Sunday Meditation· Open to Everyone

अर्जुनविषादयोगः

संस्कृत

Shloka 1.1

धृतराष्ट्र उवाच धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥१-१॥

पदच्छेद

धृतराष्ट्रःdhṛtarāṣṭraḥउवाचuvācaधर्म-क्षेत्रेdharma-kṣetreकुरु-क्षेत्रेkuru-kṣetreसमवेताःsamavetāḥयुयुत्सवःyuyutsavaḥमामकाःmāmakāḥपाण्डवाःpāṇḍavāḥचcaएवevaकिम्kimअकुर्वतakurvataसंजयsaṃjaya

अन्वय

धृतराष्ट्रः उवाच — हे सञ्जय, धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे युयुत्सवः समवेताः मामकाः पाण्डवाः च एव किम् अकुर्वत?

Shloka 1.2

सञ्जय उवाच दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥१-२॥

पदच्छेद

सञ्जयःsañjayaḥउवाचuvācaदृष्ट्वाdṛṣṭvāतुtuपाण्डव-अनीकम्pāṇḍava-anīkamव्यूढम्vyūḍhamदुर्योधनःduryodhanaḥतदाtadāआचार्यम्ācāryamउपसंगम्यupasaṃgamyaराजाrājāवचनम्vacanamअब्रवीत्abravīt

अन्वय

सञ्जयः उवाच—तदा राजा दुर्योधनः तु व्यूढम् पाण्डवानीकम् दृष्ट्वा आचार्यम् उपसंगम्य वचनम् अब्रवीत् ।

Shloka 1.3

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥१-३॥

पदच्छेद

पश्यpaśyaएताम्etāmपाण्डु-पुत्राणाम्pāṇḍu-putrāṇāmआचार्यācāryaमहतीम्mahatīmचमूम्camūmव्यूढाम्vyūḍhāmद्रुपद-पुत्रेणdrupada-putreṇaतवtavaशिष्येणśiṣyeṇaधीमताdhīmatā

अन्वय

आचार्य, तव धीमता शिष्येण द्रुपदपुत्रेण व्यूढाम् पाण्डुपुत्राणाम् एताम् महतीम् चमूम् पश्य ।

Shloka 1.4

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥१-४॥

पदच्छेद

अत्रatraशूराःśūrāḥमहेष्वासाःmaheṣvāsāḥभीमार्जुन-समाःbhīmārjuna-samāḥयुधिyudhiयुयुधानःyuyudhānaḥविराटःvirāṭaḥचcaद्रुपदःdrupadaḥचcaमहारथःmahārathaḥ

अन्वय

अत्र युधि भीमार्जुनसमाः शूराः महेष्वासाः [सन्ति]—युयुधानः विराटः च महारथः द्रुपदः च ।

Shloka 1.5

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥१-५॥

पदच्छेद

धृष्टकेतुःdhṛṣṭaketuḥचेकितानःcekitānaḥकाशि-राजःkāśi-rājaḥचcaवीर्यवान्vīryavānपुरुजित्purujitकुन्तिभोजःkuntibhojaḥचcaशैब्यःśaibyaḥचcaनर-पुङ्गवःnara-puṅgavaḥ

अन्वय

[अत्र] धृष्टकेतुः चेकितानः वीर्यवान् काशिराजः च पुरुजित् कुन्तिभोजः च नरपुङ्गवः शैब्यः च [सन्ति] ।

Shloka 1.6

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥१-६॥

पदच्छेद

युधामन्युःyudhāmanyuḥचcaविक्रान्तःvikrāntaḥउत्तमौजाःuttamaujāḥचcaवीर्यवान्vīryavānसौभद्रःsaubhadraḥद्रौपदेयाःdraupadeyāḥचcaसर्वेsarveएवevaमहारथाःmahārathāḥ

अन्वय

[अत्र] विक्रान्तः युधामन्युः च वीर्यवान् उत्तमौजाः च सौभद्रः द्रौपदेयाः च [सन्ति]; [ते] सर्वे एव महारथाः [सन्ति] ।

Shloka 1.7

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम । नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥१-७॥

पदच्छेद

अस्माकम्asmākamतुtuविशिष्टाःviśiṣṭāḥयेyeतान्tānनिबोधnibodhaद्विजोत्तमdvijottamaनायकाःnāyakāḥममmamaसैन्यस्यsainyasyaसंज्ञार्थम्saṃjñārthamतान्tānब्रवीमिbravīmiतेte

