Bhagavad Gita · Chapter 6

Shloka 6.1

श्रीभगवानुवाच अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः । स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥६-१॥

पदच्छेद

श्री-भगवान्śrī-bhagavānउवाचuvācaअनाश्रितःanāśritaḥकर्म-फलम्karma-phalamकार्यम्kāryamकर्मkarmaकरोतिkarotiयःyaḥसःsaḥसंन्यासीsaṃnyāsīचcaयोगीyogīचcaनnaनिरग्निःniragniḥनnaचcaअक्रियःakriyaḥ

अन्वय

श्रीभगवान् उवाच-यः कर्मफलम् अनाश्रितः कार्यम् कर्म करोति, सः संन्यासी च योगी च [अस्ति]; निरग्निः न [संन्यासी अस्ति], अक्रियः च न [योगी अस्ति] ।

Shloka 6.2

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव । न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥६-२॥

पदच्छेद

यम्yamसंन्यासम्saṃnyāsamइतिitiप्राहुःprāhuḥयोगम्yogamतम्tamविद्धिviddhiपाण्डवpāṇḍavaनnaहिhiअसंन्यस्त-संकल्पःasaṃnyasta-saṃkalpaḥयोगीyogīभवतिbhavatiकश्चनkaścana

अन्वय

पाण्डव, यम् संन्यासम् इति प्राहुः, तम् योगम् विद्धि । हि असंन्यस्तसंकल्पः कश्चन योगी न भवति ।

Shloka 6.3

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥६-३॥

पदच्छेद

आरुरुक्षोःārurukṣoḥमुनेःmuneḥयोगम्yogamकर्मkarmaकारणम्kāraṇamउच्यतेucyateयोग-आरूढस्यyoga-ārūḍhasyaतस्यtasyaएवevaशमःśamaḥकारणम्kāraṇamउच्यतेucyate

अन्वय

योगम् आरुरुक्षोः मुनेः कर्म कारणम् उच्यते । योगारूढस्य तस्य एव शमः कारणम् उच्यते ।

Shloka 6.4

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥६-४॥

पदच्छेद

यदाyadāहिhiनnaइन्द्रिय-अर्थेषुindriya-artheṣuनnaकर्मसुkarmasuअनुषज्जतेanuṣajjateसर्व-संकल्प-संन्यासीsarva-saṃkalpa-saṃnyāsīयोग-आरूढःyoga-ārūḍhaḥतदाtadāउच्यतेucyate

अन्वय

यदा हि [जनः] इन्द्रियार्थेषु न, कर्मसु न अनुषज्जते, तदा सर्वसंकल्पसंन्यासी [सः] योगारूढः उच्यते ।

Shloka 6.5

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥६-५॥

पदच्छेद

उद्धरेत्uddharetआत्मनाātmanāआत्मानम्ātmānamनnaआत्मानम्ātmānamअवसादयेत्avasādayetआत्माātmāएवevaहिhiआत्मनःātmanaḥबन्धुःbandhuḥआत्माātmāएवevaरिपुःripuḥआत्मनःātmanaḥ

अन्वय

[जनः] आत्मना आत्मानम् उद्धरेत्, आत्मानम् न अवसादयेत् । हि आत्मा एव आत्मनः बन्धुः [अस्ति]; आत्मा एव आत्मनः रिपुः [अस्ति] ।

Shloka 6.6

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥६-६॥

पदच्छेद

बन्धुःbandhuḥआत्माātmāआत्मनःātmanaḥतस्यtasyaयेनyenaआत्माātmāएवevaआत्मनाātmanāजितःjitaḥअनात्मनःanātmanaḥतुtuशत्रुत्वेśatrutveवर्तेतvartetaआत्माātmāएवevaशत्रुवत्śatruvat

अन्वय

येन आत्मना आत्मा एव जितः [अस्ति], तस्य आत्मनः आत्मा बन्धुः [अस्ति] । अनात्मनः तु आत्मा एव शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तेत ।

