Passage 86.2
प्रवृत्तोऽश्वतरीरथो दासीनिष्कोऽत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते चक्षुष्ट्वेतदात्मन इति होवाचान्धोऽभविष्यो यन्मां नागमिष्य इति ॥ २ ॥
पदच्छेद
अन्वय
[त्वाम् अनु] अश्वतरीरथः प्रवृत्तः [अस्ति]; दासीनिष्कः [च प्रवृत्तः अस्ति] । [त्वम्] अन्नम् अत्सि, प्रियम् पश्यसि । यः एतम् आत्मानम् वैश्वानरम् एवम् उपास्ते, [सः] अन्नम् अत्ति, प्रियम् पश्यति; अस्य कुले ब्रह्मवर्चसम् भवति । एतत् तु आत्मनः चक्षुः [अस्ति]; यत् माम् न आगमिष्यः, [त्वम्] अन्धः अभविष्यः इति ह उवाच ।
हिन्दी अर्थ
तुम्हारे पास चलने वाला खच्चरी-रथ, दासियाँ और निष्काभूषण हैं। तुम अन्न खाते हो और प्रिय वस्तु देखते हो। जो इस वैश्वानर आत्मा की इस प्रकार उपासना करता है, वह अन्न खाता है, प्रिय वस्तु देखता है और उसके कुल में वैदिक विद्या का तेज होता है। राजा ने कहा, “किन्तु यह आत्मा की आँख ही है। यदि तुम मेरे पास न आए होते, तो अन्धे हो जाते।”
English meaning
You have a chariot drawn by she-mules in use, enslaved female attendants and gold neck ornaments. You eat food and see what is dear. Whoever contemplates this Vaiśvānara self in this way eats food, sees what is dear, and has the radiance of sacred learning in the family. The king said, “But this is only the self’s eye. Had you not come to me, you would have become blind.”
व्याख्या
अश्वतरी मादा खच्चर है; निष्क स्वर्णाभूषण या मूल्यवान हार है। दासियों का उल्लेख प्राचीन सामाजिक सम्पत्ति-भाषा में है, मनुष्यों के स्वामित्व का समर्थन नहीं। सूर्य सम्पूर्ण आत्मा नहीं, उसका नेत्र है।
Explanation
Aśvatarī is a she-mule; niṣka denotes a gold ornament or valuable neck piece. The mention of female servants belongs to an ancient language of household possessions, not an endorsement of owning people. The sun is the self’s eye, not its entirety.
संदर्भ
सूर्य-ध्यान से जुड़ी सम्पदा की सूची के बाद उसकी सीमितता स्पष्ट की जाती है।
Context
After the list of possessions associated with solar contemplation, its limitation becomes explicit.