Skip to content

Sunday Meditation· Open to Everyone

साङ्ख्ययोगः

Shloka 2.1

सञ्जय उवाच तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥२-१॥

पदच्छेद

सञ्जयःsañjayaḥउवाचuvācaतम्tamतथाtathāकृपयाkṛpayāआविष्टम्āviṣṭamअश्रु-पूर्ण-आकुल-ईक्षणम्aśru-pūrṇa-ākula-īkṣaṇamविषीदन्तम्viṣīdantamइदम्idamवाक्यम्vākyamउवाचuvācaमधुसूदनःmadhusūdanaḥ

अन्वय

सञ्जयः उवाच—मधुसूदनः तथा कृपया आविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् विषीदन्तम् तम् इदम् वाक्यम् उवाच ।

Shloka 2.2

श्रीभगवानुवाच कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥२-२॥

पदच्छेद

श्री-भगवान्śrī-bhagavānउवाचuvācaकुतःkutaḥत्वाtvāकश्मलम्kaśmalamइदम्idamविषमेviṣameसमुपस्थितम्samupasthitamअनार्य-जुष्टम्anārya-juṣṭamअस्वर्ग्यम्asvargyamअकीर्ति-करम्akīrti-karamअर्जुनarjuna

अन्वय

श्रीभगवान् उवाच—अर्जुन, विषमे इदम् अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्तिकरम् कश्मलम् त्वा कुतः समुपस्थितम् [अस्ति] ।

Shloka 2.3

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥२-३॥

पदच्छेद

क्लैब्यम्klaibyamमाmāस्मsmaगमःgamaḥपार्थpārthaनnaएतत्etatत्वयिtvayiउपपद्यतेupapadyateक्षुद्रम्kṣudramहृदय-दौर्बल्यम्hṛdaya-daurbalyamत्यक्त्वाtyaktvāउत्तिष्ठuttiṣṭhaपरन्तपparantapa

अन्वय

पार्थ, क्लैब्यम् मा स्म गमः; एतत् त्वयि न उपपद्यते । परन्तप, क्षुद्रम् हृदयदौर्बल्यम् त्यक्त्वा उत्तिष्ठ ।

Shloka 2.4

अर्जुन उवाच कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभिः प्रति योत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥२-४॥

पदच्छेद

अर्जुनःarjunaḥउवाचuvācaकथम्kathamभीष्मम्bhīṣmamअहम्ahamसंख्येsaṃkhyeद्रोणम्droṇamचcaमधुसूदनmadhusūdanaइषुभिःiṣubhiḥप्रतिpratiयोत्स्यामिyotsyāmiपूजा-अर्हौpūjā-arhauअरिसूदनarisūdana

अन्वय

अर्जुनः उवाच—मधुसूदन अरिसूदन, अहम् पूजार्हौ भीष्मम् द्रोणम् च संख्ये इषुभिः कथम् प्रतियोत्स्यामि ।

Shloka 2.5

गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके । हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥२-५॥

पदच्छेद

गुरून्gurūnअहत्वाahatvāहिhiमहानुभावान्mahānubhāvānश्रेयःśreyaḥभोक्तुम्bhoktumभैक्ष्यम्bhaikṣyamअपिapiइहihaलोकेlokeहत्वाhatvāअर्थ-कामान्artha-kāmānतुtuगुरून्gurūnइहihaएवevaभुञ्जीयbhuñjīyaभोगान्bhogānरुधिर-प्रदिग्धान्rudhira-pradigdhān

अन्वय

महानुभावान् गुरून् अहत्वा इह लोके भैक्ष्यम् अपि भोक्तुम् हि श्रेयः [अस्ति] । अर्थकामान् गुरून् हत्वा तु इह एव रुधिरप्रदिग्धान् भोगान् भुञ्जीय ।

Shloka 2.6

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । यानेव हत्वा न जिजीविषाम- स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥२-६॥

पदच्छेद

नnaचcaएतत्etatविद्मःvidmaḥकतरत्kataratनःnaḥगरीयःgarīyaḥयत्yatवाvāजयेमjayemaयदिyadiवाvāनःnaḥजयेयुःjayeyuḥयान्yānएवevaहत्वाhatvāनnaजिजीविषामःjijīviṣāmaḥतेteअवस्थिताःavasthitāḥप्रमुखेpramukheधार्तराष्ट्राःdhārtarāṣṭrāḥ

अन्वय

यत् वा [वयम्] जयेम, यदि वा [ते] नः जयेयुः, [तयोः] नः कतरत् गरीयः [स्यात्], एतत् च न विद्मः । यान् एव हत्वा [वयम्] न जिजीविषामः, ते धार्तराष्ट्राः प्रमुखे अवस्थिताः [सन्ति] ।

Shloka 2.7

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः । यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥२-७॥

पदच्छेद

कार्पण्य-दोष-उपहत-स्वभावःkārpaṇya-doṣa-upahata-svabhāvaḥपृच्छामिpṛcchāmiत्वाम्tvāmधर्म-सम्मूढ-चेताःdharma-sammūḍha-cetāḥयत्yatश्रेयःśreyaḥस्यात्syātनिश्चितम्niścitamब्रूहिbrūhiतत्tatमेmeशिष्यःśiṣyaḥतेteअहम्ahamशाधिśādhiमाम्māmत्वाम्tvāmप्रपन्नम्prapannam

अन्वय

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः धर्मसम्मूढचेताः [अहम्] त्वाम् पृच्छामि । यत् निश्चितम् श्रेयः स्यात्, तत् मे ब्रूहि । अहम् ते शिष्यः [अस्मि]; त्वाम् प्रपन्नम् माम् शाधि ।

Shloka 2.8

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥२-८॥

पदच्छेद

नnaहिhiप्रपश्यामिprapaśyāmiममmamaअपनुद्यात्apanudyātयत्yatशोकम्śokamउच्छोषणम्ucchoṣaṇamइन्द्रियाणाम्indriyāṇāmअवाप्यavāpyaभूमौbhūmauअसपत्नम्asapatnamऋद्धम्ṛddhamराज्यम्rājyamसुराणाम्surāṇāmअपिapiचcaआधिपत्यम्ādhipatyam

