Sunday Meditation· Open to Everyone

अक्षरब्रह्मयोगः

संस्कृत

Shloka 8.1

अर्जुन उवाच किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम । अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥८-१॥

पदच्छेद

अर्जुनःarjunaḥउवाचuvācaकिम्kimतत्tatब्रह्मbrahmaकिम्kimअध्यात्मम्adhyātmamकिम्kimकर्मkarmaपुरुषोत्तमpuruṣottamaअधिभूतम्adhibhūtamचcaकिम्kimप्रोक्तम्proktamअधिदैवम्adhidaivamकिम्kimउच्यतेucyate

अन्वय

अर्जुनः उवाच-पुरुषोत्तम, तत् ब्रह्म किम् [अस्ति]? अध्यात्मम् किम् [अस्ति]? कर्म किम् [अस्ति]? अधिभूतम् च किम् प्रोक्तम् [अस्ति]? अधिदैवम् किम् उच्यते?

Shloka 8.2

अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन । प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥८-२॥

पदच्छेद

अधियज्ञःadhiyajñaḥकथम्kathamकःkaḥअत्रatraदेहेdeheअस्मिन्asminमधुसूदनmadhusūdanaप्रयाण-कालेprayāṇa-kāleचcaकथम्kathamज्ञेयःjñeyaḥअसिasiनियतात्मभिःniyatātmabhiḥ

अन्वय

मधुसूदन, अस्मिन् देहे अत्र अधियज्ञः कः [अस्ति], कथम् [अस्ति]? प्रयाणकाले च नियतात्मभिः कथम् ज्ञेयः असि?

Shloka 8.3

श्रीभगवानुवाच अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते । भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥८-३॥

पदच्छेद

श्रीभगवान्śrībhagavānउवाचuvācaअक्षरम्akṣaramब्रह्मbrahmaपरमम्paramamस्वभावःsvabhāvaḥअध्यात्मम्adhyātmamउच्यतेucyateभूत-भाव-उद्भव-करःbhūta-bhāva-udbhava-karaḥविसर्गःvisargaḥकर्म-संज्ञितःkarma-saṃjñitaḥ

अन्वय

श्रीभगवान् उवाच-परमम् अक्षरम् ब्रह्म [अस्ति] । स्वभावः अध्यात्मम् उच्यते । भूतभावोद्भवकरः विसर्गः कर्मसंज्ञितः [अस्ति] ।

Shloka 8.4

अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् । अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥८-४॥

पदच्छेद

अधिभूतम्adhibhūtamक्षरःkṣaraḥभावःbhāvaḥपुरुषःpuruṣaḥचcaअधिदैवतम्adhidaivatamअधियज्ञःadhiyajñaḥअहम्ahamएवevaअत्रatraदेहेdeheदेहभृताम्dehabhṛtāmवरvara

अन्वय

देहभृताम् वर, क्षरः भावः अधिभूतम् [अस्ति]; पुरुषः च अधिदैवतम् [अस्ति] । अत्र देहे अहम् एव अधियज्ञः [अस्मि] ।

Shloka 8.5

अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥८-५॥

पदच्छेद

अन्त-कालेanta-kāleचcaमाम्māmएवevaस्मरन्smaranमुक्त्वाmuktvāकलेवरम्kalevaramयःyaḥप्रयातिprayātiसःsaḥमद्-भावम्mad-bhāvamयातिyātiनnaअस्तिastiअत्रatraसंशयःsaṃśayaḥ

अन्वय

अन्तकाले च माम् एव स्मरन् यः कलेवरम् मुक्त्वा प्रयाति, सः मद्भावम् याति । अत्र संशयः न अस्ति ।

Shloka 8.6

यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥८-६॥

पदच्छेद

यम्yamयम्yamवाvāअपिapiस्मरन्smaranभावम्bhāvamत्यजतिtyajatiअन्तेanteकलेवरम्kalevaramतम्tamतम्tamएवevaएतिetiकौन्तेयkaunteyaसदाsadāतद्-भाव-भावितःtad-bhāva-bhāvitaḥ

