Sunday Meditation· Open to Everyone

गुणत्रयविभागयोगः

संस्कृत

Shloka 14.1

श्रीभगवानुवाच परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥१४-१॥

पदच्छेद

श्रीभगवान्śrībhagavānउवाचuvācaपरम्paramभूयःbhūyaḥप्रवक्ष्यामिpravakṣyāmiज्ञानानाम्jñānānāmज्ञानम्jñānamउत्तमम्uttamamयत्yatज्ञात्वाjñātvāमुनयःmunayaḥसर्वेsarveपराम्parāmसिद्धिम्siddhimइतःitaḥगताःgatāḥ

अन्वय

श्रीभगवान् उवाच-ज्ञानानाम् उत्तमम् परम् ज्ञानम् भूयः प्रवक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा सर्वे मुनयः इतः पराम् सिद्धिम् गताः [सन्ति] ।

Shloka 14.2

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥१४-२॥

पदच्छेद

इदम्idamज्ञानम्jñānamउपाश्रित्यupāśrityaममmamaसाधर्म्यम्sādharmyamआगताःāgatāḥसर्गेsargeअपिapiनnaउपजायन्तेupajāyanteप्रलयेpralayeनnaव्यथन्तिvyathantiचca

अन्वय

इदम् ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः [मुनयः] सर्गे अपि न उपजायन्ते, प्रलये च न व्यथन्ति ।

Shloka 14.3

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥१४-३॥

पदच्छेद

ममmamaयोनिःyoniḥमहत्mahatब्रह्मbrahmaतस्मिन्tasminगर्भम्garbhamदधामिdadhāmiअहम्ahamसंभवःsaṃbhavaḥसर्वभूतानाम्sarvabhūtānāmततःtataḥभवतिbhavatiभारतbhārata

अन्वय

भारत, महत् ब्रह्म मम योनिः [अस्ति] । अहम् तस्मिन् गर्भम् दधामि; ततः सर्वभूतानाम् संभवः भवति ।

Shloka 14.4

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥१४-४॥

पदच्छेद

सर्वयोनिषुsarvayoniṣuकौन्तेयkaunteyaमूर्तयःmūrtayaḥसंभवन्तिsaṃbhavantiयाःyāḥतासाम्tāsāmब्रह्मbrahmaमहत्mahatयोनिःyoniḥअहम्ahamबीजप्रदःbījapradaḥपिताpitā

अन्वय

कौन्तेय, सर्वयोनिषु याः मूर्तयः संभवन्ति, तासाम् महत् ब्रह्म योनिः [अस्ति]; अहम् बीजप्रदः पिता [अस्मि] ।

Shloka 14.5

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥१४-५॥

पदच्छेद

सत्त्वम्sattvamरजःrajaḥतमःtamaḥइतिitiगुणाःguṇāḥप्रकृति-संभवाःprakṛti-saṃbhavāḥनिबध्नन्तिnibadhnantiमहाबाहोmahābāhoदेहेdeheदेहिनम्dehinamअव्ययम्avyayam

अन्वय

महाबाहो, सत्त्वम् रजः तमः इति प्रकृतिसंभवाः गुणाः देहे अव्ययम् देहिनम् निबध्नन्ति ।

Shloka 14.6

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥१४-६॥

पदच्छेद

तत्रtatraसत्त्वम्sattvamनिर्मलत्वात्nirmalatvātप्रकाशकम्prakāśakamअनामयम्anāmayamसुख-सङ्गेनsukha-saṅgenaबध्नातिbadhnātiज्ञान-सङ्गेनjñāna-saṅgenaचcaअनघanagha

अन्वय

अनघ, तत्र सत्त्वम् निर्मलत्वात् प्रकाशकम् अनामयम् [अस्ति]; सुखसङ्गेन ज्ञानसङ्गेन च [देहिनम्] बध्नाति ।

Shloka 14.7

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥१४-७॥

पदच्छेद

रजःrajaḥरागात्मकम्rāgātmakamविद्धिviddhiतृष्णा-सङ्ग-समुद्भवम्tṛṣṇā-saṅga-samudbhavamतत्tatनिबध्नातिnibadhnātiकौन्तेयkaunteyaकर्म-सङ्गेनkarma-saṅgenaदेहिनम्dehinam

अन्वय

कौन्तेय, रजः रागात्मकम् तृष्णासङ्गसमुद्भवम् विद्धि । तत् कर्मसङ्गेन देहिनम् निबध्नाति ।