अन्वय

भूमौ असपत्नम् ऋद्धम् राज्यम् सुराणाम् अपि च आधिपत्यम् अवाप्य [अपि], यत् इन्द्रियाणाम् उच्छोषणम् मम शोकम् अपनुद्यात्, [तत्] हि न प्रपश्यामि ।

Shloka 2.9

सञ्जय उवाच एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥२-९॥

पदच्छेद

सञ्जयःsañjayaḥउवाचuvācaएवम्evamउक्त्वाuktvāहृषीकेशम्hṛṣīkeśamगुडाकेशःguḍākeśaḥपरन्तपparantapaनnaयोत्स्येyotsyeइतिitiगोविन्दम्govindamउक्त्वाuktvāतूष्णीम्tūṣṇīmबभूवbabhūvaहha

अन्वय

सञ्जयः उवाच—परन्तप, गुडाकेशः हृषीकेशम् एवम् उक्त्वा, गोविन्दम् न योत्स्ये इति उक्त्वा, तूष्णीम् बभूव ह ।

Shloka 2.10

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥२-१०॥

पदच्छेद

तम्tamउवाचuvācaहृषीकेशःhṛṣīkeśaḥप्रहसन्prahasanइवivaभारतbhārataसेनयोःsenayoḥउभयोःubhayoḥमध्येmadhyeविषीदन्तम्viṣīdantamइदम्idamवचःvacaḥ

अन्वय

भारत, हृषीकेशः उभयोः सेनयोः मध्ये विषीदन्तम् तम् प्रहसन् इव इदम् वचः उवाच ।

Shloka 2.11

श्रीभगवानुवाच अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥२-११॥

पदच्छेद

श्री-भगवान्śrī-bhagavānउवाचuvācaअशोच्यान्aśocyānअन्वशोचःanvaśocaḥत्वम्tvamप्रज्ञा-वादान्prajñā-vādānचcaभाषसेbhāṣaseगतासून्gatāsūnअगतासून्agatāsūnचcaनnaअनुशोचन्तिanuśocantiपण्डिताःpaṇḍitāḥ

अन्वय

श्रीभगवान् उवाच — त्वम् अशोच्यान् अन्वशोचः, प्रज्ञावादान् च भाषसे। पण्डिताः गतासून् अगतासून् च न अनुशोचन्ति।

Shloka 2.12

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥२-१२॥

पदच्छेद

नnaतुtuएवevaअहम्ahamजातुjātuनnaआसम्āsamनnaत्वम्tvamनnaइमेimeजनाधिपाःjanādhipāḥनnaचcaएवevaनnaभविष्यामःbhaviṣyāmaḥसर्वेsarveवयम्vayamअतःataḥपरम्param

अन्वय

न तु एव अहम् जातु न आसम्; न त्वम् [न आसीः]; न इमे जनाधिपाः [न आसन्] । न च एव अतः परम् सर्वे वयम् न भविष्यामः ।

Shloka 2.13

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥२-१३॥

पदच्छेद

देहिनःdehinaḥअस्मिन्asminयथाyathāदेहेdeheकौमारम्kaumāramयौवनम्yauvanamजराjarāतथाtathāदेहान्तर-प्राप्तिःdehāntara-prāptiḥधीरःdhīraḥतत्रtatraनnaमुह्यतिmuhyati

अन्वय

यथा देहिनः अस्मिन् देहे कौमारम् यौवनम् जरा [भवन्ति], तथा [देहिनः] देहान्तरप्राप्तिः [भवति] । धीरः तत्र न मुह्यति ।

Shloka 2.14

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥२-१४॥

पदच्छेद

मात्रा-स्पर्शाःmātrā-sparśāḥतुtuकौन्तेयkaunteyaशीत-उष्ण-सुख-दुःख-दाःśīta-uṣṇa-sukha-duḥkha-dāḥआगम-अपायिनःāgama-apāyinaḥअनित्याःanityāḥतान्tānतितिक्षस्वtitikṣasvaभारतbhārata

अन्वय

कौन्तेय, मात्रास्पर्शाः तु शीतोष्णसुखदुःखदाः आगमापायिनः अनित्याः [सन्ति] । भारत, तान् तितिक्षस्व ।

Shloka 2.15

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥२-१५॥

पदच्छेद

यम्yamहिhiनnaव्यथयन्तिvyathayantiएतेeteपुरुषम्puruṣamपुरुषर्षभpuruṣarṣabhaसम-दुःख-सुखम्sama-duḥkha-sukhamधीरम्dhīramसःsaḥअमृतत्वायamṛtatvāyaकल्पतेkalpate

अन्वय

पुरुषर्षभ, एते यम् समदुःखसुखम् धीरम् पुरुषम् हि न व्यथयन्ति, सः अमृतत्वाय कल्पते ।

Shloka 2.16

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥२-१६॥

पदच्छेद

नnaअसतःasataḥविद्यतेvidyateभावःbhāvaḥनnaअभावःabhāvaḥविद्यतेvidyateसतःsataḥउभयोःubhayoḥअपिapiदृष्टःdṛṣṭaḥअन्तःantaḥतुtuअनयोःanayoḥतत्त्व-दर्शिभिःtattva-darśibhiḥ

अन्वय

असतः भावः न विद्यते; सतः अभावः न विद्यते । तत्त्वदर्शिभिः तु अनयोः उभयोः अपि अन्तः दृष्टः [अस्ति] ।

Shloka 2.17

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥२-१७॥

पदच्छेद

अविनाशिavināśiतुtuतत्tatविद्धिviddhiयेनyenaसर्वम्sarvamइदम्idamततम्tatamविनाशम्vināśamअव्ययस्यavyayasyaअस्यasyaनnaकश्चित्kaścitकर्तुम्kartumअर्हतिarhati

