणेनprāṇenaवदन्तःvadantaḥवाचाvācāपश्यन्तःpaśyantaḥचक्षुषाcakṣuṣāशृण्वन्तःśṛṇvantaḥश्रोत्रेणśrotreṇaएवम्evamइतिitiप्रविवेशpraviveśaहhaमनःmanaḥ

अन्वय

मनः ह उच्चक्राम । तत् संवत्सरम् प्रोष्य पर्येत्य उवाच—मत् ऋते जीवितुम् कथम् अशकत इति । [इतरे प्राणाः आहुः—] यथा बालाः अमनसः, प्राणन्तः प्राणेन, वदन्तः वाचा, पश्यन्तः चक्षुषा, शृण्वन्तः श्रोत्रेण [जीवन्ति], एवम् [वयम् अजीविष्म] इति । मनः ह प्रविवेश ।

Passage 74.12

अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन्स यथा सुहयः पड्वीशशङ्कून्संखिदेदेवमितरान्प्राणान्समखिदत्तँहाभिसमेत्योचुर्भगवन्नेधि त्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोत्क्रमीरिति ॥ १२ ॥

पदच्छेद

अथathaहhaप्राणःprāṇaḥउच्चिक्रमिषन्uccikramiṣanसःsaḥयथाyathāसुहयःsuhayaḥपड्वीशशङ्कून्paḍvīśaśaṅkūnसंखिदेत्saṃkhidetएवम्evamइतरान्itarānप्राणान्prāṇānसमखिदत्samakhidatतम्tamहhaअभिसमेत्यabhisametyaऊचुःūcuḥभगवन्bhagavanएधिedhiत्वम्tvamनःnaḥश्रेष्ठःśreṣṭhaḥअसिasiमाmāउत्क्रमीःutkramīḥइतिiti

अन्वय

अथ ह प्राणः उच्चिक्रमिषन्, सः यथा सुहयः पड्वीशशङ्कून् संखिदेत्, एवम् इतरान् प्राणान् समखिदत् । तम् ह अभिसमेत्य [ते] ऊचुः—भगवन्, एधि । त्वम् नः श्रेष्ठः असि । मा उत्क्रमीः इति ।

Passage 74.13

अथ हैनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच यदहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति ॥ १३ ॥

पदच्छेद

अथathaहhaएनम्enamवाक्vākउवाचuvācaयत्yatअहम्ahamवसिष्ठःvasiṣṭhaḥअस्मिasmiत्वम्tvamतत्tatवसिष्ठःvasiṣṭhaḥअसिasiइतिitiअथathaहhaएनम्enamचक्षुःcakṣuḥउवाचuvācaयत्yatअहम्ahamप्रतिष्ठाpratiṣṭhāअस्मिasmiत्वम्tvamतत्tatप्रतिष्ठाpratiṣṭhāअसिasiइतिiti

अन्वय

अथ ह वाक् एनम् उवाच—यत् अहम् वसिष्ठः अस्मि, त्वम् तत् वसिष्ठः असि इति । अथ ह चक्षुः एनम् उवाच—यत् अहम् प्रतिष्ठा अस्मि, त्वम् तत् प्रतिष्ठा असि इति ।

Passage 74.14

अथ हैनँश्रोत्रमुवाच यदहं सम्पदस्मि त्वं तत्सम्पदसीत्यथ हैनं मन उवाच यदहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति ॥ १४ ॥

पदच्छेद

अथathaहhaएनम्enamश्रोत्रम्śrotramउवाचuvācaयत्yatअहम्ahamसम्पत्sampatअस्मिasmiत्वम्tvamतत्tatसम्पत्sampatअसिasiइतिitiअथathaहhaएनम्enamमनःmanaḥउवाचuvācaयत्yatअहम्ahamआयतनम्āyatanamअस्मिasmiत्वम्tvamतत्tatआयतनम्āyatanamअसिasiइतिiti

अन्वय

अथ ह श्रोत्रम् एनम् उवाच—यत् अहम् सम्पत् अस्मि, त्वम् तत् सम्पत् असि इति । अथ ह मनः एनम् उवाच—यत् अहम् आयतनम् अस्मि, त्वम् तत् आयतनम् असि इति ।

Passage 74.15

न वै वाचो न चक्षूँषि न श्रोत्राणि न मनाँसीत्याचक्षते प्राणा इत्येवाचक्षते प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति ॥ १५ ॥

पदच्छेद

नnaवैvaiवाचःvācaḥनnaचक्षूंषिcakṣūṃṣiनnaश्रोत्राणिśrotrāṇiनnaमनांसिmanāṃsiइतिitiआचक्षतेācakṣateप्राणाःprāṇāḥइतिitiएवevaआचक्षतेācakṣateप्राणःprāṇaḥहिhiएवevaएतानिetāniसर्वाणिsarvāṇiभवतिbhavati

अन्वय

वै वाचः [इति] न आचक्षते; चक्षूंषि [इति] न [आचक्षते]; श्रोत्राणि [इति] न [आचक्षते]; मनांसि इति न [आचक्षते] । प्राणाः इति एव आचक्षते । हि प्राणः एव एतानि सर्वाणि भवति ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय 5, खण्ड 1

Read the whole section →