Shloka 14.8

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥१४-८॥

पदच्छेद

तमःtamaḥतुtuअज्ञानजम्ajñānajamविद्धिviddhiमोहनम्mohanamसर्वदेहिनाम्sarvadehināmप्रमाद-आलस्य-निद्राभिःpramāda-ālasya-nidrābhiḥतत्tatनिबध्नातिnibadhnātiभारतbhārata

अन्वय

भारत, तमः तु अज्ञानजम् सर्वदेहिनाम् मोहनम् विद्धि । तत् प्रमादालस्यनिद्राभिः [देहिनम्] निबध्नाति ।

Shloka 14.9

सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥१४-९॥

पदच्छेद

सत्त्वम्sattvamसुखेsukheसंजयतिsaṃjayatiरजःrajaḥकर्मणिkarmaṇiभारतbhārataज्ञानम्jñānamआवृत्यāvṛtyaतुtuतमःtamaḥप्रमादेpramādeसंजयतिsaṃjayatiउतuta

अन्वय

भारत, सत्त्वम् सुखे संजयति; रजः कर्मणि [संजयति] । तमः तु ज्ञानम् आवृत्य प्रमादे संजयति उत ।

Shloka 14.10

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥१४-१०॥

पदच्छेद

रजःrajaḥतमःtamaḥचcaअभिभूयabhibhūyaसत्त्वम्sattvamभवतिbhavatiभारतbhārataरजःrajaḥसत्त्वम्sattvamतमःtamaḥचcaएवevaतमःtamaḥसत्त्वम्sattvamरजःrajaḥतथाtathā

अन्वय

भारत, रजः तमः च अभिभूय सत्त्वम् भवति । रजः सत्त्वम् तमः च एव [अभिभूय भवति] । तथा तमः सत्त्वम् रजः [च अभिभूय भवति] ।

Shloka 14.11

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥१४-११॥

पदच्छेद

सर्वद्वारेषुsarvadvāreṣuदेहेdeheअस्मिन्asminप्रकाशःprakāśaḥउपजायतेupajāyateज्ञानम्jñānamयदाyadāतदाtadāविद्यात्vidyātविवृद्धम्vivṛddhamसत्त्वम्sattvamइतिitiउतuta

अन्वय

अस्मिन् देहे सर्वद्वारेषु यदा प्रकाशः उपजायते—[तत् एव] ज्ञानम् [अस्ति]—तदा सत्त्वम् विवृद्धम् [अस्ति] इति उत विद्यात् ।

Shloka 14.12

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥१४-१२॥

पदच्छेद

लोभःlobhaḥप्रवृत्तिःpravṛttiḥआरम्भःārambhaḥकर्मणाम्karmaṇāmअशमःaśamaḥस्पृहाspṛhāरजसिrajasiएतानिetāniजायन्तेjāyanteविवृद्धेvivṛddheभरतर्षभbharatarṣabha

अन्वय

भरतर्षभ, रजसि विवृद्धे लोभः प्रवृत्तिः कर्मणाम् आरम्भः अशमः स्पृहा [इति] एतानि जायन्ते ।

Shloka 14.13

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥१४-१३॥

पदच्छेद

अप्रकाशःaprakāśaḥअप्रवृत्तिःapravṛttiḥचcaप्रमादःpramādaḥमोहःmohaḥएवevaचcaतमसिtamasiएतानिetāniजायन्तेjāyanteविवृद्धेvivṛddheकुरुनन्दनkurunandana

अन्वय

कुरुनन्दन, तमसि विवृद्धे अप्रकाशः अप्रवृत्तिः च प्रमादः मोहः एव च [इति] एतानि जायन्ते ।

Shloka 14.14

यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥१४-१४॥

पदच्छेद

यदाyadāसत्त्वेsattveप्रवृद्धेpravṛddheतुtuप्रलयम्pralayamयातिyātiदेहभृत्dehabhṛtतदाtadāउत्तम-विदाम्uttama-vidāmलोकान्lokānअमलान्amalānप्रतिपद्यतेpratipadyate

अन्वय

यदा तु सत्त्वे प्रवृद्धे देहभृत् प्रलयम् याति, तदा उत्तमविदाम् अमलान् लोकान् प्रतिपद्यते ।

