Sunday Meditation· Open to Everyone

पुरुषोत्तमयोगः

संस्कृत

Shloka 15.1

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१५-१॥

पदच्छेद

ऊर्ध्व-मूलम्ūrdhva-mūlamअधः-शाखम्adhaḥ-śākhamअश्वत्थम्aśvatthamप्राहुःprāhuḥअव्ययम्avyayamछन्दांसिchandāṃsiयस्यyasyaपर्णानिparṇāniयःyaḥतम्tamवेदvedaसःsaḥवेदवित्vedavit

अन्वय

यस्य पर्णानि छन्दांसि [सन्ति], [तम्] ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अश्वत्थम् अव्ययम् प्राहुः । यः तम् वेद, सः वेदवित् [अस्ति] ।

Shloka 15.2

अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः । अधश्च मूलान्यनुसंततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥१५-२॥

पदच्छेद

अधःadhaḥचcaऊर्ध्वम्ūrdhvamप्रसृताःprasṛtāḥतस्यtasyaशाखाःśākhāḥगुण-प्रवृद्धाःguṇa-pravṛddhāḥविषय-प्रवालाःviṣaya-pravālāḥअधःadhaḥचcaमूलानिmūlāniअनुसंततानिanusaṃtatāniकर्मानुबन्धीनिkarmānubandhīniमनुष्य-लोकेmanuṣya-loke

अन्वय

तस्य गुणप्रवृद्धाः विषयप्रवालाः शाखाः अधः च ऊर्ध्वम् [च] प्रसृताः [सन्ति] । मनुष्यलोके कर्मानुबन्धीनि मूलानि च अधः अनुसंततानि [सन्ति] ।

Shloka 15.3

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥१५-३॥

पदच्छेद

नnaरूपम्rūpamअस्यasyaइहihaतथाtathāउपलभ्यतेupalabhyateनnaअन्तःantaḥनnaचcaआदिःādiḥनnaचcaसंप्रतिष्ठाsaṃpratiṣṭhāअश्वत्थम्aśvatthamएनम्enamसुविरूढ-मूलम्suvirūḍha-mūlamअसङ्ग-शस्त्रेणasaṅga-śastreṇaदृढेनdṛḍhenaछित्त्वाchittvā

अन्वय

इह अस्य रूपम् तथा न उपलभ्यते; अन्तः न [उपलभ्यते], आदिः च न [उपलभ्यते], संप्रतिष्ठा च न [उपलभ्यते] । एनम् सुविरूढमूलम् अश्वत्थम् दृढेन असङ्गशस्त्रेण छित्त्वा [ततः तत् पदम् परिमार्गितव्यम्] ।

Shloka 15.4

ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः । तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥१५-४॥

पदच्छेद

ततःtataḥपदम्padamतत्tatपरिमार्गितव्यम्parimārgitavyamयस्मिन्yasminगताःgatāḥनnaनिवर्तन्तिnivartantiभूयःbhūyaḥतम्tamएवevaचcaआद्यम्ādyamपुरुषम्puruṣamप्रपद्येprapadyeयतःyataḥप्रवृत्तिःpravṛttiḥप्रसृताprasṛtāपुराणीpurāṇī

अन्वय

[एनम् सुविरूढमूलम् अश्वत्थम् दृढेन असङ्गशस्त्रेण छित्त्वा] ततः तत् पदम् परिमार्गितव्यम्, यस्मिन् गताः [जनाः] भूयः न निवर्तन्ति । यतः पुराणी प्रवृत्तिः प्रसृता [अस्ति], तम् एव च आद्यम् पुरुषम् [अहम्] प्रपद्ये ।

Shloka 15.5

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै- र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥१५-५॥

पदच्छेद

निर्मानमोहाःnirmānamohāḥजित-सङ्ग-दोषाःjita-saṅga-doṣāḥअध्यात्म-नित्याःadhyātma-nityāḥविनिवृत्त-कामाःvinivṛtta-kāmāḥद्वन्द्वैःdvandvaiḥविमुक्ताःvimuktāḥसुख-दुःख-संज्ञैःsukha-duḥkha-saṃjñaiḥगच्छन्तिgacchantiअमूढाःamūḍhāḥपदम्padamअव्ययम्avyayamतत्tat

अन्वय

निर्मानमोहाः जितसङ्गदोषाः अध्यात्मनित्याः विनिवृत्तकामाः सुखदुःखसंज्ञैः द्वन्द्वैः विमुक्ताः अमूढाः तत् अव्ययम् पदम् गच्छन्ति ।

Shloka 15.6

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥१५-६॥

पदच्छेद

नnaतत्tatभासयतेbhāsayateसूर्यःsūryaḥनnaशशाङ्कःśaśāṅkaḥनnaपावकःpāvakaḥयत्yatगत्वाgatvāनnaनिवर्तन्तेnivartanteतत्tatधामdhāmaपरम्paramममmama