अन्वय

येन इदम् सर्वम् ततम् [अस्ति], तत् तु अविनाशि विद्धि । अस्य अव्ययस्य विनाशम् कर्तुम् कश्चित् न अर्हति ।

Shloka 2.18

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥२-१८॥

पदच्छेद

अन्तवन्तःantavantaḥइमेimeदेहाःdehāḥनित्यस्यnityasyaउक्ताःuktāḥशरीरिणःśarīriṇaḥअनाशिनःanāśinaḥअप्रमेयस्यaprameyasyaतस्मात्tasmātयुध्यस्वyudhyasvaभारतbhārata

अन्वय

नित्यस्य अनाशिनः अप्रमेयस्य शरीरिणः इमे देहाः अन्तवन्तः उक्ताः [सन्ति] । तस्मात् भारत, युध्यस्व ।

Shloka 2.19

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥२-१९॥

पदच्छेद

यःyaḥएनम्enamवेत्तिvettiहन्तारम्hantāramयःyaḥचcaएनम्enamमन्यतेmanyateहतम्hatamउभौubhauतौtauनnaविजानीतःvijānītaḥनnaअयम्ayamहन्तिhantiनnaहन्यतेhanyate

अन्वय

यः एनम् हन्तारम् वेत्ति, यः च एनम् हतम् मन्यते, तौ उभौ न विजानीतः । अयम् न हन्ति, न हन्यते ।

Shloka 2.20

न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२-२०॥

पदच्छेद

नnaजायतेjāyateम्रियतेmriyateवाvāकदाचित्kadācitनnaअयम्ayamभूत्वाbhūtvāभविताbhavitāवाvāनnaभूयःbhūyaḥअजःajaḥनित्यःnityaḥशाश्वतःśāśvataḥअयम्ayamपुराणःpurāṇaḥनnaहन्यतेhanyateहन्यमानेhanyamāneशरीरेśarīre

अन्वय

अयम् कदाचित् न जायते, [न] म्रियते वा । अयम् भूत्वा [अभविता] न [अस्ति]; वा [अयम् अभूत्वा] भूयः भविता न [अस्ति] । अयम् अजः नित्यः शाश्वतः पुराणः [अस्ति]; शरीरे हन्यमाने न हन्यते ।

Shloka 2.21

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२-२१॥

पदच्छेद

वेदvedaअविनाशिनम्avināśinamनित्यम्nityamयःyaḥएनम्enamअजम्ajamअव्ययम्avyayamकथम्kathamसःsaḥपुरुषःpuruṣaḥपार्थpārthaकम्kamघातयतिghātayatiहन्तिhantiकम्kam

अन्वय

पार्थ, यः एनम् अविनाशिनम् नित्यम् अजम् अव्ययम् वेद, सः पुरुषः कम् कथम् घातयति, कम् हन्ति ।

Shloka 2.22

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥२-२२॥

पदच्छेद

वासांसिvāsāṃsiजीर्णानिjīrṇāniयथाyathāविहायvihāyaनवानिnavāniगृह्णातिgṛhṇātiनरःnaraḥअपराणिaparāṇiतथाtathāशरीराणिśarīrāṇiविहायvihāyaजीर्णानिjīrṇāniअन्यानिanyāniसंयातिsaṃyātiनवानिnavāniदेहीdehī

अन्वय

यथा नरः जीर्णानि वासांसि विहाय अपराणि नवानि [वासांसि] गृह्णाति, तथा देही जीर्णानि शरीराणि विहाय अन्यानि नवानि [शरीराणि] संयाति ।

Shloka 2.23

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२-२३॥

पदच्छेद

नnaएनम्enamछिन्दन्तिchindantiशस्त्राणिśastrāṇiनnaएनम्enamदहतिdahatiपावकःpāvakaḥनnaचcaएनम्enamक्लेदयन्तिkledayantiआपःāpaḥनnaशोषयतिśoṣayatiमारुतःmārutaḥ

अन्वय

शस्त्राणि एनम् न छिन्दन्ति; पावकः एनम् न दहति; आपः च एनम् न क्लेदयन्ति; मारुतः न शोषयति ।

Shloka 2.24

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२-२४॥

पदच्छेद

अच्छेद्यःacchedyaḥअयम्ayamअदाह्यःadāhyaḥअयम्ayamअक्लेद्यःakledyaḥअशोष्यःaśoṣyaḥएवevaचcaनित्यःnityaḥसर्व-गतःsarva-gataḥस्थाणुःsthāṇuḥअचलःacalaḥअयम्ayamसनातनःsanātanaḥ

अन्वय

अयम् अच्छेद्यः [अस्ति]; अयम् अदाह्यः [अस्ति]; [अयम्] अक्लेद्यः अशोष्यः एव च [अस्ति] । अयम् नित्यः सर्वगतः स्थाणुः अचलः सनातनः [अस्ति] ।

Shloka 2.25

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥२-२५॥

पदच्छेद

अव्यक्तःavyaktaḥअयम्ayamअचिन्त्यःacintyaḥअयम्ayamअविकार्यःavikāryaḥअयम्ayamउच्यतेucyateतस्मात्tasmātएवम्evamविदित्वाviditvāएनम्enamनnaअनुशोचितुम्anuśocitumअर्हसिarhasi

अन्वय

अयम् अव्यक्तः उच्यते; अयम् अचिन्त्यः [उच्यते]; अयम् अविकार्यः [उच्यते] । तस्मात् एनम् एवम् विदित्वा [त्वम्] अनुशोचितुम् न अर्हसि ।

Shloka 2.26

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥२-२६॥

पदच्छेद

अथathaचcaएनम्enamनित्य-जातम्nitya-jātamनित्यम्nityamवाvāमन्यसेmanyaseमृतम्mṛtamतथाtathāअपिapiत्वम्tvamमहा-बाहोmahā-bāhoनnaएवम्evamशोचितुम्śocitumअर्हसिarhasi