Shloka 14.15

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥१४-१५॥

पदच्छेद

रजसिrajasiप्रलयम्pralayamगत्वाgatvāकर्म-सङ्गिषुkarma-saṅgiṣuजायतेjāyateतथाtathāप्रलीनःpralīnaḥतमसिtamasiमूढ-योनिषुmūḍha-yoniṣuजायतेjāyate

अन्वय

[देहभृत्] रजसि प्रलयम् गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते; तथा तमसि प्रलीनः [सन्] मूढयोनिषु जायते ।

Shloka 14.16

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥१४-१६॥

पदच्छेद

कर्मणःkarmaṇaḥसुकृतस्यsukṛtasyaआहुःāhuḥसात्त्विकम्sāttvikamनिर्मलम्nirmalamफलम्phalamरजसःrajasaḥतुtuफलम्phalamदुःखम्duḥkhamअज्ञानम्ajñānamतमसःtamasaḥफलम्phalam

अन्वय

सुकृतस्य कर्मणः सात्त्विकम् निर्मलम् फलम् आहुः । रजसः तु फलम् दुःखम् [अस्ति]; तमसः फलम् अज्ञानम् [अस्ति] ।

Shloka 14.17

सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥१४-१७॥

पदच्छेद

सत्त्वात्sattvātसंजायतेsaṃjāyateज्ञानम्jñānamरजसःrajasaḥलोभःlobhaḥएवevaचcaप्रमाद-मोहौpramāda-mohauतमसःtamasaḥभवतःbhavataḥअज्ञानम्ajñānamएवevaचca

अन्वय

सत्त्वात् ज्ञानम् संजायते; रजसः लोभः एव च [संजायते] । तमसः प्रमादमोहौ भवतः; अज्ञानम् एव च [संजायते] ।

Shloka 14.18

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥१४-१८॥

पदच्छेद

ऊर्ध्वम्ūrdhvamगच्छन्तिgacchantiसत्त्वस्थाःsattvasthāḥमध्येmadhyeतिष्ठन्तिtiṣṭhantiराजसाःrājasāḥजघन्य-गुण-वृत्ति-स्थाःjaghanya-guṇa-vṛtti-sthāḥअधःadhaḥगच्छन्तिgacchantiतामसाःtāmasāḥ

अन्वय

सत्त्वस्थाः ऊर्ध्वम् गच्छन्ति; राजसाः मध्ये तिष्ठन्ति; जघन्यगुणवृत्तिस्थाः तामसाः अधः गच्छन्ति ।

Shloka 14.19

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥१४-१९॥

पदच्छेद

नnaअन्यम्anyamगुणेभ्यःguṇebhyaḥकर्तारम्kartāramयदाyadāद्रष्टाdraṣṭāअनुपश्यतिanupaśyatiगुणेभ्यःguṇebhyaḥचcaपरम्paramवेत्तिvettiमद्भावम्madbhāvamसःsaḥअधिगच्छतिadhigacchati

अन्वय

यदा द्रष्टा गुणेभ्यः अन्यम् कर्तारम् न अनुपश्यति, गुणेभ्यः परम् च वेत्ति, सः मद्भावम् अधिगच्छति ।

Shloka 14.20

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥१४-२०॥

पदच्छेद

गुणान्guṇānएतान्etānअतीत्यatītyaत्रीन्trīnदेहीdehīदेह-समुद्भवान्deha-samudbhavānजन्म-मृत्यु-जरा-दुःखैःjanma-mṛtyu-jarā-duḥkhaiḥविमुक्तःvimuktaḥअमृतम्amṛtamअश्नुतेaśnute

अन्वय

देही देहसमुद्भवान् एतान् त्रीन् गुणान् अतीत्य जन्ममृत्युजरादुःखैः विमुक्तः [सन्] अमृतम् अश्नुते ।

Shloka 14.21

अर्जुन उवाच कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो । किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥१४-२१॥

पदच्छेद

अर्जुनःarjunaḥउवाचuvācaकैःkaiḥलिङ्गैःliṅgaiḥत्रीन्trīnगुणान्guṇānएतान्etānअतीतःatītaḥभवतिbhavatiप्रभोprabhoकिमाचारःkimācāraḥकथम्kathamचcaएतान्etānत्रीन्trīnगुणान्guṇānअतिवर्ततेativartate

अन्वय

अर्जुनः उवाच-प्रभो, एतान् त्रीन् गुणान् अतीतः कैः लिङ्गैः भवति? किमाचारः [भवति]? एतान् त्रीन् गुणान् कथम् च अतिवर्तते?

