Sunday Meditation· Open to Everyone

ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः

संस्कृत

Shloka 4.1

श्रीभगवानुवाच इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥४-१॥

पदच्छेद

श्री-भगवान्śrī-bhagavānउवाचuvācaइमम्imamविवस्वतेvivasvateयोगम्yogamप्रोक्तवान्proktavānअहम्ahamअव्ययम्avyayamविवस्वान्vivasvānमनवेmanaveप्राहprāhaमनुःmanuḥइक्ष्वाकवेikṣvākaveअब्रवीत्abravīt

अन्वय

श्रीभगवान् उवाच-अहम् इमम् अव्ययम् योगम् विवस्वते प्रोक्तवान् । विवस्वान् मनवे प्राह; मनुः इक्ष्वाकवे अब्रवीत् ।

Shloka 4.2

एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥४-२॥

पदच्छेद

एवम्evamपरम्परा-प्राप्तम्paramparā-prāptamइमम्imamराजर्षयःrājarṣayaḥविदुःviduḥसःsaḥकालेनkālenaइहihaमहताmahatāयोगःyogaḥनष्टःnaṣṭaḥपरन्तपparantapa

अन्वय

परन्तप, एवम् परम्पराप्राप्तम् इमम् [योगम्] राजर्षयः विदुः । सः योगः इह महता कालेन नष्टः [अस्ति] ।

Shloka 4.3

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥४-३॥

पदच्छेद

सःsaḥएवevaअयम्ayamमयाmayāतेteअद्यadyaयोगःyogaḥप्रोक्तःproktaḥपुरातनःpurātanaḥभक्तःbhaktaḥअसिasiमेmeसखाsakhāचcaइतिitiरहस्यम्rahasyamहिhiएतत्etatउत्तमम्uttamam

अन्वय

सः एव अयम् पुरातनः योगः अद्य मया ते प्रोक्तः [अस्ति], मे भक्तः सखा च असि इति । हि एतत् उत्तमम् रहस्यम् [अस्ति] ।

Shloka 4.4

अर्जुन उवाच अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥४-४॥

पदच्छेद

अर्जुनःarjunaḥउवाचuvācaअपरम्aparamभवतःbhavataḥजन्मjanmaपरम्paramजन्मjanmaविवस्वतःvivasvataḥकथम्kathamएतत्etatविजानीयाम्vijānīyāmत्वम्tvamआदौādauप्रोक्तवान्proktavānइतिiti

अन्वय

अर्जुनः उवाच-भवतः जन्म अपरम् [अस्ति]; विवस्वतः जन्म परम् [अस्ति] । त्वम् आदौ प्रोक्तवान् इति एतत् कथम् विजानीयाम्?

Shloka 4.5

श्रीभगवानुवाच बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥४-५॥

पदच्छेद

श्री-भगवान्śrī-bhagavānउवाचuvācaबहूनिbahūniमेmeव्यतीतानिvyatītāniजन्मानिjanmāniतवtavaचcaअर्जुनarjunaतानिtāniअहम्ahamवेदvedaसर्वाणिsarvāṇiनnaत्वम्tvamवेत्थvetthaपरन्तपparantapa

अन्वय

श्रीभगवान् उवाच-अर्जुन, मे तव च बहूनि जन्मानि व्यतीतानि [सन्ति] । अहम् तानि सर्वाणि वेद; परन्तप, त्वम् न वेत्थ ।

Shloka 4.6

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥४-६॥

पदच्छेद

अजःajaḥअपिapiसन्sanअव्ययात्माavyayātmāभूतानाम्bhūtānāmईश्वरःīśvaraḥअपिapiसन्sanप्रकृतिम्prakṛtimस्वाम्svāmअधिष्ठायadhiṣṭhāyaसंभवामिsaṃbhavāmiआत्म-माययाātma-māyayā

अन्वय

अजः अपि सन्, अव्ययात्मा [सन्], भूतानाम् ईश्वरः अपि सन्, स्वाम् प्रकृतिम् अधिष्ठाय आत्ममायया सम्भवामि ।

Shloka 4.7

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥४-७॥

पदच्छेद

यदाyadāयदाyadāहिhiधर्मस्यdharmasyaग्लानिःglāniḥभवतिbhavatiभारतbhārataअभ्युत्थानम्abhyutthānamअधर्मस्यadharmasyaतदाtadāआत्मानम्ātmānamसृजामिsṛjāmiअहम्aham