अन्वय

अथ च एनम् नित्यजातम् नित्यम् वा मृतम् मन्यसे, तथा अपि महाबाहो, त्वम् एवम् शोचितुम् न अर्हसि ।

Shloka 2.27

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२-२७॥

पदच्छेद

जातस्यjātasyaहिhiध्रुवःdhruvaḥमृत्युःmṛtyuḥध्रुवम्dhruvamजन्मjanmaमृतस्यmṛtasyaचcaतस्मात्tasmātअपरिहार्येaparihāryeअर्थेartheनnaत्वम्tvamशोचितुम्śocitumअर्हसिarhasi

अन्वय

जातस्य हि मृत्युः ध्रुवः [अस्ति], मृतस्य च जन्म ध्रुवम् [अस्ति] । तस्मात् अपरिहार्ये अर्थे त्वम् शोचितुम् न अर्हसि ।

Shloka 2.28

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥२-२८॥

पदच्छेद

अव्यक्त-आदीनिavyakta-ādīniभूतानिbhūtāniव्यक्त-मध्यानिvyakta-madhyāniभारतbhārataअव्यक्त-निधनानिavyakta-nidhanāniएवevaतत्रtatraकाkāपरिदेवनाparidevanā

अन्वय

भारत, भूतानि अव्यक्तादीनि व्यक्तमध्यानि अव्यक्तनिधनानि एव [सन्ति] । तत्र का परिदेवना [अस्ति] ।

Shloka 2.29

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥२-२९॥

पदच्छेद

आश्चर्यवत्āścaryavatपश्यतिpaśyatiकश्चित्kaścitएनम्enamआश्चर्यवत्āścaryavatवदतिvadatiतथाtathāएवevaचcaअन्यःanyaḥआश्चर्यवत्āścaryavatचcaएनम्enamअन्यःanyaḥशृणोतिśṛṇotiश्रुत्वाśrutvāअपिapiएनम्enamवेदvedaनnaचcaएवevaकश्चित्kaścit

अन्वय

कश्चित् एनम् आश्चर्यवत् पश्यति; अन्यः तथा एव च आश्चर्यवत् वदति; अन्यः च एनम् आश्चर्यवत् शृणोति; एनम् श्रुत्वा अपि कश्चित् न च एव वेद ।

Shloka 2.30

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२-३०॥

पदच्छेद

देहीdehīनित्यम्nityamअवध्यःavadhyaḥअयम्ayamदेहेdeheसर्वस्यsarvasyaभारतbhārataतस्मात्tasmātसर्वाणिsarvāṇiभूतानिbhūtāniनnaत्वम्tvamशोचितुम्śocitumअर्हसिarhasi

अन्वय

भारत, सर्वस्य देहे अयम् देही नित्यम् अवध्यः [अस्ति] । तस्मात् त्वम् सर्वाणि भूतानि शोचितुम् न अर्हसि ।

Shloka 2.31

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥२-३१॥

पदच्छेद

स्व-धर्मम्sva-dharmamअपिapiचcaअवेक्ष्यavekṣyaनnaविकम्पितुम्vikampitumअर्हसिarhasiधर्म्यात्dharmyātहिhiयुद्धात्yuddhātश्रेयःśreyaḥअन्यत्anyatक्षत्रियस्यkṣatriyasyaनnaविद्यतेvidyate

अन्वय

स्वधर्मम् अपि च अवेक्ष्य [त्वम्] विकम्पितुम् न अर्हसि । क्षत्रियस्य हि धर्म्यात् युद्धात् अन्यत् श्रेयः न विद्यते ।

Shloka 2.32

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥२-३२॥

पदच्छेद

यदृच्छयाyadṛcchayāचcaउपपन्नम्upapannamस्वर्ग-द्वारम्svarga-dvāramअपावृतम्apāvṛtamसुखिनःsukhinaḥक्षत्रियाःkṣatriyāḥपार्थpārthaलभन्तेlabhanteयुद्धम्yuddhamईदृशम्īdṛśam

अन्वय

पार्थ, सुखिनः क्षत्रियाः यदृच्छया उपपन्नम् अपावृतम् स्वर्गद्वारम् ईदृशम् युद्धम् च लभन्ते ।

Shloka 2.33

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥२-३३॥

पदच्छेद

अथathaचेत्cetत्वम्tvamइमम्imamधर्म्यम्dharmyamसङ्ग्रामम्saṅgrāmamनnaकरिष्यसिkariṣyasiततःtataḥस्व-धर्मम्sva-dharmamकीर्तिम्kīrtimचcaहित्वाhitvāपापम्pāpamअवाप्स्यसिavāpsyasi

अन्वय

अथ चेत् त्वम् इमम् धर्म्यम् सङ्ग्रामम् न करिष्यसि, ततः स्वधर्मम् कीर्तिम् च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि ।

Shloka 2.34

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् । सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥२-३४॥

पदच्छेद

अकीर्तिम्akīrtimचcaअपिapiभूतानिbhūtāniकथयिष्यन्तिkathayiṣyantiतेteअव्ययाम्avyayāmसम्भावितस्यsambhāvitasyaचcaअकीर्तिःakīrtiḥमरणात्maraṇātअतिरिच्यतेatiricyate

अन्वय

भूतानि ते अव्ययाम् अकीर्तिम् च अपि कथयिष्यन्ति । सम्भावितस्य च अकीर्तिः मरणात् अतिरिच्यते ।

Shloka 2.35

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥२-३५॥

पदच्छेद

भयात्bhayātरणात्raṇātउपरतम्uparatamमंस्यन्तेmaṃsyanteत्वाम्tvāmमहारथाःmahārathāḥयेषाम्yeṣāmचcaत्वम्tvamबहु-मतःbahu-mataḥभूत्वाbhūtvāयास्यसिyāsyasiलाघवम्lāghavam

अन्वय

महारथाः त्वाम् भयात् रणात् उपरतम् मंस्यन्ते; येषाम् च त्वम् बहुमतः भूत्वा लाघवम् यास्यसि ।

Shloka 2.36

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः । निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥२-३६॥