अन्वय

द्विजोत्तम, अस्माकम् तु ये विशिष्टाः मम सैन्यस्य नायकाः [सन्ति], तान् निबोध; ते संज्ञार्थम् तान् ब्रवीमि ।

Shloka 1.8

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥१-८॥

पदच्छेद

भवान्bhavānभीष्मःbhīṣmaḥचcaकर्णःkarṇaḥचcaकृपःkṛpaḥचcaसमितिंजयःsamitiṃjayaḥअश्वत्थामाaśvatthāmāविकर्णःvikarṇaḥचcaसौमदत्तिःsaumadattiḥतथाtathāएवevaचca

अन्वय

भवान् भीष्मः च कर्णः च समितिंजयः कृपः च अश्वत्थामा विकर्णः च तथा एव सौमदत्तिः च [मम सैन्यस्य नायकाः सन्ति] ।

Shloka 1.9

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥१-९॥

पदच्छेद

अन्येanyeचcaबहवःbahavaḥशूराःśūrāḥमदर्थेmadartheत्यक्त-जीविताःtyakta-jīvitāḥनाना-शस्त्र-प्रहरणाःnānā-śastra-praharaṇāḥसर्वेsarveयुद्ध-विशारदाःyuddha-viśāradāḥ

अन्वय

अन्ये च बहवः शूराः मदर्थे त्यक्तजीविताः नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः [सन्ति] ।

Shloka 1.10

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥१-१०॥

पदच्छेद

अपर्याप्तम्aparyāptamतत्tatअस्माकम्asmākamबलम्balamभीष्म-अभिरक्षितम्bhīṣma-abhirakṣitamपर्याप्तम्paryāptamतुtuइदम्idamएतेषाम्eteṣāmबलम्balamभीम-अभिरक्षितम्bhīma-abhirakṣitam

अन्वय

भीष्माभिरक्षितम् अस्माकम् तत् बलम् अपर्याप्तम् [अस्ति]; भीमाभिरक्षितम् एतेषाम् इदम् बलम् तु पर्याप्तम् [अस्ति] ।

Shloka 1.11

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥१-११॥

पदच्छेद

अयनेषुayaneṣuचcaसर्वेषुsarveṣuयथा-भागम्yathā-bhāgamअवस्थिताःavasthitāḥभीष्मम्bhīṣmamएवevaअभिरक्षन्तुabhirakṣantuभवन्तःbhavantaḥसर्वेsarveएवevaहिhi

अन्वय

सर्वे भवन्तः एव हि सर्वेषु अयनेषु च यथाभागम् अवस्थिताः भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु ।

Shloka 1.12

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः । सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥१-१२॥

पदच्छेद

तस्यtasyaसंजनयन्saṃjanayanहर्षम्harṣamकुरु-वृद्धःkuru-vṛddhaḥपितामहःpitāmahaḥसिंह-नादम्siṃha-nādamविनद्यvinadyaउच्चैःuccaiḥशङ्खम्śaṅkhamदध्मौdadhmauप्रतापवान्pratāpavān

अन्वय

प्रतापवान् कुरुवृद्धः पितामहः तस्य हर्षम् संजनयन् उच्चैः सिंहनादम् विनद्य शङ्खम् दध्मौ ।

Shloka 1.13

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥१-१३॥

पदच्छेद

ततःtataḥशङ्खाःśaṅkhāḥचcaभेर्यःbheryaḥचcaपणव-आनक-गोमुखाःpaṇava-ānaka-gomukhāḥसहसाsahasāएवevaअभ्यहन्यन्तabhyahanyantaसःsaḥशब्दःśabdaḥतुमुलःtumulaḥअभवत्abhavat

अन्वय

ततः शङ्खाः च भेर्यः च पणवानकगोमुखाः सहसा एव अभ्यहन्यन्त; सः शब्दः तुमुलः अभवत् ।

Shloka 1.14

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ । माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥१-१४॥