अन्वय

भारत, यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिः भवति, अधर्मस्य अभ्युत्थानम् [भवति], तदा अहम् आत्मानम् सृजामि ।

Shloka 4.8

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥४-८॥

पदच्छेद

परित्राणायparitrāṇāyaसाधूनाम्sādhūnāmविनाशायvināśāyaचcaदुष्कृताम्duṣkṛtāmधर्म-संस्थापन-अर्थायdharma-saṃsthāpana-arthāyaसम्भवामिsambhavāmiयुगेyugeयुगेyuge

अन्वय

साधूनाम् परित्राणाय, दुष्कृताम् च विनाशाय, धर्मसंस्थापनार्थाय युगे युगे सम्भवामि ।

Shloka 4.9

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥४-९॥

पदच्छेद

जन्मjanmaकर्मkarmaचcaमेmeदिव्यम्divyamएवम्evamयःyaḥवेत्तिvettiतत्त्वतःtattvataḥत्यक्त्वाtyaktvāदेहम्dehamपुनर्जन्मpunarjanmaनnaएतिetiमाम्māmएतिetiसःsaḥअर्जुनarjuna

अन्वय

अर्जुन, यः मे जन्म कर्म च दिव्यम् एवम् तत्त्वतः वेत्ति, सः देहम् त्यक्त्वा पुनर्जन्म न एति; माम् एति ।

Shloka 4.10

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥४-१०॥

पदच्छेद

वीत-राग-भय-क्रोधाःvīta-rāga-bhaya-krodhāḥमन्मयाःmanmayāḥमाम्māmउपाश्रिताःupāśritāḥबहवःbahavaḥज्ञान-तपसाjñāna-tapasāपूताःpūtāḥमद्भावम्madbhāvamआगताःāgatāḥ

अन्वय

वीतरागभयक्रोधाः मन्मयाः माम् उपाश्रिताः बहवः ज्ञानतपसा पूताः मद्भावम् आगताः ।

Shloka 4.11

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥४-११॥

पदच्छेद

येyeयथाyathāमाम्māmप्रपद्यन्तेprapadyanteतान्tānतथाtathāएवevaभजामिbhajāmiअहम्ahamममmamaवर्त्मvartmaअनुवर्तन्तेanuvartanteमनुष्याःmanuṣyāḥपार्थpārthaसर्वशःsarvaśaḥ

अन्वय

ये यथा माम् प्रपद्यन्ते, अहम् तान् तथा एव भजामि । पार्थ, मनुष्याः सर्वशः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते ।

Shloka 4.12

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥४-१२॥

पदच्छेद

काङ्क्षन्तःkāṅkṣantaḥकर्मणाम्karmaṇāmसिद्धिम्siddhimयजन्तेyajanteइहihaदेवताःdevatāḥक्षिप्रम्kṣipramहिhiमानुषेmānuṣeलोकेlokeसिद्धिःsiddhiḥभवतिbhavatiकर्मजाkarmajā

अन्वय

इह [मनुष्याः] कर्मणाम् सिद्धिम् काङ्क्षन्तः देवताः यजन्ते । हि मानुषे लोके कर्मजा सिद्धिः क्षिप्रम् भवति ।

Shloka 4.13

चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥४-१३॥

पदच्छेद

चातुर्वर्ण्यम्cāturvarṇyamमयाmayāसृष्टम्sṛṣṭamगुण-कर्म-विभागशःguṇa-karma-vibhāgaśaḥतस्यtasyaकर्तारम्kartāramअपिapiमाम्māmविद्धिviddhiअकर्तारम्akartāramअव्ययम्avyayam

अन्वय

मया चातुर्वर्ण्यम् गुणकर्मविभागशः सृष्टम् [अस्ति] । तस्य कर्तारम् अपि माम् अव्ययम् अकर्तारम् विद्धि ।

Shloka 4.14

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥४-१४॥

पदच्छेद

नnaमाम्māmकर्माणिkarmāṇiलिम्पन्तिlimpantiनnaमेmeकर्मफलेkarmaphaleस्पृहाspṛhāइतिitiमाम्māmयःyaḥअभिजानातिabhijānātiकर्मभिःkarmabhiḥनnaसःsaḥबध्यतेbadhyate

अन्वय

कर्माणि माम् न लिम्पन्ति; कर्मफले मे स्पृहा न [अस्ति] । यः माम् इति अभिजानाति, सः कर्मभिः न बध्यते ।

