Passage 21.8
कतमे ते त्रयो देवा इति । इम एव त्रयो लोकाः । एषु हीमे सर्वे देवा इति । कतमौ तौ द्वौ देवा इति । अन्नं चैव प्राणश्चेति । कतमोऽध्यर्ध इति । योऽयं पवत इति ॥ ८ ॥
पदच्छेद
अन्वय
[शाकल्यः पप्रच्छ—] ते त्रयः देवाः कतमे [सन्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] इमे एव त्रयः लोकाः [सन्ति] । हि एषु इमे सर्वे देवाः [सन्ति] इति । [शाकल्यः पप्रच्छ—] तौ द्वौ देवौ कतमौ [स्तः] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] अन्नम् च एव प्राणः च [स्तः] इति । [शाकल्यः पप्रच्छ—] अध्यर्धः कतमः [अस्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] यः अयम् पवते, [सः] इति ।
हिन्दी अर्थ
वे तीन देवता कौन हैं? यही तीन लोक; क्योंकि सभी देवता इन्हीं में हैं। वे दो देवता कौन हैं? अन्न और प्राण। डेढ़ कौन है? जो यह बहता हुआ वायु है।
English meaning
“Which are the three gods?” “These three worlds, for all the gods are in them.” “Which are the two?” “Food and breath.” “Which is one and a half?” “This wind that blows.”
व्याख्या
अन्न और प्राण पोषित तथा पोषक जीवन-क्रिया के परस्पर आधार हैं। डेढ़ असामान्य उत्तर है, जिसकी व्याख्या अगले पद में शब्दक्रीड़ा से होगी।
Explanation
Food and breath represent interdependent conditions of life. The unusual answer “one and a half” is explained through a wordplay in the next unit.
संदर्भ
गणना तीन लोकों से अन्न-प्राण और फिर वायु तक आती है।
Context
The count moves from three worlds to food and breath, then to wind.