पदच्छेद

अवाच्य-वादान्avācya-vādānचcaबहून्bahūnवदिष्यन्तिvadiṣyantiतवtavaअहिताःahitāḥनिन्दन्तःnindantaḥतवtavaसामर्थ्यम्sāmarthyamततःtataḥदुःखतरम्duḥkhataramनुnuकिम्kim

अन्वय

तव अहिताः तव सामर्थ्यम् निन्दन्तः बहून् अवाच्यवादान् च वदिष्यन्ति । ततः नु दुःखतरम् किम् [अस्ति] ।

Shloka 2.37

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥२-३७॥

पदच्छेद

हतःhataḥवाvāप्राप्स्यसिprāpsyasiस्वर्गम्svargamजित्वाjitvāवाvāभोक्ष्यसेbhokṣyaseमहीम्mahīmतस्मात्tasmātउत्तिष्ठuttiṣṭhaकौन्तेयkaunteyaयुद्धायyuddhāyaकृत-निश्चयःkṛta-niścayaḥ

अन्वय

हतः वा [त्वम्] स्वर्गम् प्राप्स्यसि; जित्वा वा महीम् भोक्ष्यसे । तस्मात् कौन्तेय, युद्धाय कृतनिश्चयः उत्तिष्ठ ।

Shloka 2.38

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥२-३८॥

पदच्छेद

सुख-दुःखेsukha-duḥkheसमेsameकृत्वाkṛtvāलाभ-अलाभौlābha-alābhauजय-अजयौjaya-ajayauततःtataḥयुद्धायyuddhāyaयुज्यस्वyujyasvaनnaएवम्evamपापम्pāpamअवाप्स्यसिavāpsyasi

अन्वय

सुखदुःखे समे कृत्वा, लाभालाभौ [समौ कृत्वा], जयाजयौ [समौ कृत्वा], ततः युद्धाय युज्यस्व । एवम् पापम् न अवाप्स्यसि ।

Shloka 2.39

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु । बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥२-३९॥

पदच्छेद

एषाeṣāतेteअभिहिताabhihitāसांख्येsāṃkhyeबुद्धिःbuddhiḥयोगेyogeतुtuइमाम्imāmशृणुśṛṇuबुद्ध्याbuddhyāयुक्तःyuktaḥययाyayāपार्थpārthaकर्म-बन्धम्karma-bandhamप्रहास्यसिprahāsyasi

अन्वय

पार्थ, सांख्ये एषा बुद्धिः ते अभिहिता; योगे तु इमाम् [बुद्धिम्] शृणु, यया बुद्ध्या युक्तः [त्वम्] कर्मबन्धम् प्रहास्यसि ।

Shloka 2.40

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥२-४०॥

पदच्छेद

नnaइहihaअभिक्रम-नाशःabhikrama-nāśaḥअस्तिastiप्रत्यवायःpratyavāyaḥनnaविद्यतेvidyateस्वल्पम्svalpamअपिapiअस्यasyaधर्मस्यdharmasyaत्रायतेtrāyateमहतःmahataḥभयात्bhayāt

अन्वय

इह अभिक्रमनाशः न अस्ति; प्रत्यवायः न विद्यते । अस्य धर्मस्य स्वल्पम् अपि [अनुष्ठानम्] महतः भयात् त्रायते ।

Shloka 2.41

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥२-४१॥

पदच्छेद

व्यवसाय-आत्मिकाvyavasāya-ātmikāबुद्धिःbuddhiḥएकाekāइहihaकुरु-नन्दनkuru-nandanaबहु-शाखाःbahu-śākhāḥहिhiअनन्ताःanantāḥचcaबुद्धयःbuddhayaḥअव्यवसायिनाम्avyavasāyinām

अन्वय

कुरुनन्दन, इह व्यवसायात्मिका बुद्धिः एका [अस्ति] । अव्यवसायिनाम् हि बुद्धयः बहुशाखाः अनन्ताः च [सन्ति] ।

Shloka 2.42

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥२-४२॥

पदच्छेद

याम्yāmइमाम्imāmपुष्पिताम्puṣpitāmवाचम्vācamप्रवदन्तिpravadantiअविपश्चितःavipaścitaḥवेद-वाद-रताःveda-vāda-ratāḥपार्थpārthaनnaअन्यत्anyatअस्तिastiइतिitiवादिनःvādinaḥ

अन्वय

पार्थ, न अन्यत् अस्ति इति वादिनः वेदवादरताः अविपश्चितः याम् इमाम् पुष्पिताम् वाचम् प्रवदन्ति, [तया अपहृतचेतसाम् व्यवसायात्मिका बुद्धिः न विधीयते] ।

Shloka 2.43

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥२-४३॥

पदच्छेद

कामात्मानःkāmātmānaḥस्वर्ग-पराःsvarga-parāḥजन्म-कर्म-फल-प्रदाम्janma-karma-phala-pradāmक्रिया-विशेष-बहुलाम्kriyā-viśeṣa-bahulāmभोग-ऐश्वर्य-गतिम्bhoga-aiśvarya-gatimप्रतिprati

अन्वय

कामात्मानः स्वर्गपराः [ते] भोगैश्वर्यगतिम् प्रति जन्मकर्मफलप्रदाम् क्रियाविशेषबहुलाम् [वाचम् प्रवदन्ति] ।

Shloka 2.44

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥२-४४॥

पदच्छेद

भोग-ऐश्वर्य-प्रसक्तानाम्bhoga-aiśvarya-prasaktānāmतयाtayāअपहृत-चेतसाम्apahṛta-cetasāmव्यवसाय-आत्मिकाvyavasāya-ātmikāबुद्धिःbuddhiḥसमाधौsamādhauनnaविधीयतेvidhīyate

अन्वय

तया [वाचा] अपहृतचेतसाम् भोगैश्वर्यप्रसक्तानाम् समाधौ व्यवसायात्मिका बुद्धिः न विधीयते ।