पदच्छेद

ततःtataḥश्वेतैःśvetaiḥहयैःhayaiḥयुक्तेyukteमहतिmahatiस्यन्दनेsyandaneस्थितौsthitauमाधवःmādhavaḥपाण्डवःpāṇḍavaḥचcaएवevaदिव्यौdivyauशङ्खौśaṅkhauप्रदध्मतुःpradadhmatuḥ

अन्वय

ततः श्वेतैः हयैः युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ माधवः पाण्डवः च एव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ।

Shloka 1.15

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः । पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१-१५॥

पदच्छेद

पाञ्चजन्यम्pāñcajanyamहृषीकेशःhṛṣīkeśaḥदेवदत्तम्devadattamधनञ्जयःdhanañjayaḥपौण्ड्रम्pauṇḍramदध्मौdadhmauमहा-शङ्खम्mahā-śaṅkhamभीम-कर्माbhīma-karmāवृकोदरःvṛkodaraḥ

अन्वय

हृषीकेशः पाञ्चजन्यम् [दध्मौ]; धनञ्जयः देवदत्तम् [दध्मौ]; भीमकर्मा वृकोदरः पौण्ड्रम् महाशङ्खम् दध्मौ ।

Shloka 1.16

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥१-१६॥

पदच्छेद

अनन्त-विजयम्ananta-vijayamराजाrājāकुन्ती-पुत्रःkuntī-putraḥयुधिष्ठिरःyudhiṣṭhiraḥनकुलःnakulaḥसहदेवःsahadevaḥचcaसुघोष-मणिपुष्पकौsughoṣa-maṇipuṣpakau

अन्वय

कुन्तीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः अनन्तविजयम् [दध्मौ]; नकुलः सहदेवः च सुघोषमणिपुष्पकौ [दध्मतुः] ।

Shloka 1.17

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥१-१७॥

पदच्छेद

काश्यःkāśyaḥचcaपरमेष्वासःparameṣvāsaḥशिखण्डीśikhaṇḍīचcaमहारथःmahārathaḥधृष्टद्युम्नःdhṛṣṭadyumnaḥविराटःvirāṭaḥचcaसात्यकिःsātyakiḥचcaअपराजितःaparājitaḥ

अन्वय

परमेष्वासः काश्यः च महारथः शिखण्डी च धृष्टद्युम्नः विराटः च अपराजितः सात्यकिः च [पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः] ।

Shloka 1.18

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥१-१८॥

पदच्छेद

द्रुपदःdrupadaḥद्रौपदेयाःdraupadeyāḥचcaसर्वशःsarvaśaḥपृथिवी-पतेpṛthivī-pateसौभद्रःsaubhadraḥचcaमहा-बाहुःmahā-bāhuḥशङ्खान्śaṅkhānदध्मुःdadhmuḥपृथक्pṛthakपृथक्pṛthak

अन्वय

पृथिवीपते, द्रुपदः द्रौपदेयाः च महाबाहुः सौभद्रः च सर्वशः पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः ।

Shloka 1.19

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥१-१९॥

पदच्छेद

सःsaḥघोषःghoṣaḥधार्तराष्ट्राणाम्dhārtarāṣṭrāṇāmहृदयानिhṛdayāniव्यदारयत्vyadārayatनभःnabhaḥचcaपृथिवीम्pṛthivīmचcaएवevaतुमुलःtumulaḥव्यनुनादयन्vyanunādayan

अन्वय

नभः च पृथिवीम् च एव व्यनुनादयन् सः तुमुलः घोषः धार्तराष्ट्राणाम् हृदयानि व्यदारयत् ।

Shloka 1.20

अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥१-२०॥

पदच्छेद

अथathaव्यवस्थितान्vyavasthitānदृष्ट्वाdṛṣṭvāधार्तराष्ट्रान्dhārtarāṣṭrānकपि-ध्वजःkapi-dhvajaḥप्रवृत्तेpravṛtteशस्त्र-सम्पातेśastra-sampāteधनुःdhanuḥउद्यम्यudyamyaपाण्डवःpāṇḍavaḥ

अन्वय

अथ कपिध्वजः पाण्डवः व्यवस्थितान् धार्तराष्ट्रान् दृष्ट्वा, शस्त्रसम्पाते प्रवृत्ते, धनुः उद्यम्य [हृषीकेशम् वाक्यम् आह] ।

Shloka 1.21

हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते । अर्जुन उवाच सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥१-२१॥

