Passage 21.6
कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति । स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति । कतमः स्तनयित्नुरिति । अशनिरिति । कतमो यज्ञ इति । पशव इति ॥ ६ ॥
पदच्छेद
अन्वय
[शाकल्यः पप्रच्छ—] इन्द्रः कतमः [अस्ति], प्रजापतिः कतमः [अस्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] स्तनयित्नुः एव इन्द्रः [अस्ति]; यज्ञः प्रजापतिः [अस्ति] इति । [शाकल्यः पप्रच्छ—] स्तनयित्नुः कतमः [अस्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] अशनिः इति । [शाकल्यः पप्रच्छ—] यज्ञः कतमः [अस्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] पशवः इति ।
हिन्दी अर्थ
इन्द्र कौन हैं और प्रजापति कौन? गर्जन करने वाला ही इन्द्र है और यज्ञ प्रजापति। गर्जन करने वाला कौन? अशनि, अर्थात् वज्र या बिजली। यज्ञ क्या है? पशु।
English meaning
“Which is Indra, and which is Prajapati?” “The thunderer is Indra; sacrifice is Prajapati.” “What is the thunderer?” “The thunderbolt.” “What is sacrifice?” “The sacrificial animals.”
व्याख्या
पशवः ऐतिहासिक पशुयज्ञ की भूमिका को स्पष्ट करता है; अर्थ को केवल निराकार रूपक बनाकर पशुओं को मिटाना ठीक नहीं। यह अनुष्ठानिक इतिहास का कथन है, आज हिंसा का निर्देश नहीं।
Explanation
Pashavah preserves the role of animals in historical sacrifice; it should not be erased by making the whole line merely metaphorical. This is a historical ritual identification, not advice to harm animals.
संदर्भ
शेष दो देवताओं को गर्जन और यज्ञ से पहचाना जाता है।
Context
The final two gods are identified with thunder and sacrifice.