Shloka 6.7

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥६-७॥

पदच्छेद

जितात्मनःjitātmanaḥप्रशान्तस्यpraśāntasyaपरमात्माparamātmāसमाहितःsamāhitaḥशीत-उष्ण-सुख-दुःखेषुśīta-uṣṇa-sukha-duḥkheṣuतथाtathāमान-अपमानयोःmāna-apamānayoḥ

अन्वय

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः समाहितः [अस्ति] ।

Shloka 6.8

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥६-८॥

पदच्छेद

ज्ञान-विज्ञान-तृप्त-आत्माjñāna-vijñāna-tṛpta-ātmāकूटस्थःkūṭasthaḥविजित-इन्द्रियःvijita-indriyaḥयुक्तःyuktaḥइतिitiउच्यतेucyateयोगीyogīसम-लोष्ट-अश्म-काञ्चनःsama-loṣṭa-aśma-kāñcanaḥ

अन्वय

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थः विजितेन्द्रियः समलोष्टाश्मकाञ्चनः योगी युक्तः इति उच्यते ।

Shloka 6.9

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु । साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥६-९॥

पदच्छेद

सुहृद्-मित्र-अरि-उदासीन-मध्यस्थ-द्वेष्य-बन्धुषुsuhṛd-mitra-ari-udāsīna-madhyastha-dveṣya-bandhuṣuसाधुषुsādhuṣuअपिapiचcaपापेषुpāpeṣuसम-बुद्धिःsama-buddhiḥविशिष्यतेviśiṣyate

अन्वय

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु, साधुषु अपि च पापेषु समबुद्धिः [जनः] विशिष्यते ।

Shloka 6.10

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥६-१०॥

पदच्छेद

योगीyogīयुञ्जीतyuñjītaसततम्satatamआत्मानम्ātmānamरहसिrahasiस्थितःsthitaḥएकाकीekākīयत-चित्त-आत्माyata-citta-ātmāनिराशीःnirāśīḥअपरिग्रहःaparigrahaḥ

अन्वय

रहसि स्थितः एकाकी यतचित्तात्मा निराशीः अपरिग्रहः योगी सततम् आत्मानम् युञ्जीत ।

Shloka 6.11

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥६-११॥

पदच्छेद

शुचौśucauदेशेdeśeप्रतिष्ठाप्यpratiṣṭhāpyaस्थिरम्sthiramआसनम्āsanamआत्मनःātmanaḥनnaअतिatiउच्छ्रितम्ucchritamनnaअतिatiनीचम्nīcamचैल-अजिन-कुश-उत्तरम्caila-ajina-kuśa-uttaram

अन्वय

शुचौ देशे आत्मनः स्थिरम् आसनम् न अत्युच्छ्रितम् न अतिनीचम् चैलाजिनकुशोत्तरम् प्रतिष्ठाप्य, [तत्र आसने उपविश्य योगम् युञ्ज्यात्] ।

Shloka 6.12

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥६-१२॥

पदच्छेद

तत्रtatraएकाग्रम्ekāgramमनःmanaḥकृत्वाkṛtvāयत-चित्त-इन्द्रिय-क्रियःyata-citta-indriya-kriyaḥउपविश्यupaviśyaआसनेāsaneयुञ्ज्यात्yuñjyātयोगम्yogamआत्म-विशुद्धयेātma-viśuddhaye

अन्वय

[शुचौ देशे आत्मनः स्थिरम् आसनम् प्रतिष्ठाप्य], तत्र आसने उपविश्य मनः एकाग्रम् कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः [योगी] आत्मविशुद्धये योगम् युञ्ज्यात् ।

Shloka 6.13

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः । सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥६-१३॥

पदच्छेद

समम्samamकाय-शिरस्-ग्रीवम्kāya-śiras-grīvamधारयन्dhārayanअचलम्acalamस्थिरःsthiraḥसम्प्रेक्ष्यsamprekṣyaनासिका-अग्रम्nāsikā-agramस्वम्svamदिशःdiśaḥचcaअनवलोकयन्anavalokayan

