Sections

Wisdom
Upanishads
Chandogya Upanishad
Reader section 101
Passage 101.3

अध्याय 6, खण्ड 4

संस्कृतहिंदीEnglish

Passage 101.3

यच्छन्द्रमसो रोहितँरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाच्चन्द्राच्चन्द्रत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ ३ ॥

पदच्छेद

यत्yatचन्द्रमसःcandramasaḥरोहितम्rohitamरूपम्rūpamतेजसःtejasaḥतत्tatरूपम्rūpamयत्yatशुक्लम्śuklamतत्tatअपाम्apāmयत्yatकृष्णम्kṛṣṇamतत्tatअन्नस्यannasyaअपागात्apāgātचन्द्रात्candrātचन्द्रत्वम्candratvamवाचारम्भणम्vācārambhaṇamविकारःvikāraḥनामधेयम्nāmadheyamत्रीणिtrīṇiरूपाणिrūpāṇiइतिitiएवevaसत्यम्satyam

अन्वय

चन्द्रमसः यत् रोहितम् रूपम् [अस्ति], तत् तेजसः रूपम् [अस्ति]; यत् शुक्लम् [रूपम् अस्ति], तत् अपाम् [रूपम् अस्ति]; यत् कृष्णम् [रूपम् अस्ति], तत् अन्नस्य [रूपम् अस्ति] । चन्द्रात् चन्द्रत्वम् अपागात् । विकारः वाचारम्भणम् नामधेयम् [अस्ति]; त्रीणि रूपाणि इति एव सत्यम् [अस्ति] ।

हिन्दी अर्थ

“चन्द्रमा का जो लाल रूप है, वह तेज का रूप है; जो सफेद है, वह जल का; जो काला है, वह अन्न का। चन्द्रमा का अपना अलग चन्द्रत्व जाता रहा। विकार वाणी पर आश्रित केवल एक नाम है; ये तीन रूप ही वास्तविक आधार हैं।”

English meaning

“The red appearance of the moon is the form of heat; its white appearance is the form of water; its black appearance is the form of food. The separate character of the moon as such has fallen away. A modification is a name dependent on speech; the three forms alone are the underlying reality.”

संदर्भ

त्रिवृत्करण को चन्द्रमा के तीन रंगों में पहचाना जाता है।

Context

Threefold combination is identified through three colors in the moon.

व्याख्या

लाल, सफेद और काले को क्रमशः तेज, जल और अन्न का रूप कहा गया है। अलग नाम से पहचानी वस्तु को इन आधारों में विश्लेषित किया जाता है; यह ऐतिहासिक तत्त्व-विचार है, आधुनिक वर्णक्रम या रासायनिक संघटन का दावा नहीं।

Explanation

Red, white, and black are assigned respectively to heat, water, and food. The separately named object is analyzed into these bases. This is the text’s ancient elemental account, not a claim about modern spectral analysis or chemical composition.