Sunday Meditation· Open to Everyone

क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः

संस्कृत

Shloka 13.1

श्रीभगवानुवाच इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥१३-१॥

पदच्छेद

श्रीभगवान्śrībhagavānउवाचuvācaइदम्idamशरीरम्śarīramकौन्तेयkaunteyaक्षेत्रम्kṣetramइतिitiअभिधीयतेabhidhīyateएतत्etatयःyaḥवेत्तिvettiतम्tamप्राहुःprāhuḥक्षेत्रज्ञःkṣetrajñaḥइतिitiतद्विदःtadvidaḥ

अन्वय

श्रीभगवान् उवाच-कौन्तेय, इदम् शरीरम् क्षेत्रम् इति अभिधीयते । यः एतत् वेत्ति, तम् तद्विदः क्षेत्रज्ञः इति प्राहुः ।

Shloka 13.2

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥१३-२॥

पदच्छेद

क्षेत्रज्ञम्kṣetrajñamचcaअपिapiमाम्māmविद्धिviddhiसर्वक्षेत्रेषुsarvakṣetreṣuभारतbhārataक्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोःkṣetra-kṣetrajñayoḥज्ञानम्jñānamयत्yatतत्tatज्ञानम्jñānamमतम्matamममmama

अन्वय

भारत, सर्वक्षेत्रेषु माम् च अपि क्षेत्रज्ञम् विद्धि । यत् क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः ज्ञानम् [अस्ति], तत् ज्ञानम् मम मतम् [अस्ति] ।

Shloka 13.3

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥१३-३॥

पदच्छेद

तत्tatक्षेत्रम्kṣetramयत्yatचcaयादृक्yādṛkचcaयद्विकारिyadvikāriयतःyataḥचcaयत्yatसःsaḥचcaयःyaḥयत्प्रभावःyatprabhāvaḥचcaतत्tatसमासेनsamāsenaमेmeशृणुśṛṇu

अन्वय

तत् क्षेत्रम् यत् च [अस्ति], यादृक् च [अस्ति], यद्विकारि [अस्ति], यतः च यत् [कार्यम् उत्पद्यते], सः च [क्षेत्रज्ञः] यः [अस्ति], यत्प्रभावः च [अस्ति], तत् समासेन मे [वचनात्] शृणु ।

Shloka 13.4

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥१३-४॥

पदच्छेद

ऋषिभिःṛṣibhiḥबहुधाbahudhāगीतम्gītamछन्दोभिःchandobhiḥविविधैःvividhaiḥपृथक्pṛthakब्रह्मसूत्रपदैःbrahmasūtrapadaiḥचcaएवevaहेतुमद्भिःhetumadbhiḥविनिश्चितैःviniścitaiḥ

अन्वय

[तत्] ऋषिभिः बहुधा गीतम् [अस्ति], विविधैः छन्दोभिः पृथक् [गीतम् अस्ति], विनिश्चितैः हेतुमद्भिः ब्रह्मसूत्रपदैः च एव [गीतम् अस्ति] ।

Shloka 13.5

महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥१३-५॥

पदच्छेद

महाभूतानिmahābhūtāniअहंकारःahaṃkāraḥबुद्धिःbuddhiḥअव्यक्तम्avyaktamएवevaचcaइन्द्रियाणिindriyāṇiदशdaśaएकम्ekamचcaपञ्चpañcaचcaइन्द्रियगोचराःindriyagocarāḥ

अन्वय

महाभूतानि अहंकारः बुद्धिः अव्यक्तम् एव च, दश इन्द्रियाणि एकम् च, पञ्च इन्द्रियगोचराः च [इति एतत् सविकारम् क्षेत्रम् समासेन उदाहृतम्] ।

Shloka 13.6

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥१३-६॥

पदच्छेद

इच्छाicchāद्वेषःdveṣaḥसुखम्sukhamदुःखम्duḥkhamसंघातःsaṃghātaḥचेतनाcetanāधृतिःdhṛtiḥएतत्etatक्षेत्रम्kṣetramसमासेनsamāsenaसविकारम्savikāramउदाहृतम्udāhṛtam

अन्वय

इच्छा द्वेषः सुखम् दुःखम् संघातः चेतना धृतिः [च, महाभूतानि अहंकारः बुद्धिः अव्यक्तम् दश इन्द्रियाणि एकम् च पञ्च इन्द्रियगोचराः च इति] एतत् सविकारम् क्षेत्रम् समासेन उदाहृतम् [अस्ति] ।

