Passage 72.1
एष ह वै यज्ञो योऽयं पवते एष ह यन्निदꣳ सर्वं पुनाति । यदेष यन्निदꣳ सर्वं पुनाति तस्मादेष एव यज्ञस्तस्य मनश्च वाक्च वर्तनी ॥ १ ॥
पदच्छेद
अन्वय
यः अयम् पवते, एषः ह वै यज्ञः [अस्ति] । एषः ह यन् इदम् सर्वम् पुनाति । यत् एषः यन् इदम् सर्वम् पुनाति, तस्मात् एषः एव यज्ञः [अस्ति] । तस्य मनः च वाक् च वर्तनी [स्तः] ।
हिन्दी अर्थ
यह जो वायु बहती है, यही यज्ञ है। यह चलते हुए इस सबको पवित्र करती है। क्योंकि यह चलते हुए इस सबको पवित्र करती है, इसलिए यही यज्ञ है। मन और वाणी इसके दो मार्ग हैं।
English meaning
This blowing wind is the sacrifice. As it moves, it purifies all this. Because it purifies all this in moving, it is the sacrifice. Mind and speech are its two tracks.
व्याख्या
बहती वायु और पवित्र करने की क्रिया को यज्ञ से जोड़ना उपनिषद् की अर्थ-व्याख्या है। वर्तनी द्विवचन में दो मार्ग या पटरी हैं; अगले अनुच्छेद बताएँगे कि इन्हें अलग-अलग ऋत्विज् कैसे सँभालते हैं।
Explanation
The association of moving wind, purification and sacrifice is an interpretive linkage within the text. Vartanī is dual: two tracks or courses. The following units explain how different priests attend to them.
संदर्भ
अध्याय का अन्तिम भाग यज्ञ में मन, वाणी और ब्रह्मा ऋत्विज् की भूमिका पर आता है।
Context
The closing part of the chapter turns to mind, speech and the supervising priest in sacrifice.