अन्वय

कौन्तेय, अन्ते यम् यम् भावम् वा अपि स्मरन् [जनः] कलेवरम् त्यजति, [सः] सदा तद्भावभावितः तम् तम् एव एति ।

Shloka 8.7

तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम् ॥८-७॥

पदच्छेद

तस्मात्tasmātसर्वेषुsarveṣuकालेषुkāleṣuमाम्māmअनुस्मरanusmaraयुध्यyudhyaचcaमयिmayiअर्पित-मनो-बुद्धिःarpita-mano-buddhiḥमाम्māmएवevaएष्यसिeṣyasiअसंशयम्asaṃśayam

अन्वय

तस्मात् सर्वेषु कालेषु माम् अनुस्मर, युध्य च । मयि अर्पितमनोबुद्धिः [त्वम्] माम् एव असंशयम् एष्यसि ।

Shloka 8.8

अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥८-८॥

पदच्छेद

अभ्यास-योग-युक्तेनabhyāsa-yoga-yuktenaचेतसाcetasāनnaअन्य-गामिनाanya-gāmināपरमम्paramamपुरुषम्puruṣamदिव्यम्divyamयातिyātiपार्थpārthaअनुचिन्तयन्anucintayan

अन्वय

पार्थ, अभ्यासयोगयुक्तेन नान्यगामिना चेतसा अनुचिन्तयन् [जनः] दिव्यम् परमम् पुरुषम् याति ।

Shloka 8.9

कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः । सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥८-९॥

पदच्छेद

कविम्kavimपुराणम्purāṇamअनुशासितारम्anuśāsitāramअणोःaṇoḥअणीयांसम्aṇīyāṃsamअनुस्मरेत्anusmaretयःyaḥसर्वस्यsarvasyaधातारम्dhātāramअचिन्त्य-रूपम्acintya-rūpamआदित्य-वर्णम्āditya-varṇamतमसःtamasaḥपरस्तात्parastāt

अन्वय

यः कविम् पुराणम् अनुशासितारम् अणोः अणीयांसम् सर्वस्य धातारम् अचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णम् तमसः परस्तात् [स्थितम् पुरुषम्] अनुस्मरेत्, [सः तम् परम् पुरुषम् उपैति दिव्यम्] ।

Shloka 8.10

प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव । भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥८-१०॥

पदच्छेद

प्रयाण-कालेprayāṇa-kāleमनसाmanasāअचलेनacalenaभक्त्याbhaktyāयुक्तःyuktaḥयोग-बलेनyoga-balenaचcaएवevaभ्रुवोःbhruvoḥमध्येmadhyeप्राणम्prāṇamआवेश्यāveśyaसम्यक्samyakसःsaḥतम्tamपरम्paramपुरुषम्puruṣamउपैतिupaitiदिव्यम्divyam

अन्वय

प्रयाणकाले अचलेन मनसा भक्त्या च योगबलेन एव युक्तः [सन्] भ्रुवोः मध्ये प्राणम् सम्यक् आवेश्य, सः तम् दिव्यम् परम् पुरुषम् उपैति ।

Shloka 8.11

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥८-११॥

पदच्छेद

यत्yatअक्षरम्akṣaramवेद-विदःveda-vidaḥवदन्तिvadantiविशन्तिviśantiयत्yatयतयःyatayaḥवीत-रागाःvīta-rāgāḥयत्yatइच्छन्तःicchantaḥब्रह्मचर्यम्brahmacaryamचरन्तिcarantiतत्tatतेteपदम्padamसंग्रहेणsaṃgraheṇaप्रवक्ष्येpravakṣye

