Passage 21.20
किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति । आदित्यदेवत इति । स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । चक्षुषीति । कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति । रूपेष्विति । चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति । कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति । हृदय इति होवाच । हृदयेन हि रूपाणि जानाति । हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २० ॥
पदच्छेद
अन्वय
[शाकल्यः पप्रच्छ—] अस्याम् प्राच्याम् दिशि [त्वम्] किन्देवतः असि इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] आदित्यदेवतः [अस्मि] इति । [शाकल्यः पप्रच्छ—] सः आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठितः [अस्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] चक्षुषि इति । [शाकल्यः पप्रच्छ—] चक्षुः कस्मिन् नु प्रतिष्ठितम् [अस्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] रूपेषु इति । हि चक्षुषा [पुरुषः] रूपाणि पश्यति । [शाकल्यः पप्रच्छ—] रूपाणि कस्मिन् नु प्रतिष्ठितानि [सन्ति] इति । हृदये इति [याज्ञवल्क्यः] ह उवाच । हि हृदयेन [पुरुषः] रूपाणि जानाति । हि एव हृदये रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्ति इति । [शाकल्यः आह—] याज्ञवल्क्य, एतत् एवम् एव [अस्ति] ।
हिन्दी अर्थ
शाकल्य ने पूछा: पूर्व दिशा में तुम्हारी देवता कौन है? सूर्य। सूर्य किसमें प्रतिष्ठित है? आँख में। आँख किसमें? रूपों में, क्योंकि आँख से रूप देखे जाते हैं। रूप किसमें प्रतिष्ठित हैं? हृदय में, क्योंकि हृदय से रूप जाने जाते हैं; हृदय में ही रूप प्रतिष्ठित होते हैं। शाकल्य ने कहा: याज्ञवल्क्य, यह ठीक है।
English meaning
Shakalya asked, “What deity have you in the eastern direction?” “The sun.” “In what is the sun established?” “In the eye.” “And the eye?” “In visible forms, for one sees forms through the eye.” “And the forms?” “In the heart, for one knows forms through the heart. Forms are established in the heart.” “That is so, Yajnavalkya.”
व्याख्या
हृदय प्राचीन पाठ में संज्ञान का केन्द्र भी है। यहाँ शारीरिक हृदय को आधुनिक तंत्रिका-विज्ञान में मस्तिष्क का विकल्प घोषित नहीं किया जा रहा।
Explanation
The heart is also a centre of cognition in the ancient account. This does not make the anatomical heart a replacement for the brain in modern neuroscience.
संदर्भ
पूर्व दिशा का क्रम सूर्य से दृश्य-अनुभव और हृदय तक आता है।
Context
The eastern sequence leads from sun to visual experience and heart.