अन्वय

स्थिरः [योगी] कायशिरोग्रीवम् समम् अचलम् धारयन् स्वम् नासिकाग्रम् सम्प्रेक्ष्य दिशः च अनवलोकयन्, [प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः मनः संयम्य मच्चित्तः युक्तः मत्परः आसीत] ।

Shloka 6.14

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥६-१४॥

पदच्छेद

प्रशान्तात्माpraśāntātmāविगत-भीःvigata-bhīḥब्रह्मचारि-व्रतेbrahmacāri-vrateस्थितःsthitaḥमनःmanaḥसंयम्यsaṃyamyaमच्चित्तःmaccittaḥयुक्तःyuktaḥआसीतāsītaमत्परःmatparaḥ

अन्वय

[कायशिरोग्रीवम् समम् अचलम् धारयन् स्वम् नासिकाग्रम् सम्प्रेक्ष्य दिशः च अनवलोकयन्], प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः [योगी] मनः संयम्य मच्चित्तः युक्तः मत्परः आसीत ।

Shloka 6.15

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥६-१५॥

पदच्छेद

युञ्जन्yuñjanएवम्evamसदाsadāआत्मानम्ātmānamयोगीyogīनियत-मानसःniyata-mānasaḥशान्तिम्śāntimनिर्वाण-परमाम्nirvāṇa-paramāmमत्संस्थाम्matsaṃsthāmअधिगच्छतिadhigacchati

अन्वय

एवम् सदा आत्मानम् युञ्जन् नियतमानसः योगी निर्वाणपरमाम् मत्संस्थाम् शान्तिम् अधिगच्छति ।

Shloka 6.16

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चाति स्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥६-१६॥

पदच्छेद

नnaअतिatiअश्नतःaśnataḥतुtuयोगःyogaḥअस्तिastiनnaचcaएकान्तम्ekāntamअनश्नतःanaśnataḥनnaचcaअति-स्वप्नशीलस्यati-svapnaśīlasyaजाग्रतःjāgrataḥनnaएवevaचcaअर्जुनarjuna

अन्वय

अर्जुन, अत्यश्नतः तु योगः न अस्ति, एकान्तम् अनश्नतः च न [अस्ति], अतिस्वप्नशीलस्य च न [अस्ति], जाग्रतः च न एव [अस्ति] ।

Shloka 6.17

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥६-१७॥

पदच्छेद

युक्त-आहार-विहारस्यyukta-āhāra-vihārasyaयुक्त-चेष्टस्यyukta-ceṣṭasyaकर्मसुkarmasuयुक्त-स्वप्न-अवबोधस्यyukta-svapna-avabodhasyaयोगःyogaḥभवतिbhavatiदुःखहाduḥkhahā

अन्वय

युक्ताहारविहारस्य कर्मसु युक्तचेष्टस्य युक्तस्वप्नावबोधस्य [जनस्य] योगः दुःखहा भवति ।

Shloka 6.18

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥६-१८॥

पदच्छेद

यदाyadāविनियतम्viniyatamचित्तम्cittamआत्मनिātmaniएवevaअवतिष्ठतेavatiṣṭhateनिःस्पृहःniḥspṛhaḥसर्व-कामेभ्यःsarva-kāmebhyaḥयुक्तःyuktaḥइतिitiउच्यतेucyateतदाtadā

अन्वय

यदा विनियतम् चित्तम् आत्मनि एव अवतिष्ठते, तदा सर्वकामेभ्यः निःस्पृहः [जनः] युक्तः इति उच्यते ।

Shloka 6.19

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥६-१९॥

पदच्छेद

यथाyathāदीपःdīpaḥनिवातस्थःnivātasthaḥनnaइङ्गतेiṅgateसाsāउपमाupamāस्मृताsmṛtāयोगिनःyoginaḥयत-चित्तस्यyata-cittasyaयुञ्जतःyuñjataḥयोगम्yogamआत्मनःātmanaḥ

