Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय 5, खण्ड 10

संस्कृत

Passage 83.1

तद्य इत्थं विदुः । ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिषमभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासाँस्तान् ॥ १ ॥

पदच्छेद

तत्tatयेyeइत्थम्itthamविदुःviduḥयेyeचcaइमेimeअरण्येaraṇyeश्रद्धाśraddhāतपःtapaḥइतिitiउपासतेupāsateतेteअर्चिषम्arciṣamअभिसम्भवन्तिabhisambhavantiअर्चिषःarciṣaḥअहःahaḥअह्नःahnaḥआपूर्यमाणपक्षम्āpūryamāṇapakṣamआपूर्यमाणपक्षात्āpūryamāṇapakṣātयान्yānषट्ṣaṭउदङ्udaṅएतिetiमासान्māsānतान्tān

अन्वय

तत् ये इत्थम् विदुः, ये च इमे अरण्ये श्रद्धा तपः इति उपासते, ते अर्चिषम् अभिसम्भवन्ति । अर्चिषः अहः [अभिसम्भवन्ति]; अह्नः आपूर्यमाणपक्षम् [अभिसम्भवन्ति]; आपूर्यमाणपक्षात् यान् षट् मासान् [आदित्यः] उदङ् एति, तान् [अभिसम्भवन्ति] ।

Passage 83.2

मासेभ्यः संवत्सरँ संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवयानः पन्था इति ॥ २ ॥

पदच्छेद

मासेभ्यःmāsebhyaḥसंवत्सरम्saṃvatsaramसंवत्सरात्saṃvatsarātआदित्यम्ādityamआदित्यात्ādityātचन्द्रमसम्candramasamचन्द्रमसःcandramasaḥविद्युतम्vidyutamतत्tatपुरुषःpuruṣaḥअमानवःamānavaḥसःsaḥएनान्enānब्रह्मbrahmaगमयतिgamayatiएषःeṣaḥदेवयानःdevayānaḥपन्थाःpanthāḥइतिiti

अन्वय

मासेभ्यः संवत्सरम् [अभिसम्भवन्ति]; संवत्सरात् आदित्यम् [अभिसम्भवन्ति]; आदित्यात् चन्द्रमसम् [अभिसम्भवन्ति]; चन्द्रमसः विद्युतम् [अभिसम्भवन्ति] । तत् [तत्र] पुरुषः अमानवः [अस्ति] । सः एनान् ब्रह्म गमयति । एषः देवयानः पन्थाः [अस्ति] इति ।

Passage 83.3

अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रिँ रात्रेरपरपक्षमपरपक्षाद्यान्षड्दक्षिणैति मासाँस्तान्नैते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति ॥ ३ ॥

पदच्छेद

अथathaयेyeइमेimeग्रामेgrāmeइष्टापूर्तेiṣṭāpūrteदत्तम्dattamइतिitiउपासतेupāsateतेteधूमम्dhūmamअभिसम्भवन्तिabhisambhavantiधूमात्dhūmātरात्रिम्rātrimरात्रेःrātreḥअपरपक्षम्aparapakṣamअपरपक्षात्aparapakṣātयान्yānषट्ṣaṭदक्षिणाdakṣiṇāएतिetiमासान्māsānतान्tānनnaएतेeteसंवत्सरम्saṃvatsaramअभिप्राप्नुवन्तिabhiprāpnuvanti

अन्वय

अथ ये इमे ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तम् इति उपासते, ते धूमम् अभिसम्भवन्ति । धूमात् रात्रिम् [अभिसम्भवन्ति]; रात्रेः अपरपक्षम् [अभिसम्भवन्ति]; अपरपक्षात् यान् षट् मासान् [आदित्यः] दक्षिणा एति, तान् [अभिसम्भवन्ति] । एते संवत्सरम् न अभिप्राप्नुवन्ति ।

Passage 83.4

मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति ॥ ४ ॥

पदच्छेद

मासेभ्यःmāsebhyaḥपितृलोकम्pitṛlokamपितृलोकात्pitṛlokātआकाशम्ākāśamआकाशात्ākāśātचन्द्रमसम्candramasamएषःeṣaḥसोमःsomaḥराजाrājāतत्tatदेवानाम्devānāmअन्नम्annamतम्tamदेवाःdevāḥभक्षयन्तिbhakṣayanti

अन्वय

मासेभ्यः पितृलोकम् [अभिसम्भवन्ति]; पितृलोकात् आकाशम् [अभिसम्भवन्ति]; आकाशात् चन्द्रमसम् [अभिसम्भवन्ति] । एषः सोमः राजा [अस्ति] । तत् देवानाम् अन्नम् [अस्ति]; देवाः तम् भक्षयन्ति ।

Passage 83.5

तस्मिन्यवात्संपातमुषित्वाथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाभ्रं भवति ॥ ५ ॥

पदच्छेद

तस्मिन्tasminयवात्संपातम्yavātsaṃpātamउषित्वाuṣitvāअथathaएतम्etamएवevaअध्वानम्adhvānamपुनःpunaḥनिवर्तन्तेnivartanteयथाyathāइतम्itamआकाशम्ākāśamआकाशात्ākāśātवायुम्vāyumवायुःvāyuḥभूत्वाbhūtvāधूमःdhūmaḥभवतिbhavatiधूमःdhūmaḥभूत्वाbhūtvāअभ्रम्abhramभवतिbhavati

Passage 83.6

अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्तेऽतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एव भवति ॥ ६ ॥