पदच्छेद

हृषीकेशम्hṛṣīkeśamतदाtadāवाक्यम्vākyamइदम्idamआहāhaमही-पतेmahī-pateअर्जुनःarjunaḥउवाचuvācaसेनयोःsenayoḥउभयोःubhayoḥमध्येmadhyeरथम्rathamस्थापयsthāpayaमेmeअच्युतacyuta

अन्वय

महीपते, तदा [पाण्डवः] हृषीकेशम् इदम् वाक्यम् आह । अर्जुनः उवाच—अच्युत, उभयोः सेनयोः मध्ये मे रथम् स्थापय ।

Shloka 1.22

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्‌धुकामानवस्थितान् । कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥१-२२॥

पदच्छेद

यावत्yāvatएतान्etānनिरीक्षेnirīkṣeअहम्ahamयोद्धु-कामान्yoddhu-kāmānअवस्थितान्avasthitānकैःkaiḥमयाmayāसहsahaयोद्धव्यम्yoddhavyamअस्मिन्asminरण-समुद्यमेraṇa-samudyame

अन्वय

अहम् अवस्थितान् योद्धुकामान् एतान् यावत् निरीक्षे, [तावत् रथम् स्थापय] । अस्मिन् रणसमुद्यमे मया कैः सह योद्धव्यम् [इति निरीक्षे] ।

Shloka 1.23

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः । धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥१-२३॥

पदच्छेद

योत्स्यमानान्yotsyamānānअवेक्षेavekṣeअहम्ahamयेyeएतेeteअत्रatraसमागताःsamāgatāḥधार्तराष्ट्रस्यdhārtarāṣṭrasyaदुर्बुद्धेःdurbuddheḥयुद्धेyuddheप्रिय-चिकीर्षवःpriya-cikīrṣavaḥ

अन्वय

ये एते अत्र दुर्बुद्धेः धार्तराष्ट्रस्य युद्धे प्रियचिकीर्षवः समागताः [सन्ति], [तान्] योत्स्यमानान् अहम् अवेक्षे ।

Shloka 1.24

सञ्जय उवाच एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥१-२४॥

पदच्छेद

सञ्जयःsañjayaḥउवाचuvācaएवम्evamउक्तःuktaḥहृषीकेशःhṛṣīkeśaḥगुडाकेशेनguḍākeśenaभारतbhārataसेनयोःsenayoḥउभयोःubhayoḥमध्येmadhyeस्थापयित्वाsthāpayitvāरथोत्तमम्rathottamam

अन्वय

सञ्जयः उवाच—भारत, गुडाकेशेन एवम् उक्तः हृषीकेशः उभयोः सेनयोः मध्ये रथोत्तमम् स्थापयित्वा [उवाच] ।

Shloka 1.25

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥१-२५॥

पदच्छेद

भीष्म-द्रोण-प्रमुखतःbhīṣma-droṇa-pramukhataḥसर्वेषाम्sarveṣāmचcaमही-क्षिताम्mahī-kṣitāmउवाचuvācaपार्थpārthaपश्यpaśyaएतान्etānसमवेतान्samavetānकुरून्kurūnइतिiti

अन्वय

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषाम् महीक्षिताम् च [रथोत्तमम् स्थापयित्वा हृषीकेशः] पार्थ, एतान् समवेतान् कुरून् पश्य इति उवाच ।

Shloka 1.26

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् । आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥१-२६॥

पदच्छेद

तत्रtatraअपश्यत्apaśyatस्थितान्sthitānपार्थःpārthaḥपितॄन्pitṝnअथathaपितामहान्pitāmahānआचार्यान्ācāryānमातुलान्mātulānभ्रातॄन्bhrātṝnपुत्रान्putrānपौत्रान्pautrānसखीन्sakhīnतथाtathā

अन्वय

अथ तत्र स्थितान् पितॄन् पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् तथा सखीन् पार्थः अपश्यत् ।

Shloka 1.27

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥१-२७॥

पदच्छेद

श्वशुरान्śvaśurānसुहृदःsuhṛdaḥचcaएवevaसेनयोःsenayoḥउभयोःubhayoḥअपिapiतान्tānसमीक्ष्यsamīkṣyaसःsaḥकौन्तेयःkaunteyaḥसर्वान्sarvānबन्धून्bandhūnअवस्थितान्avasthitān