अन्वय

वेदविदः यत् अक्षरम् वदन्ति, वीतरागाः यतयः यत् विशन्ति, यत् इच्छन्तः ब्रह्मचर्यम् चरन्ति, तत् पदम् ते संग्रहेण प्रवक्ष्ये ।

Shloka 8.12

सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च । मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥८-१२॥

पदच्छेद

सर्व-द्वाराणिsarva-dvārāṇiसंयम्यsaṃyamyaमनःmanaḥहृदिhṛdiनिरुध्यnirudhyaचcaमूर्ध्निmūrdhniआधायādhāyaआत्मनःātmanaḥप्राणम्prāṇamआस्थितःāsthitaḥयोग-धारणाम्yoga-dhāraṇām

अन्वय

सर्वद्वाराणि संयम्य मनः हृदि निरुध्य च आत्मनः प्राणम् मूर्ध्नि आधाय योगधारणाम् आस्थितः [यः ओम् इति एकाक्षरम् ब्रह्म व्याहरन् माम् अनुस्मरन् देहम् त्यजन् प्रयाति, सः परमाम् गतिम् याति] ।

Shloka 8.13

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥८-१३॥

पदच्छेद

ओम्omइतिitiएकाक्षरम्ekākṣaramब्रह्मbrahmaव्याहरन्vyāharanमाम्māmअनुस्मरन्anusmaranयःyaḥप्रयातिprayātiत्यजन्tyajanदेहम्dehamसःsaḥयातिyātiपरमाम्paramāmगतिम्gatim

अन्वय

[सर्वद्वाराणि संयम्य मनः हृदि निरुध्य आत्मनः प्राणम् मूर्ध्नि आधाय योगधारणाम् आस्थितः], ओम् इति एकाक्षरम् ब्रह्म व्याहरन् माम् अनुस्मरन् यः देहम् त्यजन् प्रयाति, सः परमाम् गतिम् याति ।

Shloka 8.14

अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥८-१४॥

पदच्छेद

अनन्य-चेताःananya-cetāḥसततम्satatamयःyaḥमाम्māmस्मरतिsmaratiनित्यशःnityaśaḥतस्यtasyaअहम्ahamसुलभःsulabhaḥपार्थpārthaनित्य-युक्तस्यnitya-yuktasyaयोगिनःyoginaḥ

अन्वय

पार्थ, यः अनन्यचेताः नित्यशः सततम् माम् स्मरति, तस्य नित्ययुक्तस्य योगिनः अहम् सुलभः [अस्मि] ।

Shloka 8.15

मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥८-१५॥

पदच्छेद

माम्māmउपेत्यupetyaपुनर्जन्मpunarjanmaदुःख-आलयम्duḥkha-ālayamअशाश्वतम्aśāśvatamनnaआप्नुवन्तिāpnuvantiमहात्मानःmahātmānaḥसंसिद्धिम्saṃsiddhimपरमाम्paramāmगताःgatāḥ

अन्वय

परमाम् संसिद्धिम् गताः महात्मानः माम् उपेत्य दुःखालयम् अशाश्वतम् पुनर्जन्म न आप्नुवन्ति ।

Shloka 8.16

आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥८-१६॥

पदच्छेद

आ-ब्रह्म-भुवनात्ā-brahma-bhuvanātलोकाःlokāḥपुनरावर्तिनःpunarāvartinaḥअर्जुनarjunaमाम्māmउपेत्यupetyaतुtuकौन्तेयkaunteyaपुनर्जन्मpunarjanmaनnaविद्यतेvidyate

अन्वय

अर्जुन, आ ब्रह्मभुवनात् लोकाः पुनरावर्तिनः [सन्ति] । कौन्तेय, माम् उपेत्य तु पुनर्जन्म न विद्यते ।

Shloka 8.17

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥८-१७॥

पदच्छेद

सहस्र-युग-पर्यन्तम्sahasra-yuga-paryantamअहःahaḥयत्yatब्रह्मणःbrahmaṇaḥविदुःviduḥरात्रिम्rātrimयुग-सहस्र-अन्ताम्yuga-sahasra-antāmतेteअहोरात्र-विदःahorātra-vidaḥजनाःjanāḥ