Shloka 4.15

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥४-१५॥

पदच्छेद

एवम्evamज्ञात्वाjñātvāकृतम्kṛtamकर्मkarmaपूर्वैःpūrvaiḥअपिapiमुमुक्षुभिःmumukṣubhiḥकुरुkuruकर्मkarmaएवevaतस्मात्tasmātत्वम्tvamपूर्वैःpūrvaiḥपूर्वतरम्pūrvataramकृतम्kṛtam

अन्वय

एवम् ज्ञात्वा पूर्वैः मुमुक्षुभिः अपि कर्म कृतम् [अस्ति] । तस्मात् त्वम् पूर्वैः पूर्वतरम् कृतम् कर्म एव कुरु ।

Shloka 4.16

किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥४-१६॥

पदच्छेद

किम्kimकर्मkarmaकिम्kimअकर्मakarmaइतिitiकवयःkavayaḥअपिapiअत्रatraमोहिताःmohitāḥतत्tatतेteकर्मkarmaप्रवक्ष्यामिpravakṣyāmiयत्yatज्ञात्वाjñātvāमोक्ष्यसेmokṣyaseअशुभात्aśubhāt

अन्वय

किम् कर्म, किम् अकर्म इति अत्र कवयः अपि मोहिताः [सन्ति] । यत् ज्ञात्वा अशुभात् मोक्ष्यसे, तत् कर्म ते प्रवक्ष्यामि ।

Shloka 4.17

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥४-१७॥

पदच्छेद

कर्मणःkarmaṇaḥहिhiअपिapiबोद्धव्यम्boddhavyamबोद्धव्यम्boddhavyamचcaविकर्मणःvikarmaṇaḥअकर्मणःakarmaṇaḥचcaबोद्धव्यम्boddhavyamगहनाgahanāकर्मणःkarmaṇaḥगतिःgatiḥ

अन्वय

हि कर्मणः अपि बोद्धव्यम् [अस्ति], विकर्मणः च बोद्धव्यम् [अस्ति], अकर्मणः च बोद्धव्यम् [अस्ति] । कर्मणः गतिः गहना [अस्ति] ।

Shloka 4.18

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥४-१८॥

पदच्छेद

कर्मणिkarmaṇiअकर्मakarmaयःyaḥपश्येत्paśyetअकर्मणिakarmaṇiचcaकर्मkarmaयःyaḥसःsaḥबुद्धिमान्buddhimānमनुष्येषुmanuṣyeṣuसःsaḥयुक्तःyuktaḥकृत्स्न-कर्म-कृत्kṛtsna-karma-kṛt

अन्वय

यः कर्मणि अकर्म पश्येत्, यः च अकर्मणि कर्म [पश्येत्], सः मनुष्येषु बुद्धिमान् [अस्ति]; सः युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् [अस्ति] ।

Shloka 4.19

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥४-१९॥

पदच्छेद

यस्यyasyaसर्वेsarveसमारम्भाःsamārambhāḥकाम-संकल्प-वर्जिताःkāma-saṃkalpa-varjitāḥज्ञान-अग्नि-दग्ध-कर्माणम्jñāna-agni-dagdha-karmāṇamतम्tamआहुःāhuḥपण्डितम्paṇḍitamबुधाःbudhāḥ

अन्वय

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः [सन्ति], तम् ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् बुधाः पण्डितम् आहुः ।

Shloka 4.20

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः ॥४-२०॥

पदच्छेद

त्यक्त्वाtyaktvāकर्म-फल-आसङ्गम्karma-phala-āsaṅgamनित्य-तृप्तःnitya-tṛptaḥनिराश्रयःnirāśrayaḥकर्मणिkarmaṇiअभिप्रवृत्तःabhipravṛttaḥअपिapiनnaएवevaकिंचित्kiṃcitकरोतिkarotiसःsaḥ

अन्वय

कर्मफलासङ्गम् त्यक्त्वा, नित्यतृप्तः निराश्रयः सः कर्मणि अभिप्रवृत्तः अपि किञ्चित् न एव करोति ।

Shloka 4.21

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥४-२१॥

पदच्छेद

निराशीःnirāśīḥयत-चित्त-आत्माyata-citta-ātmāत्यक्त-सर्व-परिग्रहःtyakta-sarva-parigrahaḥशारीरम्śārīramकेवलम्kevalamकर्मkarmaकुर्वन्kurvanनnaआप्नोतिāpnotiकिल्बिषम्kilbiṣam

