Passage 3.6
अथ ह मन ऊचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यो मन उदगायत् । यो मनसि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् । यत्कल्याणं संकल्पयति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा । यदेवेदमप्रतिरूपं संकल्पयति । स एव स पाप्मा । एवमु खल्वेता देवताः पाप्मभिरुपासृजन् । एवमेनाः पाप्मनाविध्यन् ॥ ६ ॥
पदच्छेद
अन्वय
अथ ह मनः ऊचुः-त्वम् नः उद्गाय इति । तथा इति तेभ्यः मनः उदगायत् । यः मनसि भोगः [अस्ति], तम् देवेभ्यः आगायत् । यत् कल्याणम् संकल्पयति, तत् आत्मने [आगायत्] । ते [असुराः] अविदुः-अनेन वै उद्गात्रा [देवाः] नः अत्येष्यन्ति इति । तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् । यः सः पाप्मा [आसीत्], सः यत् एव इदम् अप्रतिरूपम् संकल्पयति [तत् अस्ति] । सः एव सः पाप्मा [अस्ति] । एवम् उ खलु एताः देवताः पाप्मभिः उपासृजन् । एवम् एनाः पाप्मना अविध्यन् ।
हिन्दी अर्थ
उन्होंने मन से कहा: तुम हमारे लिए उद्गीथ गाओ। उसने स्वीकार करके उनके लिए उद्गीथ गाया। मन से जो भोग मिलता है, वह देवताओं के लिए गाया; जो शुभ संकल्प करता है, वह अपने लिए रखा। असुरों ने जान लिया: इस उद्गाता के द्वारा ये हमसे आगे निकल जाएँगे। उन्होंने उस पर धावा बोलकर उसे पाप्मा से बेध दिया। वह पाप्मा यही है कि वह अनुचित संकल्प करता है; वही उसका दूषण है। इस प्रकार उन्होंने इन देवताओं को दूषणों से युक्त किया; इस प्रकार इन्हें पाप्मा से बेधा।
English meaning
They asked mind, “Sing the udgitha for us.” It agreed and sang for them. Whatever enjoyment comes through mind, it sang for the gods; whatever good it conceives, it reserved for itself. The Asuras understood, “Through this chanter they will surpass us.” They rushed upon it and pierced it with evil. That evil is precisely its conceiving what is unsuitable; this is its corruption. In this way they afflicted these deities with corruptions and pierced them with evil.
व्याख्या
मन भी अपने लिए शुभ संकल्प रखकर उद्गीथ करता है, लेकिन दूषण से बच नहीं पाता। इस प्रकार केवल किसी एक विचार या इन्द्रिय-क्रिया के बल पर विजय नहीं मिलती; कथा अब उन्हें सँभालने वाले प्राण की ओर जाएगी।
Explanation
Mind too chants while reserving favourable thought for itself, but cannot escape corruption. Victory does not come through a single mental or sensory activity; the story will turn to the vital power that sustains them.
संदर्भ
मन का प्रयास इन्द्रियों के असफल परीक्षणों का समापन करता है।
Context
The attempt of mind closes the unsuccessful trials of the individual faculties.