Shloka 2.45

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥२-४५॥

पदच्छेद

त्रैगुण्य-विषयाःtraiguṇya-viṣayāḥवेदाःvedāḥनिस्त्रैगुण्यःnistraiguṇyaḥभवbhavaअर्जुनarjunaनिर्द्वन्द्वःnirdvandvaḥनित्य-सत्त्व-स्थःnitya-sattva-sthaḥनिर्योगक्षेमःniryogakṣemaḥआत्मवान्ātmavān

अन्वय

अर्जुन, वेदाः त्रैगुण्यविषयाः [सन्ति] । [त्वम्] निस्त्रैगुण्यः निर्द्वन्द्वः नित्यसत्त्वस्थः निर्योगक्षेमः आत्मवान् भव ।

Shloka 2.46

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥२-४६॥

पदच्छेद

यावान्yāvānअर्थःarthaḥउदपानेudapāneसर्वतःsarvataḥसंप्लुत-उदकेsaṃpluta-udakeतावान्tāvānसर्वेषुsarveṣuवेदेषुvedeṣuब्राह्मणस्यbrāhmaṇasyaविजानतःvijānataḥ

अन्वय

[यथा] उदपाने यावान् अर्थः [भवति], सर्वतः सम्प्लुतोदके [तावान् अर्थः भवति], [तथा] सर्वेषु वेदेषु [यावान् अर्थः भवति], विजानतः ब्राह्मणस्य तावान् [अर्थः भवति] ।

Shloka 2.47

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥२-४७॥

पदच्छेद

कर्मणिkarmaṇiएवevaअधिकारःadhikāraḥतेteमाmāफलेषुphaleṣuकदाचनkadācanaमाmāकर्म-फल-हेतुःkarma-phala-hetuḥभूःbhūḥमाmāतेteसङ्गःsaṅgaḥअस्तुastuअकर्मणिakarmaṇi

अन्वय

ते अधिकारः कर्मणि एव [अस्ति], फलेषु कदाचन मा [अस्तु]। [त्वं] कर्मफलहेतुः मा भूः। ते अकर्मणि सङ्गः मा अस्तु।

Shloka 2.48

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥२-४८॥

पदच्छेद

योग-स्थःyoga-sthaḥकुरुkuruकर्माणिkarmāṇiसङ्गम्saṅgamत्यक्त्वाtyaktvāधनंजयdhanaṃjayaसिद्धि-असिद्ध्योःsiddhi-asiddhyoḥसमःsamaḥभूत्वाbhūtvāसमत्वम्samatvamयोगःyogaḥउच्यतेucyate

अन्वय

धनञ्जय, सङ्गम् त्यक्त्वा सिद्ध्यसिद्ध्योः समः भूत्वा योगस्थः कर्माणि कुरु । समत्वम् योगः उच्यते ।

Shloka 2.49

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥२-४९॥

पदच्छेद

दूरेणdūreṇaहिhiअवरम्avaramकर्मkarmaबुद्धि-योगात्buddhi-yogātधनंजयdhanaṃjayaबुद्धौbuddhauशरणम्śaraṇamअन्विच्छanvicchaकृपणाःkṛpaṇāḥफल-हेतवःphala-hetavaḥ

अन्वय

धनञ्जय, कर्म बुद्धियोगात् दूरेण हि अवरम् [अस्ति] । बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ । फलहेतवः कृपणाः [सन्ति] ।

Shloka 2.50

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥२-५०॥

पदच्छेद

बुद्धि-युक्तःbuddhi-yuktaḥजहातिjahātiइहihaउभेubheसुकृत-दुष्कृतेsukṛta-duṣkṛteतस्मात्tasmātयोगायyogāyaयुज्यस्वyujyasvaयोगःyogaḥकर्मसुkarmasuकौशलम्kauśalam

अन्वय

बुद्धियुक्तः [पुरुषः] इह उभे सुकृतदुष्कृते जहाति । तस्मात् योगाय युज्यस्व । योगः कर्मसु कौशलम् [अस्ति] ।

Shloka 2.51

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥२-५१॥

पदच्छेद

कर्म-जम्karma-jamबुद्धि-युक्ताःbuddhi-yuktāḥहिhiफलम्phalamत्यक्त्वाtyaktvāमनीषिणःmanīṣiṇaḥजन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताःjanma-bandha-vinirmuktāḥपदम्padamगच्छन्तिgacchantiअनामयम्anāmayam

अन्वय

बुद्धियुक्ताः मनीषिणः हि कर्मजम् फलम् त्यक्त्वा जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः अनामयम् पदम् गच्छन्ति ।

Shloka 2.52

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥२-५२॥

पदच्छेद

यदाyadāतेteमोह-कलिलम्moha-kalilamबुद्धिःbuddhiḥव्यतितरिष्यतिvyatitariṣyatiतदाtadāगन्तासिgantāsiनिर्वेदम्nirvedamश्रोतव्यस्यśrotavyasyaश्रुतस्यśrutasyaचca

अन्वय

यदा ते बुद्धिः मोहकलिलम् व्यतितरिष्यति, तदा [त्वम्] श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च निर्वेदम् गन्तासि ।

Shloka 2.53

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥२-५३॥

पदच्छेद

श्रुति-विप्रतिपन्नाśruti-vipratipannāतेteयदाyadāस्थास्यतिsthāsyatiनिश्चलाniścalāसमाधौsamādhauअचलाacalāबुद्धिःbuddhiḥतदाtadāयोगम्yogamअवाप्स्यसिavāpsyasi

अन्वय

यदा ते श्रुतिविप्रतिपन्ना बुद्धिः समाधौ निश्चला अचला स्थास्यति, तदा [त्वम्] योगम् अवाप्स्यसि ।

Shloka 2.54

अर्जुन उवाच स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव । स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥२-५४॥

पदच्छेद

अर्जुनःarjunaḥउवाचuvācaस्थित-प्रज्ञस्यsthita-prajñasyaकाkāभाषाbhāṣāसमाधि-स्थस्यsamādhi-sthasyaकेशवkeśavaस्थित-धीःsthita-dhīḥकिम्kimप्रभाषेतprabhāṣetaकिम्kimआसीतāsītaव्रजेतvrajetaकिम्kim