Shloka 13.7

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥१३-७॥

पदच्छेद

अमानित्वम्amānitvamअदम्भित्वम्adambhitvamअहिंसाahiṃsāक्षान्तिःkṣāntiḥआर्जवम्ārjavamआचार्योपासनम्ācāryopāsanamशौचम्śaucamस्थैर्यम्sthairyamआत्मविनिग्रहःātmavinigrahaḥ

अन्वय

अमानित्वम् अदम्भित्वम् अहिंसा क्षान्तिः आर्जवम् आचार्योपासनम् शौचम् स्थैर्यम् आत्मविनिग्रहः [इति एतत् ज्ञानम् प्रोक्तम्] ।

Shloka 13.8

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥१३-८॥

पदच्छेद

इन्द्रियार्थेषुindriyārtheṣuवैराग्यम्vairāgyamअनहंकारःanahaṃkāraḥएवevaचcaजन्म-मृत्यु-जरा-व्याधि-दुःख-दोष-अनुदर्शनम्janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-duḥkha-doṣa-anudarśanam

अन्वय

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहंकारः एव च जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् [इति एतत् ज्ञानम् प्रोक्तम्] ।

Shloka 13.9

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥१३-९॥

पदच्छेद

असक्तिःasaktiḥअनभिष्वङ्गःanabhiṣvaṅgaḥपुत्र-दार-गृहादिषुputra-dāra-gṛhādiṣuनित्यम्nityamचcaसमचित्तत्वम्samacittatvamइष्ट-अनिष्ट-उपपत्तिषुiṣṭa-aniṣṭa-upapattiṣu

अन्वय

पुत्रदारगृहादिषु असक्तिः अनभिष्वङ्गः, इष्टानिष्टोपपत्तिषु नित्यम् समचित्तत्वम् च [इति एतत् ज्ञानम् प्रोक्तम्] ।

Shloka 13.10

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥१३-१०॥

पदच्छेद

मयिmayiचcaअनन्ययोगेनananyayogenaभक्तिःbhaktiḥअव्यभिचारिणीavyabhicāriṇīविविक्त-देश-सेवित्वम्vivikta-deśa-sevitvamअरतिःaratiḥजनसंसदिjanasaṃsadi

अन्वय

मयि अनन्ययोगेन अव्यभिचारिणी भक्तिः च, विविक्तदेशसेवित्वम्, जनसंसदि अरतिः [इति एतत् ज्ञानम् प्रोक्तम्] ।

Shloka 13.11

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥१३-११॥

पदच्छेद

अध्यात्म-ज्ञान-नित्यत्वम्adhyātma-jñāna-nityatvamतत्त्व-ज्ञान-अर्थ-दर्शनम्tattva-jñāna-artha-darśanamएतत्etatज्ञानम्jñānamइतिitiप्रोक्तम्proktamअज्ञानम्ajñānamयत्yatअतःataḥअन्यथाanyathā

अन्वय

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम् तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् [च, पूर्वोक्ताः गुणाः च इति] एतत् ज्ञानम् इति प्रोक्तम् [अस्ति] । अतः यत् अन्यथा [अस्ति], [तत्] अज्ञानम् [अस्ति] ।

Shloka 13.12

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते । अनादि मत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥१३-१२॥

पदच्छेद

ज्ञेयम्jñeyamयत्yatतत्tatप्रवक्ष्यामिpravakṣyāmiयत्yatज्ञात्वाjñātvāअमृतम्amṛtamअश्नुतेaśnuteअनादिanādiमत्परम्matparamब्रह्मbrahmaनnaसत्satतत्tatनnaअसत्asatउच्यतेucyate

अन्वय

यत् ज्ञेयम् [अस्ति], तत् प्रवक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा [जनः] अमृतम् अश्नुते । अनादि मत्परम् ब्रह्म [अस्ति]; तत् सत् न, असत् न उच्यते ।

Shloka 13.13

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥१३-१३॥

पदच्छेद

सर्वतःsarvataḥपाणिपादम्pāṇipādamतत्tatसर्वतःsarvataḥअक्षिशिरोमुखम्akṣiśiromukhamसर्वतःsarvataḥश्रुतिमत्śrutimatलोकेlokeसर्वम्sarvamआवृत्यāvṛtyaतिष्ठतिtiṣṭhati

