Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय 8, खण्ड 1

संस्कृत

Passage 140.1

अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति ॥ १ ॥

पदच्छेद

अथathaयत्yatइदम्idamअस्मिन्asminब्रह्मपुरेbrahmapureदहरम्daharamपुण्डरीकम्puṇḍarīkamवेश्मveśmaदहरःdaharaḥअस्मिन्asminअन्तःantaḥआकाशःākāśaḥतस्मिन्tasminयत्yatअन्तःantaḥतत्tatअन्वेष्टव्यम्anveṣṭavyamतत्tatवावvāvaविजिज्ञासितव्यम्vijijñāsitavyamइतिiti

अन्वय

अथ अस्मिन् ब्रह्मपुरे यत् इदम् दहरम् पुण्डरीकम् वेश्म [अस्ति], अस्मिन् दहरः अन्तराकाशः [अस्ति] । तस्मिन् यत् अन्तः [अस्ति], तत् अन्वेष्टव्यम्; तत् वाव विजिज्ञासितव्यम् इति [उवाच] ।

Passage 140.2

तं चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति स ब्रूयात् ॥ २ ॥

पदच्छेद

तम्tamचेत्cetब्रूयुःbrūyuḥयत्yatइदम्idamअस्मिन्asminब्रह्मपुरेbrahmapureदहरम्daharamपुण्डरीकम्puṇḍarīkamवेश्मveśmaदहरःdaharaḥअस्मिन्asminअन्तःantaḥआकाशःākāśaḥकिम्kimतत्tatअत्रatraविद्यतेvidyateयत्yatअन्वेष्टव्यम्anveṣṭavyamयत्yatवावvāvaविजिज्ञासितव्यम्vijijñāsitavyamइतिitiसःsaḥब्रूयात्brūyāt

अन्वय

चेत् तम् [आचार्यम्], अस्मिन् ब्रह्मपुरे यत् इदम् दहरम् पुण्डरीकम् वेश्म [अस्ति], अस्मिन् दहरः अन्तराकाशः [अस्ति]; अत्र यत् अन्वेष्टव्यम्, यत् वाव विजिज्ञासितव्यम्, तत् किम् विद्यते इति ब्रूयुः, सः ब्रूयात् ।

Passage 140.3

यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राणि यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तदस्मिन्समाहितमिति ॥ ३ ॥

पदच्छेद

यावान्yāvānवैvaiअयम्ayamआकाशःākāśaḥतावान्tāvānएषःeṣaḥअन्तःantaḥहृदयेhṛdayeआकाशःākāśaḥउभेubheअस्मिन्asminद्यावापृथिवीdyāvāpṛthivīअन्तःantaḥएवevaसमाहितेsamāhiteउभौubhauअग्निःagniḥचcaवायुःvāyuḥचcaसूर्याचन्द्रमसौsūryācandramasauउभौubhauविद्युत्vidyutनक्षत्राणिnakṣatrāṇiयत्yatचcaअस्यasyaइहihaअस्तिastiयत्yatचcaनnaअस्तिastiसर्वम्sarvamतत्tatअस्मिन्asminसमाहितम्samāhitamइतिiti

अन्वय

अयम् आकाशः यावान् वा [अस्ति], एषः अन्तर्हृदये आकाशः तावान् [अस्ति] । अस्मिन् उभे द्यावापृथिवी अन्तः एव समाहिते [स्तः]; उभौ अग्निः च वायुः च, उभौ सूर्याचन्द्रमसौ, विद्युत् नक्षत्राणि [च समाहितानि सन्ति] । यत् च अस्य इह अस्ति, यत् च न अस्ति, तत् सर्वम् अस्मिन् समाहितम् [अस्ति] इति ।

Passage 140.4

तं चेद्ब्रूयुरस्मिꣳश्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्वꣳ समाहितꣳ सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदैतज्जरामाप्नोति प्रध्वꣳसते वा किं ततोऽतिशिष्यत इति ॥ ४ ॥

पदच्छेद

तम्tamचेत्cetब्रूयुःbrūyuḥअस्मिन्asminचेत्cetइदम्idamब्रह्मपुरेbrahmapureसर्वम्sarvamसमाहितम्samāhitamसर्वाणिsarvāṇiचcaभूतानिbhūtāniसर्वेsarveचcaकामाःkāmāḥयदाyadāएतत्etatजराम्jarāmआप्नोतिāpnotiप्रध्वंसतेpradhvaṃsateवाvāकिम्kimततःtataḥअतिशिष्यतेatiśiṣyateइतिiti