अन्वय

ब्रह्मणः यत् अहः सहस्रयुगपर्यन्तम् [अस्ति], [ये तत्] विदुः, [ये] युगसहस्रान्ताम् रात्रिम् [विदुः], ते जनाः अहोरात्रविदः [सन्ति] ।

Shloka 8.18

अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥८-१८॥

पदच्छेद

अव्यक्तात्avyaktātव्यक्तयःvyaktayaḥसर्वाःsarvāḥप्रभवन्तिprabhavantiअहरागमेaharāgameरात्र्यागमेrātryāgameप्रलीयन्तेpralīyanteतत्रtatraएवevaअव्यक्त-संज्ञकेavyakta-saṃjñake

अन्वय

अहरागमे सर्वाः व्यक्तयः अव्यक्तात् प्रभवन्ति । रात्र्यागमे तत्र एव अव्यक्तसंज्ञके प्रलीयन्ते ।

Shloka 8.19

भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥८-१९॥

पदच्छेद

भूत-ग्रामःbhūta-grāmaḥसःsaḥएवevaअयम्ayamभूत्वाbhūtvāभूत्वाbhūtvāप्रलीयतेpralīyateरात्र्यागमेrātryāgameअवशःavaśaḥपार्थpārthaप्रभवतिprabhavatiअहरागमेaharāgame

अन्वय

पार्थ, सः एव अयम् भूतग्रामः भूत्वा भूत्वा रात्र्यागमे प्रलीयते; अवशः [सन्] अहरागमे प्रभवति ।

Shloka 8.20

परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः । यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥८-२०॥

पदच्छेद

परःparaḥतस्मात्tasmātतुtuभावःbhāvaḥअन्यःanyaḥअव्यक्तःavyaktaḥअव्यक्तात्avyaktātसनातनःsanātanaḥयःyaḥसःsaḥसर्वेषुsarveṣuभूतेषुbhūteṣuनश्यत्सुnaśyatsuनnaविनश्यतिvinaśyati

अन्वय

तस्मात् अव्यक्तात् तु परः अन्यः सनातनः अव्यक्तः भावः [अस्ति] । यः सः सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ।

Shloka 8.21

अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥८-२१॥

पदच्छेद

अव्यक्तःavyaktaḥअक्षरःakṣaraḥइतिitiउक्तःuktaḥतम्tamआहुःāhuḥपरमाम्paramāmगतिम्gatimयम्yamप्राप्यprāpyaनnaनिवर्तन्तेnivartanteतत्tatधामdhāmaपरमम्paramamममmama

अन्वय

[सः] अव्यक्तः अक्षरः इति उक्तः [अस्ति] । तम् परमाम् गतिम् आहुः । यम् प्राप्य [जनाः] न निवर्तन्ते, तत् मम परमम् धाम [अस्ति] ।

Shloka 8.22

पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥८-२२॥

पदच्छेद

पुरुषःpuruṣaḥसःsaḥपरःparaḥपार्थpārthaभक्त्याbhaktyāलभ्यःlabhyaḥतुtuअनन्ययाananyayāयस्यyasyaअन्तःस्थानिantaḥsthāniभूतानिbhūtāniयेनyenaसर्वम्sarvamइदम्idamततम्tatam

अन्वय

पार्थ, सः परः पुरुषः तु अनन्यया भक्त्या लभ्यः [अस्ति], यस्य अन्तःस्थानि भूतानि [सन्ति], येन इदम् सर्वम् ततम् [अस्ति] ।

Shloka 8.23

यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥८-२३॥

पदच्छेद

यत्रyatraकालेkāleतुtuअनावृत्तिम्anāvṛttimआवृत्तिम्āvṛttimचcaएवevaयोगिनःyoginaḥप्रयाताःprayātāḥयान्तिyāntiतम्tamकालम्kālamवक्ष्यामिvakṣyāmiभरतर्षभbharatarṣabha