अन्वय

अर्जुनः उवाच—केशव, समाधिस्थस्य स्थितप्रज्ञस्य भाषा का [अस्ति] । स्थितधीः किम् प्रभाषेत, किम् आसीत, किम् व्रजेत ।

Shloka 2.55

श्रीभगवानुवाच प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥२-५५॥

पदच्छेद

श्री-भगवान्śrī-bhagavānउवाचuvācaप्रजहातिprajahātiयदाyadāकामान्kāmānसर्वान्sarvānपार्थpārthaमनो-गतान्mano-gatānआत्मनिātmaniएवevaआत्मनाātmanāतुष्टःtuṣṭaḥस्थित-प्रज्ञःsthita-prajñaḥतदाtadāउच्यतेucyate

अन्वय

श्रीभगवान् उवाच—पार्थ, यदा [पुरुषः] सर्वान् मनोगतान् कामान् प्रजहाति, आत्मनि एव आत्मना तुष्टः [भवति], तदा स्थितप्रज्ञः उच्यते ।

Shloka 2.56

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥२-५६॥

पदच्छेद

दुःखेषुduḥkheṣuअनुद्विग्न-मनाःanudvigna-manāḥसुखेषुsukheṣuविगत-स्पृहःvigata-spṛhaḥवीत-राग-भय-क्रोधःvīta-rāga-bhaya-krodhaḥस्थित-धीःsthita-dhīḥमुनिःmuniḥउच्यतेucyate

अन्वय

दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः वीतरागभयक्रोधः मुनिः स्थितधीः उच्यते ।

Shloka 2.57

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२-५७॥

पदच्छेद

यःyaḥसर्वत्रsarvatraअनभिस्नेहःanabhisnehaḥतत्tatतत्tatप्राप्यprāpyaशुभ-अशुभम्śubha-aśubhamनnaअभिनन्दतिabhinandatiनnaद्वेष्टिdveṣṭiतस्यtasyaप्रज्ञाprajñāप्रतिष्ठिताpratiṣṭhitā

अन्वय

यः सर्वत्र अनभिस्नेहः तत् तत् शुभाशुभम् प्राप्य न अभिनन्दति, न द्वेष्टि, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता [अस्ति] ।

Shloka 2.58

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२-५८॥

पदच्छेद

यदाyadāसंहरतेsaṃharateचcaअयम्ayamकूर्मःkūrmaḥअङ्गानिaṅgāniइवivaसर्वशःsarvaśaḥइन्द्रियाणिindriyāṇiइन्द्रिय-अर्थेभ्यःindriya-arthebhyaḥतस्यtasyaप्रज्ञाprajñāप्रतिष्ठिताpratiṣṭhitā

अन्वय

यदा च अयम् इन्द्रियार्थेभ्यः इन्द्रियाणि सर्वशः संहरते, कूर्मः अङ्गानि [संहरते] इव, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता [अस्ति] ।

Shloka 2.59

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥२-५९॥

पदच्छेद

विषयाःviṣayāḥविनिवर्तन्तेvinivartanteनिराहारस्यnirāhārasyaदेहिनःdehinaḥरस-वर्जम्rasa-varjamरसःrasaḥअपिapiअस्यasyaपरम्paramदृष्ट्वाdṛṣṭvāनिवर्ततेnivartate

अन्वय

निराहारस्य देहिनः विषयाः रसवर्जम् विनिवर्तन्ते; अस्य परम् दृष्ट्वा रसः अपि निवर्तते ।

Shloka 2.60

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥२-६०॥

पदच्छेद

यततःyatataḥहिhiअपिapiकौन्तेयkaunteyaपुरुषस्यpuruṣasyaविपश्चितःvipaścitaḥइन्द्रियाणिindriyāṇiप्रमाथीनिpramāthīniहरन्तिharantiप्रसभम्prasabhamमनःmanaḥ

अन्वय

कौन्तेय, यततः हि अपि विपश्चितः पुरुषस्य मनः प्रमाथीनि इन्द्रियाणि प्रसभम् हरन्ति ।

Shloka 2.61

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२-६१॥

पदच्छेद

तानिtāniसर्वाणिsarvāṇiसंयम्यsaṃyamyaयुक्तःyuktaḥआसीतāsītaमत्-परःmat-paraḥवशेvaśeहिhiयस्यyasyaइन्द्रियाणिindriyāṇiतस्यtasyaप्रज्ञाprajñāप्रतिष्ठिताpratiṣṭhitā

अन्वय

तानि सर्वाणि [इन्द्रियाणि] संयम्य मत्परः युक्तः आसीत । यस्य हि इन्द्रियाणि वशे [सन्ति], तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता [अस्ति] ।

Shloka 2.62

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥२-६२॥

पदच्छेद

ध्यायतःdhyāyataḥविषयान्viṣayānपुंसःpuṃsaḥसङ्गःsaṅgaḥतेषुteṣuउपजायतेupajāyateसङ्गात्saṅgātसंजायतेsaṃjāyateकामःkāmaḥकामात्kāmātक्रोधःkrodhaḥअभिजायतेabhijāyate

अन्वय

विषयान् ध्यायतः पुंसः तेषु सङ्गः उपजायते । सङ्गात् कामः सञ्जायते; कामात् क्रोधः अभिजायते ।

Shloka 2.63

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥२-६३॥

पदच्छेद

क्रोधात्krodhātभवतिbhavatiसंमोहःsaṃmohaḥसंमोहात्saṃmohātस्मृति-विभ्रमःsmṛti-vibhramaḥस्मृति-भ्रंशात्smṛti-bhraṃśātबुद्धि-नाशःbuddhi-nāśaḥबुद्धि-नाशात्buddhi-nāśātप्रणश्यतिpraṇaśyati