अन्वय

[पार्थः] उभयोः सेनयोः अपि श्वशुरान् सुहृदः च एव [अपश्यत्] । सः कौन्तेयः अवस्थितान् तान् सर्वान् बन्धून् समीक्ष्य [इदम् अब्रवीत्] ।

Shloka 1.28

कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् । अर्जुन उवाच दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥१-२८॥

पदच्छेद

कृपयाkṛpayāपरयाparayāआविष्टःāviṣṭaḥविषीदन्viṣīdanइदम्idamअब्रवीत्abravītअर्जुनःarjunaḥउवाचuvācaदृष्ट्वाdṛṣṭvāइमम्imamस्वजनम्svajanamकृष्णkṛṣṇaयुयुत्सुम्yuyutsumसमुपस्थितम्samupasthitam

अन्वय

[सः कौन्तेयः] परया कृपया आविष्टः विषीदन् इदम् अब्रवीत् । अर्जुनः उवाच—कृष्ण, युयुत्सुम् समुपस्थितम् इमम् स्वजनम् दृष्ट्वा [मम गात्राणि सीदन्ति] ।

Shloka 1.29

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति । वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥१-२९॥

पदच्छेद

सीदन्तिsīdantiममmamaगात्राणिgātrāṇiमुखम्mukhamचcaपरिशुष्यतिpariśuṣyatiवेपथुःvepathuḥचcaशरीरेśarīreमेmeरोम-हर्षःroma-harṣaḥचcaजायतेjāyate

अन्वय

मम गात्राणि सीदन्ति; मुखम् च परिशुष्यति; मे शरीरे वेपथुः रोमहर्षः च जायते ।

Shloka 1.30

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥१-३०॥

पदच्छेद

गाण्डीवम्gāṇḍīvamस्रंसतेsraṃsateहस्तात्hastātत्वक्tvakचcaएवevaपरिदह्यतेparidahyateनnaचcaशक्नोमिśaknomiअवस्थातुम्avasthātumभ्रमतिbhramatiइवivaचcaमेmeमनःmanaḥ

अन्वय

हस्तात् गाण्डीवम् स्रंसते; त्वक् च एव परिदह्यते; [अहम्] अवस्थातुम् न च शक्नोमि; मे मनः च भ्रमति इव ।

Shloka 1.31

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव । न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥१-३१॥

पदच्छेद

निमित्तानिnimittāniचcaपश्यामिpaśyāmiविपरीतानिviparītāniकेशवkeśavaनnaचcaश्रेयःśreyaḥअनुपश्यामिanupaśyāmiहत्वाhatvāस्वजनम्svajanamआहवेāhave

अन्वय

केशव, [अहम्] विपरीतानि निमित्तानि च पश्यामि; आहवे स्वजनम् हत्वा श्रेयः च न अनुपश्यामि ।

Shloka 1.32

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च । किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥१-३२॥

पदच्छेद

नnaकाङ्क्षेkāṅkṣeविजयम्vijayamकृष्णkṛṣṇaनnaचcaराज्यम्rājyamसुखानिsukhāniचcaकिम्kimनःnaḥराज्येनrājyenaगोविन्दgovindaकिम्kimभोगैःbhogaiḥजीवितेनjīvitenaवाvā

अन्वय

कृष्ण, [अहम्] विजयम् न काङ्क्षे; राज्यम् सुखानि च न [काङ्क्षे] । गोविन्द, नः राज्येन किम् [प्रयोजनम्], भोगैः जीवितेन वा किम् [प्रयोजनम्] ।

Shloka 1.33

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च । त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥१-३३॥

पदच्छेद

येषाम्yeṣāmअर्थेartheकाङ्क्षितम्kāṅkṣitamनःnaḥराज्यम्rājyamभोगाःbhogāḥसुखानिsukhāniचcaतेteइमेimeअवस्थिताःavasthitāḥयुद्धेyuddheप्राणान्prāṇānत्यक्त्वाtyaktvāधनानिdhanāniचca

अन्वय

येषाम् अर्थे नः राज्यम् भोगाः सुखानि च काङ्क्षितम् [आसीत्], ते इमे प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थिताः [सन्ति] ।

Shloka 1.34

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः । मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबन्धिनस्तथा ॥१-३४॥