अन्वय

चेत् तम्, अस्मिन् ब्रह्मपुरे इदम् सर्वम् समाहितम् [अस्ति], सर्वाणि च भूतानि [समाहितानि सन्ति], सर्वे च कामाः [समाहिताः सन्ति] चेत्, यदा एतत् जराम् आप्नोति वा प्रध्वंसते, ततः किम् अतिशिष्यते इति ब्रूयुः ।

Passage 140.5

स ब्रूयान्नास्य जरयैतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन्कामाः समाहिताः एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पो यथा ह्येवेह प्रजा अन्वाविशन्ति यथानुशासनं यं यमन्तमभिकामा भवन्ति यं जनपदं यं क्षेत्रभागं तं तमेवोपजीवन्ति ॥ ५ ॥

पदच्छेद

सःsaḥब्रूयात्brūyātनnaअस्यasyaजरयाjarayāएतत्etatजीर्यतिjīryatiनnaवधेनvadhenaअस्यasyaहन्यतेhanyateएतत्etatसत्यम्satyamब्रह्मपुरम्brahmapuramअस्मिन्asminकामाःkāmāḥसमाहिताःsamāhitāḥएषःeṣaḥआत्माātmāअपहतपाप्माapahatapāpmāविजरःvijaraḥविमृत्युःvimṛtyuḥविशोकःviśokaḥविजिघत्सःvijighatsaḥअपिपासःapipāsaḥसत्यकामःsatyakāmaḥसत्यसङ्कल्पःsatyasaṅkalpaḥयथाyathāहिhiएवevaइहihaप्रजाःprajāḥअन्वाविशन्तिanvāviśantiयथानुशासनम्yathānuśāsanamयम्yamयम्yamअन्तम्antamअभिकामाःabhikāmāḥभवन्तिbhavantiयम्yamजनपदम्janapadamयम्yamक्षेत्रभागम्kṣetrabhāgamतम्tamतम्tamएवevaउपजीवन्तिupajīvanti

अन्वय

सः ब्रूयात्—अस्य जरया एतत् न जीर्यति; अस्य वधेन [एतत्] न हन्यते । एतत् सत्यम् ब्रह्मपुरम् [अस्ति]; अस्मिन् कामाः समाहिताः [सन्ति] । एषः आत्मा अपहतपाप्मा विजरः विमृत्युः विशोकः विजिघत्सः अपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः [अस्ति] । यथा हि एव इह प्रजाः यथानुशासनम् अन्वाविशन्ति, यम् यम् अन्तम् अभिकामाः भवन्ति, यम् जनपदम् यम् क्षेत्रभागम् [अभिकामाः भवन्ति], तम् तम् एव उपजीवन्ति ।

Passage 140.6

तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते तद्य इहात्मानमननुविद्य व्रजन्त्येताꣳश्च सत्यान्कामाꣳस्तेषाꣳ सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवत्यथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येताꣳश्च सत्यान्कामाꣳस्तेषाꣳ सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ६ ॥

पदच्छेद

तत्tatयथाyathāइहihaकर्मजितःkarmajitaḥलोकःlokaḥक्षीयतेkṣīyateएवम्evamएवevaअमुत्रamutraपुण्यजितःpuṇyajitaḥलोकःlokaḥक्षीयतेkṣīyateतत्tatयेyeइहihaआत्मानम्ātmānamअननुविद्यananuvidyaव्रजन्तिvrajantiएतान्etānचcaसत्यान्satyānकामान्kāmānतेषाम्teṣāmसर्वेषुsarveṣuलोकेषुlokeṣuअकामचारःakāmacāraḥभवतिbhavatiअथathaयेyeइहihaआत्मानम्ātmānamअनुविद्यanuvidyaव्रजन्तिvrajantiएतान्etānचcaसत्यान्satyānकामान्kāmānतेषाम्teṣāmसर्वेषुsarveṣuलोकेषुlokeṣuकामचारःkāmacāraḥभवतिbhavati

अन्वय

तत् यथा इह कर्मजितः लोकः क्षीयते, एवम् एव अमुत्र पुण्यजितः लोकः क्षीयते । तत् ये इह आत्मानम् एतान् च सत्यान् कामान् अननुविद्य व्रजन्ति, तेषाम् सर्वेषु लोकेषु अकामचारः भवति । अथ ये इह आत्मानम् एतान् च सत्यान् कामान् अनुविद्य व्रजन्ति, तेषाम् सर्वेषु लोकेषु कामचारः भवति ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय 8, खण्ड 1

Read the whole section →