अन्वय

यथा निवातस्थः दीपः न इङ्गते, सा उपमा यतचित्तस्य आत्मनः योगम् युञ्जतः योगिनः स्मृता [अस्ति] ।

Shloka 6.20

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥६-२०॥

पदच्छेद

यत्रyatraउपरमतेuparamateचित्तम्cittamनिरुद्धम्niruddhamयोग-सेवयाyoga-sevayāयत्रyatraचcaएवevaआत्मनाātmanāआत्मानम्ātmānamपश्यन्paśyanआत्मनिātmaniतुष्यतिtuṣyati

अन्वय

यत्र योगसेवया निरुद्धम् चित्तम् उपरमते, यत्र च एव [योगी] आत्मना आत्मानम् पश्यन् आत्मनि तुष्यति, [तम् योगसंज्ञितम् दुःखसंयोगवियोगम् विद्यात्] ।

Shloka 6.21

सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥६-२१॥

पदच्छेद

सुखम्sukhamआत्यन्तिकम्ātyantikamयत्yatतत्tatबुद्धि-ग्राह्यम्buddhi-grāhyamअतीन्द्रियम्atīndriyamवेत्तिvettiयत्रyatraनnaचcaएवevaअयम्ayamस्थितःsthitaḥचलतिcalatiतत्त्वतःtattvataḥ

अन्वय

यत्र [योगी] यत् बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् आत्यन्तिकम् सुखम् [अस्ति], तत् वेत्ति, यत्र स्थितः च एव अयम् तत्त्वतः न चलति, [तम् योगसंज्ञितम् दुःखसंयोगवियोगम् विद्यात्] ।

Shloka 6.22

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥६-२२॥

पदच्छेद

यम्yamलब्ध्वाlabdhvāचcaअपरम्aparamलाभम्lābhamमन्यतेmanyateनnaअधिकम्adhikamततःtataḥयस्मिन्yasminस्थितःsthitaḥनnaदुःखेनduḥkhenaगुरुणाguruṇāअपिapiविचाल्यतेvicālyate

अन्वय

यम् लब्ध्वा च [योगी] ततः अधिकम् अपरम् लाभम् न मन्यते, यस्मिन् स्थितः गुरुणा दुःखेन अपि न विचाल्यते, [तम् योगसंज्ञितम् दुःखसंयोगवियोगम् विद्यात्] ।

Shloka 6.23

तं विद्याद्‌दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥६-२३॥

पदच्छेद

तम्tamविद्यात्vidyātदुःख-संयोग-वियोगम्duḥkha-saṃyoga-viyogamयोग-संज्ञितम्yoga-saṃjñitamसःsaḥनिश्चयेनniścayenaयोक्तव्यःyoktavyaḥयोगःyogaḥअनिर्विण्ण-चेतसाanirviṇṇa-cetasā

अन्वय

[पूर्वोक्तम्] तम् दुःखसंयोगवियोगम् योगसंज्ञितम् विद्यात् । सः योगः अनिर्विण्णचेतसा निश्चयेन योक्तव्यः [अस्ति] ।

Shloka 6.24

संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥६-२४॥

पदच्छेद

संकल्प-प्रभवान्saṃkalpa-prabhavānकामान्kāmānत्यक्त्वाtyaktvāसर्वान्sarvānअशेषतःaśeṣataḥमनसाmanasāएवevaइन्द्रिय-ग्रामम्indriya-grāmamविनियम्यviniyamyaसमन्ततःsamantataḥ

अन्वय

संकल्पप्रभवान् सर्वान् कामान् अशेषतः त्यक्त्वा, मनसा एव इन्द्रियग्रामम् समन्ततः विनियम्य, [धृतिगृहीतया बुद्ध्या शनैः शनैः उपरमेत्] ।

Shloka 6.25

शनैः शनैरुपरमेद्‌बुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥६-२५॥

पदच्छेद

शनैःśanaiḥशनैःśanaiḥउपरमेत्uparametबुद्ध्याbuddhyāधृति-गृहीतयाdhṛti-gṛhītayāआत्म-संस्थम्ātma-saṃsthamमनःmanaḥकृत्वाkṛtvāनnaकिंचित्kiṃcitअपिapiचिन्तयेत्cintayet