अन्वय

क्रोधात् सम्मोहः भवति; सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः [भवति]; स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः [भवति]; बुद्धिनाशात् [पुरुषः] प्रणश्यति ।

Shloka 2.64

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥२-६४॥

पदच्छेद

राग-द्वेष-वियुक्तैःrāga-dveṣa-viyuktaiḥतुtuविषयान्viṣayānइन्द्रियैःindriyaiḥचरन्caranआत्म-वश्यैःātma-vaśyaiḥविधेय-आत्माvidheya-ātmāप्रसादम्prasādamअधिगच्छतिadhigacchati

अन्वय

विधेयात्मा तु आत्मवश्यैः रागद्वेषवियुक्तैः इन्द्रियैः विषयान् चरन् प्रसादम् अधिगच्छति ।

Shloka 2.65

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥२-६५॥

पदच्छेद

प्रसादेprasādeसर्व-दुःखानाम्sarva-duḥkhānāmहानिःhāniḥअस्यasyaउपजायतेupajāyateप्रसन्न-चेतसःprasanna-cetasaḥहिhiआशुāśuबुद्धिःbuddhiḥपर्यवतिष्ठतेparyavatiṣṭhate

अन्वय

प्रसादे अस्य सर्वदुःखानाम् हानिः उपजायते । हि प्रसन्नचेतसः बुद्धिः आशु पर्यवतिष्ठते ।

Shloka 2.66

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥२-६६॥

पदच्छेद

नnaअस्तिastiबुद्धिःbuddhiḥअयुक्तस्यayuktasyaनnaचcaअयुक्तस्यayuktasyaभावनाbhāvanāनnaचcaअभावयतःabhāvayataḥशान्तिःśāntiḥअशान्तस्यaśāntasyaकुतःkutaḥसुखम्sukham

अन्वय

अयुक्तस्य बुद्धिः न अस्ति; अयुक्तस्य भावना च न [अस्ति]; अभावयतः शान्तिः च न [अस्ति] । अशान्तस्य सुखम् कुतः [अस्ति] ।

Shloka 2.67

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनु विधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥२-६७॥

पदच्छेद

इन्द्रियाणाम्indriyāṇāmहिhiचरताम्caratāmयत्yatमनःmanaḥअनुanuविधीयतेvidhīyateतत्tatअस्यasyaहरतिharatiप्रज्ञाम्prajñāmवायुःvāyuḥनावम्nāvamइवivaअम्भसिambhasi

अन्वय

हि चरताम् इन्द्रियाणाम् [वर्तनम्] अनु यत् मनः विधीयते, तत् अस्य प्रज्ञाम् हरति, अम्भसि वायुः नावम् [हरति] इव ।

Shloka 2.68

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२-६८॥

पदच्छेद

तस्मात्tasmātयस्यyasyaमहा-बाहोmahā-bāhoनिगृहीतानिnigṛhītāniसर्वशःsarvaśaḥइन्द्रियाणिindriyāṇiइन्द्रिय-अर्थेभ्यःindriya-arthebhyaḥतस्यtasyaप्रज्ञाprajñāप्रतिष्ठिताpratiṣṭhitā

अन्वय

तस्मात् महाबाहो, यस्य इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः सर्वशः निगृहीतानि [सन्ति], तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता [अस्ति] ।

Shloka 2.69

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥२-६९॥

पदच्छेद

याyāनिशाniśāसर्व-भूतानाम्sarva-bhūtānāmतस्याम्tasyāmजागर्तिjāgartiसंयमीsaṃyamīयस्याम्yasyāmजाग्रतिjāgratiभूतानिbhūtāniसाsāनिशाniśāपश्यतःpaśyataḥमुनेःmuneḥ

अन्वय

सर्वभूतानाम् या निशा [अस्ति], तस्याम् संयमी जागर्ति । यस्याम् भूतानि जाग्रति, सा पश्यतः मुनेः निशा [अस्ति] ।

Shloka 2.70

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥२-७०॥

पदच्छेद

आपूर्यमाणम्āpūryamāṇamअचल-प्रतिष्ठम्acala-pratiṣṭhamसमुद्रम्samudramआपःāpaḥप्रविशन्तिpraviśantiयद्वत्yadvatतद्वत्tadvatकामाःkāmāḥयम्yamप्रविशन्तिpraviśantiसर्वेsarveसःsaḥशान्तिम्śāntimआप्नोतिāpnotiनnaकाम-कामीkāma-kāmī

अन्वय

यद्वत् आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठम् समुद्रम् आपः प्रविशन्ति, तद्वत् यम् सर्वे कामाः प्रविशन्ति, सः शान्तिम् आप्नोति; कामकामी न [आप्नोति] ।

Shloka 2.71

विहाय कामान्यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥२-७१॥

पदच्छेद

विहायvihāyaकामान्kāmānयःyaḥसर्वान्sarvānपुमान्pumānचरतिcaratiनिःस्पृहःniḥspṛhaḥनिर्ममःnirmamaḥनिरहंकारःnirahaṃkāraḥसःsaḥशान्तिम्śāntimअधिगच्छतिadhigacchati

अन्वय

यः पुमान् सर्वान् कामान् विहाय निःस्पृहः निर्ममः निरहङ्कारः चरति, सः शान्तिम् अधिगच्छति ।

Shloka 2.72

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥२-७२॥

पदच्छेद

एषाeṣāब्राह्मीbrāhmīस्थितिःsthitiḥपार्थpārthaनnaएनाम्enāmप्राप्यprāpyaविमुह्यतिvimuhyatiस्थित्वाsthitvāअस्याम्asyāmअन्त-कालेanta-kāleअपिapiब्रह्म-निर्वाणम्brahma-nirvāṇamऋच्छतिṛcchati

अन्वय

पार्थ, एषा ब्राह्मी स्थितिः [अस्ति] । एनाम् प्राप्य [पुरुषः] न विमुह्यति । अस्याम् अन्तकाले अपि स्थित्वा [सः] ब्रह्मनिर्वाणम् ऋच्छति ।