अन्वय

सूर्यः तत् न भासयते, शशाङ्कः न [भासयते], पावकः न [भासयते] । यत् गत्वा [जनाः] न निवर्तन्ते, तत् मम परमम् धाम [अस्ति] ।

Shloka 15.7

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः । मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥१५-७॥

पदच्छेद

ममmamaएवevaअंशःaṃśaḥजीव-लोकेjīva-lokeजीव-भूतःjīva-bhūtaḥसनातनःsanātanaḥमनः-षष्ठानिmanaḥ-ṣaṣṭhāniइन्द्रियाणिindriyāṇiप्रकृति-स्थानिprakṛti-sthāniकर्षतिkarṣati

अन्वय

मम एव सनातनः अंशः जीवलोके जीवभूतः [सन्] प्रकृतिस्थानि मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि कर्षति ।

Shloka 15.8

शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥१५-८॥

पदच्छेद

शरीरम्śarīramयत्yatअवाप्नोतिavāpnotiयत्yatचcaअपिapiउत्क्रामतिutkrāmatiईश्वरःīśvaraḥगृहीत्वाgṛhītvāएतानिetāniसंयातिsaṃyātiवायुःvāyuḥगन्धान्gandhānइवivaआशयात्āśayāt

अन्वय

ईश्वरः यत् च अपि उत्क्रामति, [तदा एतानि कर्षति] । यत् शरीरम् अवाप्नोति, [तदा] एतानि गृहीत्वा संयाति, वायुः आशयात् गन्धान् इव [गृहीत्वा संयाति] ।

Shloka 15.9

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च । अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥१५-९॥

पदच्छेद

श्रोत्रम्śrotramचक्षुःcakṣuḥस्पर्शनम्sparśanamचcaरसनम्rasanamघ्राणम्ghrāṇamएवevaचcaअधिष्ठायadhiṣṭhāyaमनःmanaḥचcaअयम्ayamविषयान्viṣayānउपसेवतेupasevate

अन्वय

अयम् श्रोत्रम् चक्षुः स्पर्शनम् च रसनम् घ्राणम् एव च मनः च अधिष्ठाय विषयान् उपसेवते ।

Shloka 15.10

उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् । विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥१५-१०॥

पदच्छेद

उत्क्रामन्तम्utkrāmantamस्थितम्sthitamवाvāअपिapiभुञ्जानम्bhuñjānamवाvāगुणान्वितम्guṇānvitamविमूढाःvimūḍhāḥनnaअनुपश्यन्तिanupaśyantiपश्यन्तिpaśyantiज्ञान-चक्षुषःjñāna-cakṣuṣaḥ

अन्वय

विमूढाः [एनम्] उत्क्रामन्तम् स्थितम् वा अपि भुञ्जानम् वा गुणान्वितम् न अनुपश्यन्ति । ज्ञानचक्षुषः [एनम्] पश्यन्ति ।

Shloka 15.11

यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् । यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥१५-११॥

पदच्छेद

यतन्तःyatantaḥयोगिनःyoginaḥचcaएनम्enamपश्यन्तिpaśyantiआत्मनिātmaniअवस्थितम्avasthitamयतन्तःyatantaḥअपिapiअकृतात्मानःakṛtātmānaḥनnaएनम्enamपश्यन्तिpaśyantiअचेतसःacetasaḥ

अन्वय

यतन्तः योगिनः च आत्मनि अवस्थितम् एनम् पश्यन्ति । यतन्तः अपि अकृतात्मानः अचेतसः एनम् न पश्यन्ति ।

Shloka 15.12

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥१५-१२॥

पदच्छेद

यत्yatआदित्य-गतम्āditya-gatamतेजःtejaḥजगत्jagatभासयतेbhāsayateअखिलम्akhilamयत्yatचन्द्रमसिcandramasiयत्yatचcaअग्नौagnauतत्tatतेजःtejaḥविद्धिviddhiमामकम्māmakam

अन्वय

यत् आदित्यगतम् तेजः अखिलम् जगत् भासयते, यत् च चन्द्रमसि [अस्ति], यत् च अग्नौ [अस्ति], तत् तेजः मामकम् विद्धि ।

Shloka 15.13

गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा । पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥१५-१३॥

पदच्छेद

गाम्gāmआविश्यāviśyaचcaभूतानिbhūtāniधारयामिdhārayāmiअहम्ahamओजसाojasāपुष्णामिpuṣṇāmiचcaऔषधीःauṣadhīḥसर्वाःsarvāḥसोमःsomaḥभूत्वाbhūtvāरसात्मकःrasātmakaḥ

अन्वय

अहम् गाम् आविश्य ओजसा भूतानि धारयामि च; रसात्मकः सोमः भूत्वा सर्वाः ओषधीः पुष्णामि च ।