Shloka 14.22

श्रीभगवानुवाच प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव । न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥१४-२२॥

पदच्छेद

श्रीभगवान्śrībhagavānउवाचuvācaप्रकाशम्prakāśamचcaप्रवृत्तिम्pravṛttimचcaमोहम्mohamएवevaचcaपाण्डवpāṇḍavaनnaद्वेष्टिdveṣṭiसंप्रवृत्तानिsaṃpravṛttāniनnaनिवृत्तानिnivṛttāniकाङ्क्षतिkāṅkṣati

अन्वय

श्रीभगवान् उवाच-पाण्डव, प्रकाशम् च प्रवृत्तिम् च मोहम् एव च संप्रवृत्तानि न द्वेष्टि; निवृत्तानि न काङ्क्षति [यः सः गुणातीतः उच्यते] ।

Shloka 14.23

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥१४-२३॥

पदच्छेद

उदासीनवत्udāsīnavatआसीनःāsīnaḥगुणैःguṇaiḥयःyaḥनnaविचाल्यतेvicālyateगुणाःguṇāḥवर्तन्तेvartanteइतिitiएवevaयःyaḥअवतिष्ठतिavatiṣṭhatiनnaइङ्गतेiṅgate

अन्वय

यः उदासीनवत् आसीनः गुणैः न विचाल्यते, यः गुणाः वर्तन्ते इति एव अवतिष्ठति, न इङ्गते, [सः गुणातीतः उच्यते] ।

Shloka 14.24

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥१४-२४॥

पदच्छेद

सम-दुःख-सुखःsama-duḥkha-sukhaḥस्वस्थःsvasthaḥसम-लोष्ट-अश्म-काञ्चनःsama-loṣṭa-aśma-kāñcanaḥतुल्य-प्रिय-अप्रियःtulya-priya-apriyaḥधीरःdhīraḥतुल्य-निन्दा-आत्मसंस्तुतिःtulya-nindā-ātmasaṃstutiḥ

अन्वय

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः तुल्यप्रियाप्रियः धीरः तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः [यः मानापमानयोः तुल्यः मित्रारिपक्षयोः तुल्यः सर्वारम्भपरित्यागी अस्ति, सः गुणातीतः उच्यते] ।

Shloka 14.25

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥१४-२५॥

पदच्छेद

मान-अपमानयोःmāna-apamānayoḥतुल्यःtulyaḥतुल्यःtulyaḥमित्र-अरि-पक्षयोःmitra-ari-pakṣayoḥसर्वारम्भ-परित्यागीsarvārambha-parityāgīगुणातीतःguṇātītaḥसःsaḥउच्यतेucyate

अन्वय

[समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः तुल्यप्रियाप्रियः धीरः तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः], मानापमानयोः तुल्यः मित्रारिपक्षयोः तुल्यः सर्वारम्भपरित्यागी सः गुणातीतः उच्यते ।

Shloka 14.26

मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥१४-२६॥

पदच्छेद

माम्māmचcaयःyaḥअव्यभिचारेणavyabhicāreṇaभक्ति-योगेनbhakti-yogenaसेवतेsevateसःsaḥगुणान्guṇānसमतीत्यsamatītyaएतान्etānब्रह्मभूयायbrahmabhūyāyaकल्पतेkalpate

अन्वय

यः च अव्यभिचारेण भक्तियोगेन माम् सेवते, सः एतान् गुणान् समतीत्य ब्रह्मभूयाय कल्पते ।

Shloka 14.27

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥१४-२७॥

पदच्छेद

ब्रह्मणःbrahmaṇaḥहिhiप्रतिष्ठाpratiṣṭhāअहम्ahamअमृतस्यamṛtasyaअव्ययस्यavyayasyaचcaशाश्वतस्यśāśvatasyaचcaधर्मस्यdharmasyaसुखस्यsukhasyaऐकान्तिकस्यaikāntikasyaचca

अन्वय

हि अहम् अमृतस्य अव्ययस्य च ब्रह्मणः, शाश्वतस्य धर्मस्य च, ऐकान्तिकस्य सुखस्य च प्रतिष्ठा [अस्मि] ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Chapters

Chapter 14 · Shlokas

Choose a number to read.

Read the whole chapter →