Passage 24.9
तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः । इदं च परलोकस्थानं च । सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानम् । तस्मिन्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठनुभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च । अथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति । तमाक्रममाक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दांश्च पश्यति । स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति । अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति ॥ ९ ॥
पदच्छेद
अन्वय
तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः—इदम् च परलोकस्थानम् च । तृतीयम् स्वप्नस्थानम् सन्ध्यम् [अस्ति] । तस्मिन् सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन् [सः] उभे स्थाने पश्यति—इदम् च परलोकस्थानम् च । अथ अयम् परलोकस्थाने यथाक्रमः भवति, तम् आक्रमम् आक्रम्य [सः] उभयान् पाप्मनः आनन्दान् च पश्यति । सः यत्र प्रस्वपिति, [तदा] अस्य सर्वावतः लोकस्य मात्राम् अपादाय, स्वयम् [शरीरम्] विहत्य, स्वयम् [स्वप्नदेहम्] निर्माय, स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति । अत्र अयम् पुरुषः स्वयंज्योतिः भवति ।
हिन्दी अर्थ
इस पुरुष के दो स्थान हैं: यह लोक और परलोक का स्थान। तीसरा, संधि का स्थान, स्वप्न है। उस संधि में रहकर वह दोनों स्थानों को देखता है। परलोक में जाने का जो क्रम या पहुँच उसे प्राप्त है, उसी पहुँच पर चढ़कर वह दोनों प्रकार के अनुभव, पाप-दुःख और आनन्द, देखता है। जब वह स्वप्न देखता है, तो इस सम्पूर्ण लोक से सामग्री लेकर स्वयं उसे अलग करता और स्वयं रचता है; अपने प्रकाश, अपनी ज्योति से स्वप्न देखता है। यहाँ यह पुरुष स्वयं ज्योति होता है।
English meaning
This person has two stations: this world and the station of the other world. Dream is the third, an intermediate station. Standing at that junction, it sees both worlds. Taking the approach available to it toward the other world, it sees both afflictions and joys. When it dreams, it takes material from this whole world, itself dismantles and reconstructs it, and dreams by its own radiance, its own light. Here the person is self-luminous.
व्याख्या
स्वप्न जाग्रत अनुभव की सामग्री लेता है, पर उसी वस्तु को बाहर फिर से रखे बिना दृश्य बनाता है। परलोक और कर्मगत पहुँच इस प्राचीन धार्मिक व्याख्या का भाग हैं, स्वप्न द्वारा भविष्य जानने की सुनिश्चित विधि नहीं।
Explanation
Dream draws on waking material while constructing appearances without the same external objects. The other world and its approach belong to the ancient religious account, not a guaranteed method of predicting the future through dreams.
संदर्भ
स्वप्न को दो लोकों के बीच संधि और आन्तरिक रचना का क्षेत्र कहा जाता है।
Context
Dream is described as a junction between worlds and a field of inward construction.