अन्वय

[संकल्पप्रभवान् सर्वान् कामान् अशेषतः त्यक्त्वा मनसा एव इन्द्रियग्रामम् समन्ततः विनियम्य], धृतिगृहीतया बुद्ध्या शनैः शनैः उपरमेत् । मनः आत्मसंस्थम् कृत्वा किञ्चित् अपि न चिन्तयेत् ।

Shloka 6.26

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥६-२६॥

पदच्छेद

यतःyataḥयतःyataḥनिश्चरतिniścaratiमनःmanaḥचञ्चलम्cañcalamअस्थिरम्asthiramततःtataḥततःtataḥनियम्यniyamyaएतत्etatआत्मनिātmaniएवevaवशम्vaśamनयेत्nayet

अन्वय

चञ्चलम् अस्थिरम् मनः यतः यतः निश्चरति, ततः ततः एतत् नियम्य आत्मनि एव वशम् नयेत् ।

Shloka 6.27

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥६-२७॥

पदच्छेद

प्रशान्त-मनसम्praśānta-manasamहिhiएनम्enamयोगिनम्yoginamसुखम्sukhamउत्तमम्uttamamउपैतिupaitiशान्त-रजसम्śānta-rajasamब्रह्म-भूतम्brahma-bhūtamअकल्मषम्akalmaṣam

अन्वय

हि उत्तमम् सुखम् प्रशान्तमनसम् शान्तरजसम् ब्रह्मभूतम् अकल्मषम् एनम् योगिनम् उपैति ।

Shloka 6.28

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥६-२८॥

पदच्छेद

युञ्जन्yuñjanएवम्evamसदाsadāआत्मानम्ātmānamयोगीyogīविगत-कल्मषःvigata-kalmaṣaḥसुखेनsukhenaब्रह्म-संस्पर्शम्brahma-saṃsparśamअत्यन्तम्atyantamसुखम्sukhamअश्नुतेaśnute

अन्वय

एवम् सदा आत्मानम् युञ्जन् विगतकल्मषः योगी ब्रह्मसंस्पर्शम् अत्यन्तम् सुखम् सुखेन अश्नुते ।

Shloka 6.29

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥६-२९॥

पदच्छेद

सर्व-भूत-स्थम्sarva-bhūta-sthamआत्मानम्ātmānamसर्व-भूतानिsarva-bhūtāniचcaआत्मनिātmaniईक्षतेīkṣateयोग-युक्त-आत्माyoga-yukta-ātmāसर्वत्रsarvatraसम-दर्शनःsama-darśanaḥ

अन्वय

योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः [योगी] सर्वभूतस्थम् आत्मानम्, आत्मनि च सर्वभूतानि ईक्षते ।

Shloka 6.30

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥६-३०॥

पदच्छेद

यःyaḥमाम्māmपश्यतिpaśyatiसर्वत्रsarvatraसर्वम्sarvamचcaमयिmayiपश्यतिpaśyatiतस्यtasyaअहम्ahamनnaप्रणश्यामिpraṇaśyāmiसःsaḥचcaमेmeनnaप्रणश्यतिpraṇaśyati

अन्वय

यः माम् सर्वत्र पश्यति, सर्वम् च मयि पश्यति, तस्य अहम् न प्रणश्यामि; सः च मे न प्रणश्यति ।

Shloka 6.31

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥६-३१॥

पदच्छेद

सर्व-भूत-स्थितम्sarva-bhūta-sthitamयःyaḥमाम्māmभजतिbhajatiएकत्वम्ekatvamआस्थितःāsthitaḥसर्वथाsarvathāवर्तमानःvartamānaḥअपिapiसःsaḥयोगीyogīमयिmayiवर्ततेvartate

अन्वय

यः एकत्वम् आस्थितः सर्वभूतस्थितम् माम् भजति, सः योगी सर्वथा वर्तमानः अपि मयि वर्तते ।