पदच्छेद

अभ्रम्abhramभूत्वाbhūtvāमेघःmeghaḥभवतिbhavatiमेघःmeghaḥभूत्वाbhūtvāप्रवर्षतिpravarṣatiतेteइहihaव्रीहियवाःvrīhiyavāḥओषधिवनस्पतयःoṣadhivanaspatayaḥतिलमाषाःtilamāṣāḥइतिitiजायन्तेjāyanteअतःataḥवैvaiखलुkhaluदुर्निष्प्रपतरम्durniṣprapataramयःyaḥयःyaḥहिhiअन्नम्annamअत्तिattiयःyaḥरेतःretaḥसिञ्चतिsiñcatiतत्tatभूयःbhūyaḥएवevaभवतिbhavati

Passage 83.7

तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन् श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा ॥७॥

पदच्छेद

तत्tatयेyeइहihaरमणीयचरणाःramaṇīyacaraṇāḥअभ्याशःabhyāśaḥहhaयत्yatतेteरमणीयाम्ramaṇīyāmयोनिम्yonimआपद्येरन्āpadyeranब्राह्मणयोनिम्brāhmaṇayonimवाvāक्षत्रिययोनिम्kṣatriyayonimवाvāवैश्ययोनिम्vaiśyayonimवाvāअथathaयेyeइहihaकपूयचरणाःkapūyacaraṇāḥअभ्याशःabhyāśaḥहhaयत्yatतेteकपूयाम्kapūyāmयोनिम्yonimआपद्येरन्āpadyeranश्वयोनिम्śvayonimवाvāसूकरयोनिम्sūkarayonimवाvāचण्डालयोनिम्caṇḍālayonimवाvā

अन्वय

तत् ये इह रमणीयचरणाः [सन्ति], ते अभ्याशः ह यत् रमणीयाम् योनिम् आपद्येरन्—ब्राह्मणयोनिम् वा क्षत्रिययोनिम् वा वैश्ययोनिम् वा । अथ ये इह कपूयचरणाः [सन्ति], ते अभ्याशः ह यत् कपूयाम् योनिम् आपद्येरन्—श्वयोनिम् वा सूकरयोनिम् वा चण्डालयोनिम् वा ।

Passage 83.8

अथैतयोः पथोर्न कतरेण च न तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयँस्थानं तेनासौ लोको न सम्पूर्यते तस्माज्जुगुप्सेत तदेष श्लोकः ॥ ८ ॥

पदच्छेद

अथathaएतयोःetayoḥपथोःpathoḥनnaकतरेणkatareṇaचनcanaतानिtāniइमानिimāniक्षुद्राणिkṣudrāṇiअसकृत्asakṛtआवर्तीनिāvartīniभूतानिbhūtāniभवन्तिbhavantiजायस्वjāyasvaम्रियस्वmriyasvaइतिitiएतत्etatतृतीयम्tṛtīyamस्थानम्sthānamतेनtenaअसौasauलोकःlokaḥनnaसम्पूर्यतेsampūryateतस्मात्tasmātजुगुप्सेतjugupsetaतत्tatएषःeṣaḥश्लोकःślokaḥ

अन्वय

अथ [यानि] एतयोः पथोः कतरेण चन न [यान्ति], तानि इमानि क्षुद्राणि असकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति—जायस्व, म्रियस्व इति । एतत् तृतीयम् स्थानम् [अस्ति] । तेन असौ लोकः न सम्पूर्यते । तस्मात् [संसारगतिम्] जुगुप्सेत । तत् एषः श्लोकः [भवति] ।

Passage 83.9

स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबँश्च गुरोस्तल्पमावसन्ब्रह्महा चैते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश्चाचरँस्तैरिति ॥ ९ ॥

पदच्छेद

स्तेनःstenaḥहिरण्यस्यhiraṇyasyaसुराम्surāmपिबन्pibanचcaगुरोःguroḥतल्पम्talpamआवसन्āvasanब्रह्महाbrahmahāचcaएतेeteपतन्तिpatantiचत्वारःcatvāraḥपञ्चमःpañcamaḥचcaआचरन्ācaranतैःtaiḥइतिiti

अन्वय

हिरण्यस्य स्तेनः, सुराम् पिबन् च, गुरोः तल्पम् आवसन्, ब्रह्महा च—एते चत्वारः पतन्ति; तैः आचरन् पञ्चमः च [पतति] इति ।

Passage 83.10

अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन्वेद न सह तैरप्याचरन्पाप्मना लिप्यते शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ १० ॥

पदच्छेद

अथathaहhaयःyaḥएतान्etānएवम्evamपञ्चाग्नीन्pañcāgnīnवेदvedaनnaसःsaḥहhaतैःtaiḥअपिapiआचरन्ācaranपाप्मनाpāpmanāलिप्यतेlipyateशुद्धःśuddhaḥपूतःpūtaḥपुण्यलोकःpuṇyalokaḥभवतिbhavatiयःyaḥएवम्evamवेदvedaयःyaḥएवम्evamवेदveda

अन्वय

अथ ह यः एतान् पञ्चाग्नीन् एवम् वेद, [सः] तैः सह अपि आचरन् पाप्मना न लिप्यते; शुद्धः पूतः पुण्यलोकः भवति । यः एवम् वेद, [सः तथैव भवति]; यः एवम् वेद, [सः तथैव भवति] ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय 5, खण्ड 10

Read the whole section →