अन्वय

निराशीः यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः [सन्], केवलम् शारीरम् कर्म कुर्वन् [जनः] किल्बिषम् न आप्नोति ।

Shloka 4.22

यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः । समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥४-२२॥

पदच्छेद

यदृच्छा-लाभ-संतुष्टःyadṛcchā-lābha-saṃtuṣṭaḥद्वन्द्वातीतःdvandvātītaḥविमत्सरःvimatsaraḥसमःsamaḥसिद्धौsiddhauअसिद्धौasiddhauचcaकृत्वाkṛtvāअपिapiनnaनिबध्यतेnibadhyate

अन्वय

यदृच्छालाभसन्तुष्टः द्वन्द्वातीतः विमत्सरः, सिद्धौ असिद्धौ च समः [जनः] कृत्वा अपि न निबध्यते ।

Shloka 4.23

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥४-२३॥

पदच्छेद

गत-सङ्गस्यgata-saṅgasyaमुक्तस्यmuktasyaज्ञान-अवस्थित-चेतसःjñāna-avasthita-cetasaḥयज्ञायyajñāyaआचरतःācarataḥकर्मkarmaसमग्रम्samagramप्रविलीयतेpravilīyate

अन्वय

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः यज्ञाय आचरतः [जनस्य] कर्म समग्रम् प्रविलीयते ।

Shloka 4.24

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥४-२४॥

पदच्छेद

ब्रह्मbrahmaअर्पणम्arpaṇamब्रह्मbrahmaहविःhaviḥब्रह्म-अग्नौbrahma-agnauब्रह्मणाbrahmaṇāहुतम्hutamब्रह्मbrahmaएवevaतेनtenaगन्तव्यम्gantavyamब्रह्म-कर्म-समाधिनाbrahma-karma-samādhinā

अन्वय

अर्पणम् ब्रह्म [अस्ति]; हविः ब्रह्म [अस्ति]; ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् [अस्ति] । तेन ब्रह्मकर्मसमाधिना ब्रह्म एव गन्तव्यम् [अस्ति] ।

Shloka 4.25

दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥४-२५॥

पदच्छेद

दैवम्daivamएवevaअपरेapareयज्ञम्yajñamयोगिनःyoginaḥपर्युपासतेparyupāsateब्रह्म-अग्नौbrahma-agnauअपरेapareयज्ञम्yajñamयज्ञेनyajñenaएवevaउपजुह्वतिupajuhvati

अन्वय

अपरे योगिनः दैवम् एव यज्ञम् पर्युपासते । अपरे ब्रह्माग्नौ यज्ञेन एव यज्ञम् उपजुह्वति ।

Shloka 4.26

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥४-२६॥

पदच्छेद

श्रोत्र-आदीनिśrotra-ādīniइन्द्रियाणिindriyāṇiअन्येanyeसंयम-अग्निषुsaṃyama-agniṣuजुह्वतिjuhvatiशब्द-आदीन्śabda-ādīnविषयान्viṣayānअन्येanyeइन्द्रिय-अग्निषुindriya-agniṣuजुह्वतिjuhvati

अन्वय

अन्ये श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि संयमाग्निषु जुह्वति । अन्ये शब्दादीन् विषयान् इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ।

Shloka 4.27

सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥४-२७॥

पदच्छेद

सर्वाणिsarvāṇiइन्द्रिय-कर्माणिindriya-karmāṇiप्राण-कर्माणिprāṇa-karmāṇiचcaअपरेapareआत्म-संयम-योग-अग्नौātma-saṃyama-yoga-agnauजुह्वतिjuhvatiज्ञान-दीपितेjñāna-dīpite

अन्वय

अपरे सर्वाणि इन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि च ज्ञानदीपिते आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ।

Shloka 4.28

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥४-२८॥

पदच्छेद

द्रव्य-यज्ञाःdravya-yajñāḥतपोयज्ञाःtapoyajñāḥयोग-यज्ञाःyoga-yajñāḥतथाtathāअपरेapareस्वाध्याय-ज्ञान-यज्ञाःsvādhyāya-jñāna-yajñāḥचcaयतयःyatayaḥसंशित-व्रताःsaṃśita-vratāḥ

अन्वय

तथा अपरे संशितव्रताः यतयः द्रव्ययज्ञाः तपोयज्ञाः योगयज्ञाः स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः च [सन्ति] ।