पदच्छेद

आचार्याःācāryāḥपितरःpitaraḥपुत्राःputrāḥतथाtathāएवevaचcaपितामहाःpitāmahāḥमातुलाःmātulāḥश्वशुराःśvaśurāḥपौत्राःpautrāḥश्यालाःśyālāḥसंबन्धिनःsaṃbandhinaḥतथाtathā

अन्वय

आचार्याः पितरः पुत्राः तथा एव च पितामहाः मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः तथा सम्बन्धिनः [युद्धे अवस्थिताः सन्ति] ।

Shloka 1.35

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥१-३५॥

पदच्छेद

एतान्etānनnaहन्तुम्hantumइच्छामिicchāmiघ्नतःghnataḥअपिapiमधुसूदनmadhusūdanaअपिapiत्रैलोक्य-राज्यस्यtrailokya-rājyasyaहेतोःhetoḥकिम्kimनुnuमही-कृतेmahī-kṛte

अन्वय

मधुसूदन, घ्नतः अपि एतान् त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः अपि हन्तुम् [अहम्] न इच्छामि; महीकृते किम् नु [हन्तुम् इच्छेयम्] ।

Shloka 1.36

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन । पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥१-३६॥

पदच्छेद

निहत्यnihatyaधार्तराष्ट्रान्dhārtarāṣṭrānनःnaḥकाkāप्रीतिःprītiḥस्यात्syātजनार्दनjanārdanaपापम्pāpamएवevaआश्रयेत्āśrayetअस्मान्asmānहत्वाhatvāएतान्etānआततायिनःātatāyinaḥ

अन्वय

जनार्दन, धार्तराष्ट्रान् निहत्य नः का प्रीतिः स्यात् । एतान् आततायिनः हत्वा पापम् एव अस्मान् आश्रयेत् ।

Shloka 1.37

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥१-३७॥

पदच्छेद

तस्मात्tasmātनnaअर्हाःarhāḥवयम्vayamहन्तुम्hantumधार्तराष्ट्रान्dhārtarāṣṭrānस्व-बान्धवान्sva-bāndhavānस्वजनम्svajanamहिhiकथम्kathamहत्वाhatvāसुखिनःsukhinaḥस्यामsyāmaमाधवmādhava

अन्वय

तस्मात् वयम् स्वबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुम् न अर्हाः [स्मः] । माधव, स्वजनम् हत्वा हि [वयम्] कथम् सुखिनः स्याम ।

Shloka 1.38

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥१-३८॥

पदच्छेद

यदिyadiअपिapiएतेeteनnaपश्यन्तिpaśyantiलोभ-उपहत-चेतसःlobha-upahata-cetasaḥकुल-क्षय-कृतम्kula-kṣaya-kṛtamदोषम्doṣamमित्र-द्रोहेmitra-droheचcaपातकम्pātakam

अन्वय

यद्यपि लोभोपहतचेतसः एते कुलक्षयकृतम् दोषम् मित्रद्रोहे च पातकम् न पश्यन्ति [तथापि अस्माभिः निवर्तितुम् ज्ञेयम्] ।

Shloka 1.39

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् । कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥१-३९॥

पदच्छेद

कथम्kathamनnaज्ञेयम्jñeyamअस्माभिःasmābhiḥपापात्pāpātअस्मात्asmātनिवर्तितुम्nivartitumकुल-क्षय-कृतम्kula-kṣaya-kṛtamदोषम्doṣamप्रपश्यद्भिःprapaśyadbhiḥजनार्दनjanārdana

अन्वय

जनार्दन, कुलक्षयकृतम् दोषम् प्रपश्यद्भिः अस्माभिः अस्मात् पापात् निवर्तितुम् कथम् न ज्ञेयम् ।

Shloka 1.40

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥१-४०॥

पदच्छेद

कुल-क्षयेkula-kṣayeप्रणश्यन्तिpraṇaśyantiकुल-धर्माःkula-dharmāḥसनातनाःsanātanāḥधर्मेdharmeनष्टेnaṣṭeकुलम्kulamकृत्स्नम्kṛtsnamअधर्मःadharmaḥअभिभवतिabhibhavatiउतuta

अन्वय

कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति; धर्मे नष्टे अधर्मः कृत्स्नम् कुलम् अभिभवति उत ।

