Passage 21.24
किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति । अग्निदेवत इति । सोऽग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । वाचीति । कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति । हृदय इति । कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ २४ ॥
पदच्छेद
अन्वय
[शाकल्यः पप्रच्छ—] अस्याम् ध्रुवायाम् दिशि [त्वम्] किन्देवतः असि इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] अग्निदेवतः [अस्मि] इति । [शाकल्यः पप्रच्छ—] सः अग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठितः [अस्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] वाचि इति । [शाकल्यः पप्रच्छ—] वाक् कस्मिन् नु प्रतिष्ठिता [अस्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] हृदये इति । [शाकल्यः पप्रच्छ—] हृदयम् कस्मिन् नु प्रतिष्ठितम् [अस्ति] इति ।
हिन्दी अर्थ
इस स्थिर, ऊपर की दिशा में तुम्हारी देवता कौन है? अग्नि। अग्नि किसमें प्रतिष्ठित है? वाणी में। वाणी किसमें? हृदय में। तब हृदय किसमें प्रतिष्ठित है?
English meaning
“What deity have you in this fixed, upward direction?” “Fire.” “In what is fire established?” “In speech.” “And speech?” “In the heart.” “In what, then, is the heart established?”
व्याख्या
ध्रुवा का मूल अर्थ स्थिर है; प्राचीन भाष्य इसे ऊर्ध्व दिशा समझता है। सभी दिशाओं को हृदय में समेटने के बाद प्रश्न अब व्यक्ति की अपनी प्रतिष्ठा पर लौटता है।
Explanation
Dhruva means fixed; the ancient commentary reads it as the upward direction. Having gathered the directions into the heart, the discussion returns to the person’s own foundation.
संदर्भ
पाँचवीं दिशा का क्रम स्वयं हृदय के आधार का प्रश्न खोलता है।
Context
The fifth direction opens the question of the heart’s own support.