Shloka 15.14

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥१५-१४॥

पदच्छेद

अहम्ahamवैश्वानरःvaiśvānaraḥभूत्वाbhūtvāप्राणिनाम्prāṇināmदेहम्dehamआश्रितःāśritaḥप्राण-अपान-समायुक्तःprāṇa-apāna-samāyuktaḥपचामिpacāmiअन्नम्annamचतुर्विधम्caturvidham

अन्वय

अहम् वैश्वानरः भूत्वा प्राणिनाम् देहम् आश्रितः प्राणापानसमायुक्तः चतुर्विधम् अन्नम् पचामि ।

Shloka 15.15

सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥१५-१५॥

पदच्छेद

सर्वस्यsarvasyaचcaअहम्ahamहृदिhṛdiसंनिविष्टःsaṃniviṣṭaḥमत्तःmattaḥस्मृतिःsmṛtiḥज्ञानम्jñānamअपोहनम्apohanamचcaवेदैःvedaiḥचcaसर्वैःsarvaiḥअहम्ahamएवevaवेद्यःvedyaḥवेदान्तकृत्vedāntakṛtवेदवित्vedavitएवevaचcaअहम्aham

अन्वय

अहम् च सर्वस्य हृदि संनिविष्टः [अस्मि] । मत्तः स्मृतिः ज्ञानम् अपोहनम् च [भवति] । सर्वैः वेदैः च अहम् एव वेद्यः [अस्मि] । अहम् वेदान्तकृत् वेदवित् एव च [अस्मि] ।

Shloka 15.16

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥१५-१६॥

पदच्छेद

द्वौdvauइमौimauपुरुषौpuruṣauलोकेlokeक्षरःkṣaraḥचcaअक्षरःakṣaraḥएवevaचcaक्षरःkṣaraḥसर्वाणिsarvāṇiभूतानिbhūtāniकूटस्थःkūṭasthaḥअक्षरःakṣaraḥउच्यतेucyate

अन्वय

लोके इमौ द्वौ पुरुषौ [स्तः]-क्षरः च अक्षरः एव च । सर्वाणि भूतानि क्षरः [इति उच्यन्ते]; कूटस्थः अक्षरः उच्यते ।

Shloka 15.17

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥१५-१७॥

पदच्छेद

उत्तमःuttamaḥपुरुषःpuruṣaḥतुtuअन्यःanyaḥपरमात्माparamātmāइतिitiउदाहृतःudāhṛtaḥयःyaḥलोक-त्रयम्loka-trayamआविश्यāviśyaबिभर्तिbibhartiअव्ययःavyayaḥईश्वरःīśvaraḥ

अन्वय

यः अव्ययः ईश्वरः लोकत्रयम् आविश्य बिभर्ति, [सः] अन्यः तु उत्तमः पुरुषः परमात्मा इति उदाहृतः [अस्ति] ।

Shloka 15.18

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥१५-१८॥

पदच्छेद

यस्मात्yasmātक्षरम्kṣaramअतीतःatītaḥअहम्ahamअक्षरात्akṣarātअपिapiचcaउत्तमःuttamaḥअतःataḥअस्मिasmiलोकेlokeवेदेvedeचcaप्रथितःprathitaḥपुरुषोत्तमःpuruṣottamaḥ

अन्वय

यस्मात् अहम् क्षरम् अतीतः [अस्मि], अक्षरात् अपि च उत्तमः [अस्मि], अतः लोके वेदे च पुरुषोत्तमः [इति] प्रथितः अस्मि ।

Shloka 15.19

यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥१५-१९॥

पदच्छेद

यःyaḥमाम्māmएवम्evamअसंमूढःasaṃmūḍhaḥजानातिjānātiपुरुषोत्तमम्puruṣottamamसःsaḥसर्ववित्sarvavitभजतिbhajatiमाम्māmसर्वभावेनsarvabhāvenaभारतbhārata

अन्वय

भारत, यः असंमूढः माम् एवम् पुरुषोत्तमम् जानाति, सः सर्ववित् [सन्] सर्वभावेन माम् भजति ।

Shloka 15.20

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ । एतद्‌बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥१५-२०॥

पदच्छेद

इतिitiगुह्यतमम्guhyatamamशास्त्रम्śāstramइदम्idamउक्तम्uktamमयाmayāअनघanaghaएतत्etatबुद्ध्वाbuddhvāबुद्धिमान्buddhimānस्यात्syātकृतकृत्यःkṛtakṛtyaḥचcaभारतbhārata

अन्वय

अनघ भारत, इति इदम् गुह्यतमम् शास्त्रम् मया उक्तम् [अस्ति] । एतत् बुद्ध्वा [जनः] बुद्धिमान् कृतकृत्यः च स्यात् ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Chapters

Chapter 15 · Shlokas

Choose a number to read.

Read the whole chapter →