Shloka 1.41

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः । स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः ॥१-४१॥

पदच्छेद

अधर्म-अभिभवात्adharma-abhibhavātकृष्णkṛṣṇaप्रदुष्यन्तिpraduṣyantiकुल-स्त्रियःkula-striyaḥस्त्रीषुstrīṣuदुष्टासुduṣṭāsuवार्ष्णेयvārṣṇeyaजायतेjāyateवर्ण-संकरःvarṇa-saṃkaraḥ

अन्वय

कृष्ण, अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति; वार्ष्णेय, स्त्रीषु दुष्टासु वर्णसंकरः जायते ।

Shloka 1.42

संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च । पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥१-४२॥

पदच्छेद

संकरःsaṃkaraḥनरकायnarakāyaएवevaकुल-घ्नानाम्kula-ghnānāmकुलस्यkulasyaचcaपतन्तिpatantiपितरःpitaraḥहिhiएषाम्eṣāmलुप्त-पिण्ड-उदक-क्रियाःlupta-piṇḍa-udaka-kriyāḥ

अन्वय

संकरः कुलघ्नानाम् कुलस्य च नरकाय एव [भवति]; एषाम् पितरः हि लुप्तपिण्डोदकक्रियाः पतन्ति ।

Shloka 1.43

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः । उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥१-४३॥

पदच्छेद

दोषैःdoṣaiḥएतैःetaiḥकुल-घ्नानाम्kula-ghnānāmवर्ण-संकर-कारकैःvarṇa-saṃkara-kārakaiḥउत्साद्यन्तेutsādyanteजाति-धर्माःjāti-dharmāḥकुल-धर्माःkula-dharmāḥचcaशाश्वताःśāśvatāḥ

अन्वय

कुलघ्नानाम् एतैः वर्णसंकरकारकैः दोषैः शाश्वताः जातिधर्माः कुलधर्माः च उत्साद्यन्ते ।

Shloka 1.44

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥१-४४॥

पदच्छेद

उत्सन्न-कुल-धर्माणाम्utsanna-kula-dharmāṇāmमनुष्याणाम्manuṣyāṇāmजनार्दनjanārdanaनरकेnarakeअनियतम्aniyatamवासःvāsaḥभवतिbhavatiइतिitiअनुशुश्रुमanuśuśruma

Shloka 1.45

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् । यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥१-४५॥

पदच्छेद

अहोahoबतbataमहत्mahatपापम्pāpamकर्तुम्kartumव्यवसिताःvyavasitāḥवयम्vayamयत्yatराज्य-सुख-लोभेनrājya-sukha-lobhenaहन्तुम्hantumस्वजनम्svajanamउद्यताःudyatāḥ

अन्वय

अहो बत, वयम् महत् पापम् कर्तुम् व्यवसिताः [स्मः], यत् राज्यसुखलोभेन स्वजनम् हन्तुम् उद्यताः [स्मः] ।

Shloka 1.46

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥१-४६॥

पदच्छेद

यदिyadiमाम्māmअप्रतीकारम्apratīkāramअशस्त्रम्aśastramशस्त्र-पाणयःśastra-pāṇayaḥधार्तराष्ट्राःdhārtarāṣṭrāḥरणेraṇeहन्युःhanyuḥतत्tatमेmeक्षेमतरम्kṣemataramभवेत्bhavet

अन्वय

यदि शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्राः अप्रतीकारम् अशस्त्रम् माम् रणे हन्युः, तत् मे क्षेमतरम् भवेत् ।

Shloka 1.47

सञ्जय उवाच एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥१-४७॥

पदच्छेद

सञ्जयःsañjayaḥउवाचuvācaएवम्evamउक्त्वाuktvāअर्जुनःarjunaḥसंख्येsaṃkhyeरथ-उपस्थेratha-upastheउपाविशत्upāviśatविसृज्यvisṛjyaसशरम्saśaramचापम्cāpamशोक-संविग्न-मानसःśoka-saṃvigna-mānasaḥ

अन्वय

सञ्जयः उवाच—शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः एवम् उक्त्वा सशरम् चापम् विसृज्य संख्ये रथोपस्थे उपाविशत् ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Chapters

Chapter 1 · Shlokas

Choose a number to read.

Read the whole chapter →