Shloka 6.32

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥६-३२॥

पदच्छेद

आत्म-औपम्येनātma-aupamyenaसर्वत्रsarvatraसमम्samamपश्यतिpaśyatiयःyaḥअर्जुनarjunaसुखम्sukhamवाvāयदिyadiवाvāदुःखम्duḥkhamसःsaḥयोगीyogīपरमःparamaḥमतःmataḥ

अन्वय

अर्जुन, यः आत्मौपम्येन सर्वत्र सुखम् वा यदि वा दुःखम् समम् पश्यति, सः योगी परमः मतः [अस्ति] ।

Shloka 6.33

अर्जुन उवाच योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥६-३३॥

पदच्छेद

अर्जुनःarjunaḥउवाचuvācaयःyaḥअयम्ayamयोगःyogaḥत्वयाtvayāप्रोक्तःproktaḥसाम्येनsāmyenaमधुसूदनmadhusūdanaएतस्यetasyaअहम्ahamनnaपश्यामिpaśyāmiचञ्चलत्वात्cañcalatvātस्थितिम्sthitimस्थिराम्sthirām

अन्वय

अर्जुनः उवाच-मधुसूदन, यः अयम् योगः त्वया साम्येन प्रोक्तः [अस्ति], एतस्य स्थिराम् स्थितिम् अहम् चञ्चलत्वात् न पश्यामि ।

Shloka 6.34

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्‌दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥६-३४॥

पदच्छेद

चञ्चलम्cañcalamहिhiमनःmanaḥकृष्णkṛṣṇaप्रमाथिpramāthiबलवत्balavatदृढम्dṛḍhamतस्यtasyaअहम्ahamनिग्रहम्nigrahamमन्येmanyeवायोःvāyoḥइवivaसुदुष्करम्suduṣkaram

अन्वय

कृष्ण, हि मनः चञ्चलम् प्रमाथि बलवत् दृढम् [अस्ति] । अहम् तस्य निग्रहम् वायोः इव सुदुष्करम् मन्ये ।

Shloka 6.35

श्रीभगवानुवाच असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥६-३५॥

पदच्छेद

श्री-भगवान्śrī-bhagavānउवाचuvācaअसंशयम्asaṃśayamमहाबाहोmahābāhoमनःmanaḥदुर्निग्रहम्durnigrahamचलम्calamअभ्यासेनabhyāsenaतुtuकौन्तेयkaunteyaवैराग्येणvairāgyeṇaचcaगृह्यतेgṛhyate

अन्वय

श्रीभगवान् उवाच-महाबाहो, असंशयम् मनः दुर्निग्रहम् चलम् [अस्ति] । कौन्तेय, अभ्यासेन तु वैराग्येण च [तत्] गृह्यते ।

Shloka 6.36

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः । वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥६-३६॥

पदच्छेद

असंयत-आत्मनाasaṃyata-ātmanāयोगःyogaḥदुष्प्रापःduṣprāpaḥइतिitiमेmeमतिःmatiḥवश्य-आत्मनाvaśya-ātmanāतुtuयतताyatatāशक्यःśakyaḥअवाप्तुम्avāptumउपायतःupāyataḥ

अन्वय

असंयतात्मना योगः दुष्प्रापः इति मे मतिः [अस्ति] । वश्यात्मना तु यतता [योगः] उपायतः अवाप्तुम् शक्यः [अस्ति] ।

Shloka 6.37

अर्जुन उवाच अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः । अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥६-३७॥

पदच्छेद

अर्जुनःarjunaḥउवाचuvācaअयतिःayatiḥश्रद्धयाśraddhayāउपेतःupetaḥयोगात्yogātचलित-मानसःcalita-mānasaḥअप्राप्यaprāpyaयोग-संसिद्धिम्yoga-saṃsiddhimकाम्kāmगतिम्gatimकृष्णkṛṣṇaगच्छतिgacchati

अन्वय

अर्जुनः उवाच-कृष्ण, श्रद्धया उपेतः अयतिः योगात् चलितमानसः [जनः] योगसंसिद्धिम् अप्राप्य काम् गतिम् गच्छति?

