Passage 105.2
स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयते प्राणबन्धनँ हि सोम्य मन इति ॥ २ ॥
पदच्छेद
अन्वय
सः [दृष्टान्तः]—यथा सूत्रेण प्रबद्धः शकुनिः दिशम् दिशम् पतित्वा अन्यत्र आयतनम् अलब्ध्वा बन्धनम् एव उपश्रयते, एवम् एव खलु सोम्य तत् मनः दिशम् दिशम् पतित्वा अन्यत्र आयतनम् अलब्ध्वा प्राणम् एव उपश्रयते । सोम्य, मनः हि प्राणबन्धनम् [अस्ति] इति ।
हिन्दी अर्थ
“प्रिय, जैसे डोरी से बँधा पक्षी एक-एक दिशा में उड़कर कहीं और ठहरने का स्थान न पाकर अपने बन्धन के स्थान पर ही लौट आता है, वैसे ही मन दिशाओं में भटककर अन्य आश्रय न पाकर प्राण का ही आश्रय लेता है; क्योंकि, प्रिय, मन प्राण से बँधा है।”
English meaning
“My dear, just as a bird tied to a cord flies in every direction and, finding no other place to settle, returns to the place where it is tethered, so the mind moves in every direction and, finding no other resting place, resorts to vital breath. For, my dear, mind is bound to vital breath.”
व्याख्या
बन्धन इस उपमा में वापसी का स्थान है, केवल दण्ड या कैद नहीं। प्राण श्वास और जीवनशक्ति का आश्रय है; मन की गतिविधि और उसके आधार में भेद रखा गया है।
Explanation
The tether is a point of return in this analogy, not simply punishment or imprisonment. Prāṇa is the sustaining breath or vitality; the image distinguishes the mind’s activity from its support.
संदर्भ
डोरी और पक्षी की उपमा नींद के समय मन के आश्रय को समझाती है।
Context
The tethered bird illustrates the mind’s resting support in sleep.