अन्वय

भरतर्षभ, यत्र काले प्रयाताः योगिनः अनावृत्तिम् आवृत्तिम् च एव यान्ति, तम् कालम् वक्ष्यामि ।

Shloka 8.24

अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥८-२४॥

पदच्छेद

अग्निःagniḥज्योतिःjyotiḥअहःahaḥशुक्लःśuklaḥषट्ṣaṭमासाःmāsāḥउत्तरायणम्uttarāyaṇamतत्रtatraप्रयाताःprayātāḥगच्छन्तिgacchantiब्रह्मbrahmaब्रह्म-विदःbrahma-vidaḥजनाःjanāḥ

अन्वय

अग्निः ज्योतिः अहः शुक्लः षण्मासाः उत्तरायणम् [इत्युपलक्षितः मार्गः अस्ति] । तत्र प्रयाताः ब्रह्मविदः जनाः ब्रह्म गच्छन्ति ।

Shloka 8.25

धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥८-२५॥

पदच्छेद

धूमःdhūmaḥरात्रिःrātriḥतथाtathāकृष्णःkṛṣṇaḥषट्ṣaṭमासाःmāsāḥदक्षिणायनम्dakṣiṇāyanamतत्रtatraचान्द्रमसम्cāndramasamज्योतिःjyotiḥयोगीyogīप्राप्यprāpyaनिवर्ततेnivartate

अन्वय

धूमः रात्रिः तथा कृष्णः षण्मासाः दक्षिणायनम् [इत्युपलक्षितः मार्गः अस्ति] । तत्र योगी चान्द्रमसम् ज्योतिः प्राप्य निवर्तते ।

Shloka 8.26

शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥८-२६॥

पदच्छेद

शुक्ल-कृष्णेśukla-kṛṣṇeगतीgatīहिhiएतेeteजगतःjagataḥशाश्वतेśāśvateमतेmateएकयाekayāयातिyātiअनावृत्तिम्anāvṛttimअन्ययाanyayāआवर्ततेāvartateपुनःpunaḥ

अन्वय

हि एते शुक्लकृष्णे गती जगतः शाश्वते मते [स्तः] । एकया [योगी] अनावृत्तिम् याति; अन्यया पुनः आवर्तते ।

Shloka 8.27

नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन । तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥८-२७॥

पदच्छेद

नnaएतेeteसृतीsṛtīपार्थpārthaजानन्jānanयोगीyogīमुह्यतिmuhyatiकश्चनkaścanaतस्मात्tasmātसर्वेषुsarveṣuकालेषुkāleṣuयोग-युक्तःyoga-yuktaḥभवbhavaअर्जुनarjuna

अन्वय

पार्थ, एते सृती जानन् कश्चन योगी न मुह्यति । तस्मात् अर्जुन, सर्वेषु कालेषु योगयुक्तः भव ।

Shloka 8.28

वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत् पुण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥८-२८॥

पदच्छेद

वेदेषुvedeṣuयज्ञेषुyajñeṣuतपःसुtapaḥsuचcaएवevaदानेषुdāneṣuयत्yatपुण्य-फलम्puṇya-phalamप्रदिष्टम्pradiṣṭamअत्येतिatyetiतत्tatसर्वम्sarvamइदम्idamविदित्वाviditvāयोगीyogīपरम्paramस्थानम्sthānamउपैतिupaitiचcaआद्यम्ādyam

अन्वय

इदम् सर्वम् विदित्वा योगी वेदेषु यज्ञेषु तपःसु दानेषु च एव यत् पुण्यफलम् प्रदिष्टम् [अस्ति], तत् अत्येति; आद्यम् परम् स्थानम् च उपैति ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Chapters

Chapter 8 · Shlokas

Choose a number to read.

Read the whole chapter →