Shloka 6.38

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥६-३८॥

पदच्छेद

कच्चित्kaccitनnaउभय-विभ्रष्टःubhaya-vibhraṣṭaḥछिन्न-अभ्रम्chinna-abhramइवivaनश्यतिnaśyatiअप्रतिष्ठःapratiṣṭhaḥमहाबाहोmahābāhoविमूढःvimūḍhaḥब्रह्मणःbrahmaṇaḥपथिpathi

अन्वय

महाबाहो, उभयविभ्रष्टः अप्रतिष्ठः ब्रह्मणः पथि विमूढः [सः] छिन्नाभ्रम् इव कच्चित् न नश्यति?

Shloka 6.39

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥६-३९॥

पदच्छेद

एतत्etatमेmeसंशयम्saṃśayamकृष्णkṛṣṇaछेत्तुम्chettumअर्हसिarhasiअशेषतःaśeṣataḥत्वदन्यःtvadanyaḥसंशयस्यsaṃśayasyaअस्यasyaछेत्ताchettāनnaहिhiउपपद्यतेupapadyate

अन्वय

कृष्ण, मे एतत् संशयम् अशेषतः छेत्तुम् अर्हसि । हि त्वदन्यः अस्य संशयस्य छेत्ता न उपपद्यते ।

Shloka 6.40

श्रीभगवानुवाच पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत्कश्चिद्‌दुर्गतिं तात गच्छति ॥६-४०॥

पदच्छेद

श्री-भगवान्śrī-bhagavānउवाचuvācaपार्थpārthaनnaएवevaइहihaनnaअमुत्रamutraविनाशःvināśaḥतस्यtasyaविद्यतेvidyateनnaहिhiकल्याण-कृत्kalyāṇa-kṛtकश्चित्kaścitदुर्गतिम्durgatimतातtātaगच्छतिgacchati

अन्वय

श्रीभगवान् उवाच-पार्थ, तस्य इह न एव, अमुत्र न [च] विनाशः विद्यते । हि तात, कश्चित् कल्याणकृत् दुर्गतिम् न गच्छति ।

Shloka 6.41

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥६-४१॥

पदच्छेद

प्राप्यprāpyaपुण्य-कृताम्puṇya-kṛtāmलोकान्lokānउषित्वाuṣitvāशाश्वतीःśāśvatīḥसमाःsamāḥशुचीनाम्śucīnāmश्रीमताम्śrīmatāmगेहेgeheयोग-भ्रष्टःyoga-bhraṣṭaḥअभिजायतेabhijāyate

अन्वय

योगभ्रष्टः पुण्यकृताम् लोकान् प्राप्य शाश्वतीः समाः उषित्वा शुचीनाम् श्रीमताम् गेहे अभिजायते ।

Shloka 6.42

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥६-४२॥

पदच्छेद

अथवाathavāयोगिनाम्yogināmएवevaकुलेkuleभवतिbhavatiधीमताम्dhīmatāmएतत्etatहिhiदुर्लभतरम्durlabhataramलोकेlokeजन्मjanmaयत्yatईदृशम्īdṛśam

अन्वय

अथवा [योगभ्रष्टः] धीमताम् योगिनाम् एव कुले भवति । हि यत् ईदृशम् जन्म [अस्ति], एतत् लोके दुर्लभतरम् [अस्ति] ।

Shloka 6.43

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥६-४३॥

पदच्छेद

तत्रtatraतम्tamबुद्धि-संयोगम्buddhi-saṃyogamलभतेlabhateपौर्व-देहिकम्paurva-dehikamयततेyatateचcaततःtataḥभूयःbhūyaḥसंसिद्धौsaṃsiddhauकुरुनन्दनkurunandana

अन्वय

कुरुनन्दन, तत्र [सः] तम् पौर्वदेहिकम् बुद्धिसंयोगम् लभते; ततः च संसिद्धौ भूयः यतते ।