अन्वय

तत् सर्वतः पाणिपादम् सर्वतः अक्षिशिरोमुखम् लोके सर्वतः श्रुतिमत् [सत्] सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ।

Shloka 13.14

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥१३-१४॥

पदच्छेद

सर्व-इन्द्रिय-गुण-आभासम्sarva-indriya-guṇa-ābhāsamसर्व-इन्द्रिय-विवर्जितम्sarva-indriya-vivarjitamअसक्तम्asaktamसर्वभृत्sarvabhṛtचcaएवevaनिर्गुणम्nirguṇamगुणभोक्तृguṇabhoktṛचca

अन्वय

[तत्] सर्वेन्द्रियगुणाभासम् सर्वेन्द्रियविवर्जितम् असक्तम् सर्वभृत् च एव निर्गुणम् गुणभोक्तृ च [अस्ति] ।

Shloka 13.15

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥१३-१५॥

पदच्छेद

बहिःbahiḥअन्तःantaḥचcaभूतानाम्bhūtānāmअचरम्acaramचरम्caramएवevaचcaसूक्ष्मत्वात्sūkṣmatvātतत्tatअविज्ञेयम्avijñeyamदूरस्थम्dūrasthamचcaअन्तिकेantikeचcaतत्tat

अन्वय

तत् भूतानाम् बहिः अन्तः च [अस्ति]; अचरम् चरम् एव च [अस्ति] । सूक्ष्मत्वात् तत् अविज्ञेयम् [अस्ति]; तत् दूरस्थम् च अन्तिके च [अस्ति] ।

Shloka 13.16

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥१३-१६॥

पदच्छेद

अविभक्तम्avibhaktamचcaभूतेषुbhūteṣuविभक्तम्vibhaktamइवivaचcaस्थितम्sthitamभूतभर्तृbhūtabhartṛचcaतत्tatज्ञेयम्jñeyamग्रसिष्णुgrasiṣṇuप्रभविष्णुprabhaviṣṇuचca

अन्वय

भूतेषु अविभक्तम् च विभक्तम् इव च स्थितम्, भूतभर्तृ च ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च तत् ज्ञेयम् [अस्ति] ।

Shloka 13.17

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥१३-१७॥

पदच्छेद

ज्योतिषाम्jyotiṣāmअपिapiतत्tatज्योतिःjyotiḥतमसःtamasaḥपरम्paramउच्यतेucyateज्ञानम्jñānamज्ञेयम्jñeyamज्ञानगम्यम्jñānagamyamहृदिhṛdiसर्वस्यsarvasyaविष्ठितम्viṣṭhitam

अन्वय

तत् ज्योतिषाम् अपि ज्योतिः [अस्ति]; तमसः परम् उच्यते । [तत्] ज्ञानम् ज्ञेयम् ज्ञानगम्यम् [अस्ति], सर्वस्य हृदि विष्ठितम् [अस्ति] ।

Shloka 13.18

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥१३-१८॥

पदच्छेद

इतिitiक्षेत्रम्kṣetramतथाtathāज्ञानम्jñānamज्ञेयम्jñeyamचcaउक्तम्uktamसमासतःsamāsataḥमत्-भक्तःmat-bhaktaḥएतत्etatविज्ञायvijñāyaमत्-भावायmat-bhāvāyaउपपद्यतेupapadyate

अन्वय

इति क्षेत्रम् तथा ज्ञानम् ज्ञेयम् च समासतः उक्तम् [अस्ति] । मद्भक्तः एतत् विज्ञाय मद्भावाय उपपद्यते ।

Shloka 13.19

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि । विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥१३-१९॥

पदच्छेद

प्रकृतिम्prakṛtimपुरुषम्puruṣamचcaएवevaविद्धिviddhiअनादीanādīउभौubhauअपिapiविकारान्vikārānचcaगुणान्guṇānचcaएवevaविद्धिviddhiप्रकृतिसंभवान्prakṛtisaṃbhavān

अन्वय

प्रकृतिम् पुरुषम् च एव उभौ अपि अनादी विद्धि । विकारान् च गुणान् च एव प्रकृतिसंभवान् विद्धि ।

Shloka 13.20

कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥१३-२०॥

पदच्छेद

कार्य-करण-कर्तृत्वेkārya-karaṇa-kartṛtveहेतुःhetuḥप्रकृतिःprakṛtiḥउच्यतेucyateपुरुषःpuruṣaḥसुख-दुःखानाम्sukha-duḥkhānāmभोक्तृत्वेbhoktṛtveहेतुःhetuḥउच्यतेucyate