Shloka 4.29

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥४-२९॥

पदच्छेद

अपानेapāneजुह्वतिjuhvatiप्राणम्prāṇamप्राणेprāṇeअपानम्apānamतथाtathāअपरेapareप्राण-अपान-गतीprāṇa-apāna-gatīरुद्ध्वाruddhvāप्राणायाम-परायणाःprāṇāyāma-parāyaṇāḥ

अन्वय

अपरे प्राणायामपरायणाः प्राणापानगती रुद्ध्वा अपाने प्राणम् जुह्वति, तथा प्राणे अपानम् [जुह्वति] ।

Shloka 4.30

अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति । सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥४-३०॥

पदच्छेद

अपरेapareनियत-आहाराःniyata-āhārāḥप्राणान्prāṇānप्राणेषुprāṇeṣuजुह्वतिjuhvatiसर्वेsarveअपिapiएतेeteयज्ञ-विदःyajña-vidaḥयज्ञ-क्षपित-कल्मषाःyajña-kṣapita-kalmaṣāḥ

अन्वय

अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । सर्वे अपि एते यज्ञविदः यज्ञक्षपितकल्मषाः [सन्ति] ।

Shloka 4.31

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥४-३१॥

पदच्छेद

यज्ञ-शिष्ट-अमृत-भुजःyajña-śiṣṭa-amṛta-bhujaḥयान्तिyāntiब्रह्मbrahmaसनातनम्sanātanamनnaअयम्ayamलोकःlokaḥअस्तिastiअयज्ञस्यayajñasyaकुतःkutaḥअन्यःanyaḥकुरुसत्तमkurusattama

अन्वय

यज्ञशिष्टामृतभुजः [ते] सनातनम् ब्रह्म यान्ति । कुरुसत्तम, अयज्ञस्य अयम् लोकः न अस्ति; अन्यः [लोकः] कुतः [अस्ति]?

Shloka 4.32

एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे । कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥४-३२॥

पदच्छेद

एवम्evamबहुविधाःbahuvidhāḥयज्ञाःyajñāḥवितताःvitatāḥब्रह्मणःbrahmaṇaḥमुखेmukheकर्मजान्karmajānविद्धिviddhiतान्tānसर्वान्sarvānएवम्evamज्ञात्वाjñātvāविमोक्ष्यसेvimokṣyase

अन्वय

एवम् बहुविधाः यज्ञाः ब्रह्मणः मुखे वितताः [सन्ति] । तान् सर्वान् कर्मजान् विद्धि; एवम् ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ।

Shloka 4.33

श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप । सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥४-३३॥

पदच्छेद

श्रेयान्śreyānद्रव्यमयात्dravyamayātयज्ञात्yajñātज्ञान-यज्ञःjñāna-yajñaḥपरन्तपparantapaसर्वम्sarvamकर्मkarmaअखिलम्akhilamपार्थpārthaज्ञानेjñāneपरिसमाप्यतेparisamāpyate

अन्वय

परन्तप, द्रव्यमयात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः श्रेयान् [अस्ति] । पार्थ, सर्वम् अखिलम् कर्म ज्ञाने परिसमाप्यते ।

Shloka 4.34

तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥४-३४॥

पदच्छेद

तत्tatविद्धिviddhiप्रणिपातेनpraṇipātenaपरिप्रश्नेनparipraśnenaसेवयाsevayāउपदेक्ष्यन्तिupadekṣyantiतेteज्ञानम्jñānamज्ञानिनःjñāninaḥतत्त्व-दर्शिनःtattva-darśinaḥ

अन्वय

प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया तत् विद्धि । ज्ञानिनः तत्त्वदर्शिनः ते ज्ञानम् उपदेक्ष्यन्ति ।

Shloka 4.35

यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥४-३५॥

पदच्छेद

यत्yatज्ञात्वाjñātvāनnaपुनःpunaḥमोहम्mohamएवम्evamयास्यसिyāsyasiपाण्डवpāṇḍavaयेनyenaभूतानिbhūtāniअशेषेणaśeṣeṇaद्रक्ष्यसिdrakṣyasiआत्मनिātmaniअथोathoमयिmayi

अन्वय

पाण्डव, यत् ज्ञात्वा एवम् पुनः मोहम् न यास्यसि, येन भूतानि अशेषेण आत्मनि अथो मयि द्रक्ष्यसि, [तत् ज्ञानम् विद्धि] ।