Shloka 6.44

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः । जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥६-४४॥

पदच्छेद

पूर्व-अभ्यासेनpūrva-abhyāsenaतेनtenaएवevaह्रियतेhriyateहिhiअवशःavaśaḥअपिapiसःsaḥजिज्ञासुःjijñāsuḥअपिapiयोगस्यyogasyaशब्द-ब्रह्मśabda-brahmaअतिवर्ततेativartate

अन्वय

हि सः अवशः अपि तेन पूर्वाभ्यासेन एव ह्रियते । योगस्य जिज्ञासुः अपि शब्दब्रह्म अतिवर्तते ।

Shloka 6.45

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥६-४५॥

पदच्छेद

प्रयत्नात्prayatnātयतमानःyatamānaḥतुtuयोगीyogīसंशुद्ध-किल्बिषःsaṃśuddha-kilbiṣaḥअनेक-जन्म-संसिद्धःaneka-janma-saṃsiddhaḥततःtataḥयातिyātiपराम्parāmगतिम्gatim

अन्वय

प्रयत्नात् यतमानः तु संशुद्धकिल्बिषः अनेकजन्मसंसिद्धः योगी ततः पराम् गतिम् याति ।

Shloka 6.46

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥६-४६॥

पदच्छेद

तपस्विभ्यःtapasvibhyaḥअधिकःadhikaḥयोगीyogīज्ञानिभ्यःjñānibhyaḥअपिapiमतःmataḥअधिकःadhikaḥकर्मिभ्यःkarmibhyaḥचcaअधिकःadhikaḥयोगीyogīतस्मात्tasmātयोगीyogīभवbhavaअर्जुनarjuna

अन्वय

योगी तपस्विभ्यः अधिकः, ज्ञानिभ्यः अपि अधिकः मतः [अस्ति]; योगी कर्मिभ्यः च अधिकः [अस्ति] । तस्मात् अर्जुन, योगी भव ।

Shloka 6.47

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥६-४७॥

पदच्छेद

योगिनाम्yogināmअपिapiसर्वेषाम्sarveṣāmमद्गतेनmadgatenaअन्तरात्मनाantarātmanāश्रद्धावान्śraddhāvānभजतेbhajateयःyaḥमाम्māmसःsaḥमेmeयुक्ततमःyuktatamaḥमतःmataḥ

अन्वय

सर्वेषाम् योगिनाम् अपि यः श्रद्धावान् मद्गतेन अन्तरात्मना माम् भजते, सः मे युक्ततमः मतः [अस्ति] ।

पदच्छेद

हिन्दी अर्थ

English meaning

प्रसंग

सरल व्याख्या

Context

Simple explanation

पदच्छेद

हिन्दी अर्थ

English meaning

प्रसंग

सरल व्याख्या

Context

Simple explanation

पदच्छेद

हिन्दी अर्थ

English meaning

प्रसंग

सरल व्याख्या

Context

Simple explanation

पदच्छेद

हिन्दी अर्थ

English meaning

प्रसंग

सरल व्याख्या

Context

Simple explanation

पदच्छेद

हिन्दी अर्थ

English meaning

प्रसंग

सरल व्याख्या

Context

Simple explanation

पदच्छेद

हिन्दी अर्थ

English meaning

प्रसंग

सरल व्याख्या

Context

Simple explanation

पदच्छेद

हिन्दी अर्थ

English meaning

प्रसंग

सरल व्याख्या

Context

Simple explanation

पदच्छेद

हिन्दी अर्थ

English meaning

प्रसंग

सरल व्याख्या

Context

Simple explanation

पदच्छेद

हिन्दी अर्थ

English meaning

प्रसंग

सरल व्याख्या

Context

Simple explanation

पदच्छेद

हिन्दी अर्थ

English meaning

प्रसंग

सरल व्याख्या

Context

Simple explanation

पदच्छेद

हिन्दी अर्थ

English meaning

प्रसंग

सरल व्याख्या

Context

Simple explanation

पदच्छेद

हिन्दी अर्थ

English meaning