Passage 21.1
अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति । स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते । त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति । ओमिति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । त्रयस्त्रिंशदिति । ओमिति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । षडिति । ओमिति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । त्रय इति । ओमिति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । द्वाविति । ओमिति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । अध्यर्ध इति । ओमिति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । एक इति । ओमिति होवाच । कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ १ ॥
पदच्छेद
अन्वय
अथ ह विदग्धः शाकल्यः एनम् पप्रच्छ—याज्ञवल्क्य, देवाः कति [सन्ति] इति । सः ह एतया एव निविदा प्रतिपेदे—वैश्वदेवस्य निविदि यावन्तः उच्यन्ते [तावन्तः सन्ति] । त्रयः च त्री च शता, त्रयः च त्री च सहस्रा इति । [शाकल्यः] ह उवाच—ओम् इति । याज्ञवल्क्य, देवाः कति एव [सन्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] त्रयस्त्रिंशत् इति । [शाकल्यः] ह उवाच—ओम् इति । याज्ञवल्क्य, देवाः कति एव [सन्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] षट् इति । [शाकल्यः] ह उवाच—ओम् इति । याज्ञवल्क्य, देवाः कति एव [सन्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] त्रयः इति । [शाकल्यः] ह उवाच—ओम् इति । याज्ञवल्क्य, देवाः कति एव [सन्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] द्वौ इति । [शाकल्यः] ह उवाच—ओम् इति । याज्ञवल्क्य, देवाः कति एव [सन्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] अध्यर्धः इति । [शाकल्यः] ह उवाच—ओम् इति । याज्ञवल्क्य, देवाः कति एव [सन्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] एकः इति । [शाकल्यः] ह उवाच—ओम् इति । ते त्रयः च त्री च शता, त्रयः च त्री च सहस्रा कतमे [सन्ति] इति ।
हिन्दी अर्थ
तब विदग्ध शाकल्य ने पूछा: याज्ञवल्क्य, देवता कितने हैं? उन्होंने विश्वेदेवों की निविद् के अनुसार उत्तर दिया: तीन और तीन सौ, तथा तीन और तीन हजार। शाकल्य ने कहा: ठीक, पर वास्तव में कितने? तैंतीस। ठीक, पर कितने? छह। ठीक, पर कितने? तीन। ठीक, पर कितने? दो। ठीक, पर कितने? डेढ़। ठीक, पर कितने? एक। शाकल्य ने कहा: ठीक। तब वे तीन और तीन सौ, तथा तीन और तीन हजार कौन हैं?
English meaning
Vidagdha Shakalya then asked, “Yajnavalkya, how many gods are there?” He answered with the invocation to the All-gods: “Three and three hundred, and three and three thousand.” Shakalya said, “Yes, but how many precisely?” “Thirty-three.” “Yes, but how many?” “Six.” “Yes, but how many?” “Three.” “Yes, but how many?” “Two.” “Yes, but how many?” “One and a half.” “Yes, but how many?” “One.” “Yes. Then which are those three and three hundred, and three and three thousand?”
व्याख्या
निविद् देवताओं को आमन्त्रित करने वाला पाठ है। संख्याएँ विभिन्न स्तरों की संगति दिखाती हैं, एक-दूसरे से प्रतिस्पर्धी जनगणना नहीं। प्रारम्भिक संख्याओं को जोड़ने पर ३३०६ बनते हैं, न कि करोड़ों का कोई कथन।
Explanation
A nivid is an invocation. The changing numbers express levels of correlation, not rival censuses. The initial numerical groups total 3,306; this passage does not state a number in the millions.
संदर्भ
शाकल्य का संवाद देवताओं की संख्या को क्रमशः संकुचित करता है।
Context
Shakalya’s dialogue progressively reduces the number of gods.