अन्वय

कार्यकरणकर्तृत्वे प्रकृतिः हेतुः उच्यते । सुखदुःखानाम् भोक्तृत्वे पुरुषः हेतुः उच्यते ।

Shloka 13.21

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्‌क्ते प्रकृतिजान्गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥१३-२१॥

पदच्छेद

पुरुषःpuruṣaḥप्रकृतिस्थःprakṛtisthaḥहिhiभुङ्क्तेbhuṅkteप्रकृतिजान्prakṛtijānगुणान्guṇānकारणम्kāraṇamगुणसङ्गःguṇasaṅgaḥअस्यasyaसत्-असत्-योनि-जन्मसुsat-asat-yoni-janmasu

अन्वय

हि प्रकृतिस्थः पुरुषः प्रकृतिजान् गुणान् भुङ्क्ते । अस्य सदसद्योनिजन्मसु गुणसङ्गः कारणम् [अस्ति] ।

Shloka 13.22

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥१३-२२॥

पदच्छेद

उपद्रष्टाupadraṣṭāअनुमन्ताanumantāचcaभर्ताbhartāभोक्ताbhoktāमहेश्वरःmaheśvaraḥपरमात्माparamātmāइतिitiचcaअपिapiउक्तःuktaḥदेहेdeheअस्मिन्asminपुरुषःpuruṣaḥपरःparaḥ

अन्वय

अस्मिन् देहे परः पुरुषः उपद्रष्टा अनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः [अस्ति]; परमात्मा इति च अपि उक्तः [अस्ति] ।

Shloka 13.23

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥१३-२३॥

पदच्छेद

यःyaḥएवम्evamवेत्तिvettiपुरुषम्puruṣamप्रकृतिम्prakṛtimचcaगुणैःguṇaiḥसहsahaसर्वथाsarvathāवर्तमानःvartamānaḥअपिapiनnaसःsaḥभूयःbhūyaḥअभिजायतेabhijāyate

अन्वय

यः पुरुषम् प्रकृतिम् च गुणैः सह एवम् वेत्ति, सः सर्वथा वर्तमानः अपि भूयः न अभिजायते ।

Shloka 13.24

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥१३-२४॥

पदच्छेद

ध्यानेनdhyānenaआत्मनिātmaniपश्यन्तिpaśyantiकेचित्kecitआत्मानम्ātmānamआत्मनाātmanāअन्येanyeसांख्येनsāṃkhyenaयोगेनyogenaकर्मयोगेनkarmayogenaचcaअपरेapare

अन्वय

केचित् ध्यानेन आत्मनि आत्मना आत्मानम् पश्यन्ति; अन्ये सांख्येन योगेन [पश्यन्ति]; अपरे च कर्मयोगेन [पश्यन्ति] ।

Shloka 13.25

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥१३-२५॥

पदच्छेद

अन्येanyeतुtuएवम्evamअजानन्तःajānantaḥश्रुत्वाśrutvāअन्येभ्यःanyebhyaḥउपासतेupāsateतेteअपिapiचcaअतितरन्तिatitarantiएवevaमृत्युम्mṛtyumश्रुतिपरायणाःśrutiparāyaṇāḥ

अन्वय

अन्ये तु एवम् अजानन्तः अन्येभ्यः श्रुत्वा उपासते । श्रुतिपरायणाः ते अपि च मृत्युम् अतितरन्ति एव ।

Shloka 13.26

यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥१३-२६॥

पदच्छेद

यावत्yāvatसंजायतेsaṃjāyateकिंचित्kiṃcitसत्त्वम्sattvamस्थावरजङ्गमम्sthāvarajaṅgamamक्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-संयोगात्kṣetra-kṣetrajña-saṃyogātतत्tatविद्धिviddhiभरतर्षभbharatarṣabha

अन्वय

भरतर्षभ, यावत् किञ्चित् स्थावरजङ्गमम् सत्त्वम् संजायते, तत् क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् [संजायते इति] विद्धि ।

Shloka 13.27

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥१३-२७॥

पदच्छेद

समम्samamसर्वेषुsarveṣuभूतेषुbhūteṣuतिष्ठन्तम्tiṣṭhantamपरमेश्वरम्parameśvaramविनश्यत्सुvinaśyatsuअविनश्यन्तम्avinaśyantamयःyaḥपश्यतिpaśyatiसःsaḥपश्यतिpaśyati