Shloka 4.36

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥४-३६॥

पदच्छेद

अपिapiचेत्cetअसिasiपापेभ्यःpāpebhyaḥसर्वेभ्यःsarvebhyaḥपाप-कृत्तमःpāpa-kṛttamaḥसर्वम्sarvamज्ञान-प्लवेनjñāna-plavenaएवevaवृजिनम्vṛjinamसन्तरिष्यसिsantariṣyasi

अन्वय

सर्वेभ्यः पापेभ्यः पापकृत्तमः अपि चेत् असि, [त्वम्] सर्वम् वृजिनम् ज्ञानप्लवेन एव सन्तरिष्यसि ।

Shloka 4.37

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥४-३७॥

पदच्छेद

यथाyathāएधांसिedhāṃsiसमिद्धःsamiddhaḥअग्निःagniḥभस्मसात्bhasmasātकुरुतेkuruteअर्जुनarjunaज्ञान-अग्निःjñāna-agniḥसर्व-कर्माणिsarva-karmāṇiभस्मसात्bhasmasātकुरुतेkuruteतथाtathā

अन्वय

अर्जुन, यथा समिद्धः अग्निः एधांसि भस्मसात् कुरुते, तथा ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते ।

Shloka 4.38

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥४-३८॥

पदच्छेद

नnaहिhiज्ञानेनjñānenaसदृशम्sadṛśamपवित्रम्pavitramइहihaविद्यतेvidyateतत्tatस्वयम्svayamयोग-संसिद्धःyoga-saṃsiddhaḥकालेनkālenaआत्मनिātmaniविन्दतिvindati

अन्वय

इह हि ज्ञानेन सदृशम् पवित्रम् न विद्यते । योगसंसिद्धः [जनः] तत् स्वयम् कालेन आत्मनि विन्दति ।

Shloka 4.39

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः । ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥४-३९॥

पदच्छेद

श्रद्धावान्śraddhāvānलभतेlabhateज्ञानम्jñānamतत्परःtatparaḥसंयत-इन्द्रियःsaṃyata-indriyaḥज्ञानम्jñānamलब्ध्वाlabdhvāपराम्parāmशान्तिम्śāntimअचिरेणacireṇaअधिगच्छतिadhigacchati

अन्वय

श्रद्धावान् तत्परः संयतेन्द्रियः [जनः] ज्ञानम् लभते । ज्ञानम् लब्ध्वा अचिरेण पराम् शान्तिम् अधिगच्छति ।

Shloka 4.40

अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥४-४०॥

पदच्छेद

अज्ञःajñaḥचcaअश्रद्दधानःaśraddadhānaḥचcaसंशयात्माsaṃśayātmāविनश्यतिvinaśyatiनnaअयम्ayamलोकःlokaḥअस्तिastiनnaपरःparaḥनnaसुखम्sukhamसंशयात्मनःsaṃśayātmanaḥ

अन्वय

अज्ञः च अश्रद्दधानः च संशयात्मा विनश्यति । संशयात्मनः अयम् लोकः न अस्ति, परः [लोकः] न [अस्ति], सुखम् न [अस्ति] ।

Shloka 4.41

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥४-४१॥

पदच्छेद

योग-संन्यस्त-कर्माणम्yoga-saṃnyasta-karmāṇamज्ञान-संछिन्न-संशयम्jñāna-saṃchinna-saṃśayamआत्मवन्तम्ātmavantamनnaकर्माणिkarmāṇiनिबध्नन्तिnibadhnantiधनंजयdhanaṃjaya

अन्वय

धनञ्जय, योगसंन्यस्तकर्माणम् ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् आत्मवन्तम् [जनम्] कर्माणि न निबध्नन्ति ।

Shloka 4.42

तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः । छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥४-४२॥

पदच्छेद

तस्मात्tasmātअज्ञान-सम्भूतम्ajñāna-sambhūtamहृत्स्थम्hṛtsthamज्ञान-असिनाjñāna-asināआत्मनःātmanaḥछित्त्वाchittvāएनम्enamसंशयम्saṃśayamयोगम्yogamआतिष्ठātiṣṭhaउत्तिष्ठuttiṣṭhaभारतbhārata

अन्वय

भारत, तस्मात् आत्मनः हृत्स्थम् अज्ञानसम्भूतम् एनम् संशयम् ज्ञानासिना छित्त्वा योगम् आतिष्ठ; उत्तिष्ठ ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Chapters

Chapter 4 · Shlokas

Choose a number to read.

Read the whole chapter →