अन्वय

यः सर्वेषु भूतेषु समम् तिष्ठन्तम्, विनश्यत्सु अविनश्यन्तम् परमेश्वरम् पश्यति, सः पश्यति ।

Shloka 13.28

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥१३-२८॥

पदच्छेद

समम्samamपश्यन्paśyanहिhiसर्वत्रsarvatraसमवस्थितम्samavasthitamईश्वरम्īśvaramनnaहिनस्तिhinastiआत्मनाātmanāआत्मानम्ātmānamततःtataḥयातिyātiपराम्parāmगतिम्gatim

अन्वय

हि सर्वत्र समवस्थितम् ईश्वरम् समम् पश्यन् [जनः] आत्मना आत्मानम् न हिनस्ति; ततः पराम् गतिम् याति ।

Shloka 13.29

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥१३-२९॥

पदच्छेद

प्रकृत्याprakṛtyāएवevaचcaकर्माणिkarmāṇiक्रियमाणानिkriyamāṇāniसर्वशःsarvaśaḥयःyaḥपश्यतिpaśyatiतथाtathāआत्मानम्ātmānamअकर्तारम्akartāramसःsaḥपश्यतिpaśyati

अन्वय

यः कर्माणि प्रकृत्या एव सर्वशः क्रियमाणानि पश्यति, तथा आत्मानम् अकर्तारम् [पश्यति], सः पश्यति ।

Shloka 13.30

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥१३-३०॥

पदच्छेद

यदाyadāभूत-पृथग्भावम्bhūta-pṛthagbhāvamएकस्थम्ekasthamअनुपश्यतिanupaśyatiततःtataḥएवevaचcaविस्तारम्vistāramब्रह्मbrahmaसंपद्यतेsaṃpadyateतदाtadā

अन्वय

यदा भूतपृथग्भावम् एकस्थम्, ततः एव विस्तारम् च अनुपश्यति, तदा ब्रह्म संपद्यते ।

Shloka 13.31

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥१३-३१॥

पदच्छेद

अनादित्वात्anāditvātनिर्गुणत्वात्nirguṇatvātपरमात्माparamātmāअयम्ayamअव्ययःavyayaḥशरीरस्थःśarīrasthaḥअपिapiकौन्तेयkaunteyaनnaकरोतिkarotiनnaलिप्यतेlipyate

अन्वय

कौन्तेय, अयम् अव्ययः परमात्मा अनादित्वात् निर्गुणत्वात् शरीरस्थः अपि न करोति, न लिप्यते ।

Shloka 13.32

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥१३-३२॥

पदच्छेद

यथाyathāसर्वगतम्sarvagatamसौक्ष्म्यात्saukṣmyātआकाशम्ākāśamनnaउपलिप्यतेupalipyateसर्वत्रsarvatraअवस्थितःavasthitaḥदेहेdeheतथाtathāआत्माātmāनnaउपलिप्यतेupalipyate

अन्वय

यथा सर्वगतम् आकाशम् सौक्ष्म्यात् न उपलिप्यते, तथा देहे सर्वत्र अवस्थितः आत्मा न उपलिप्यते ।

Shloka 13.33

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥१३-३३॥

पदच्छेद

यथाyathāप्रकाशयतिprakāśayatiएकःekaḥकृत्स्नम्kṛtsnamलोकम्lokamइमम्imamरविःraviḥक्षेत्रम्kṣetramक्षेत्रीkṣetrīतथाtathāकृत्स्नम्kṛtsnamप्रकाशयतिprakāśayatiभारतbhārata

अन्वय

भारत, यथा एकः रविः इमम् कृत्स्नम् लोकम् प्रकाशयति, तथा क्षेत्री कृत्स्नम् क्षेत्रम् प्रकाशयति ।

Shloka 13.34

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥१३-३४॥

पदच्छेद

क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोःkṣetra-kṣetrajñayoḥएवम्evamअन्तरम्antaramज्ञानचक्षुषाjñānacakṣuṣāभूत-प्रकृति-मोक्षम्bhūta-prakṛti-mokṣamचcaयेyeविदुःviduḥयान्तिyāntiतेteपरम्param

अन्वय

ये एवम् क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः अन्तरम् भूतप्रकृतिमोक्षम् च ज्ञानचक्षुषा विदुः, ते परम् यान्ति ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Chapters

Chapter 13 · Shlokas

Choose a number to read.

Read the whole chapter →