Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय १, ब्राह्मण ३

संस्कृत

Passage 3.1

द्वया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च ततः कानीयसा एव देवा ज्यायसा असुराः । त एषु लोकेष्वस्पर्धन्त । ते ह देवा ऊचुर्हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययामेति ॥ १ ॥

पदच्छेद

द्वयाःdvayāḥहhaप्राजापत्याःprājāpatyāḥदेवाःdevāḥचcaअसुराःasurāḥचcaततःtataḥकानीयसःkānīyasaḥएवevaदेवाःdevāḥज्यायसःjyāyasaḥअसुराःasurāḥतेteएषुeṣuलोकेषुlokeṣuअस्पर्धन्तaspardhantaतेteहhaदेवाःdevāḥऊचुःūcuḥहन्तhantaअसुरान्asurānयज्ञेyajñeउद्गीथेनudgīthenaअत्ययामatyayāmaइतिiti

Passage 3.2

ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यो वागुदगायत् । यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् । यत्कल्याणं वदति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं वदति । स एव स पाप्मा ॥ २ ॥

पदच्छेद

तेteहhaवाचम्vācamऊचुःūcuḥत्वम्tvamनःnaḥउद्गायudgāyaइतिitiतथाtathāइतिitiतेभ्यःtebhyaḥवाक्vākउदगायत्udagāyatयःyaḥवाचिvāciभोगःbhogaḥतम्tamदेवेभ्यःdevebhyaḥआगायत्āgāyatयत्yatकल्याणम्kalyāṇamवदतिvadatiतत्tatआत्मनेātmaneतेteअविदुःaviduḥअनेनanenaवैvaiनःnaḥउद्गात्राudgātrāअत्येष्यन्तिatyeṣyantiइतिitiतम्tamअभिद्रुत्यabhidrutyaपाप्मनाpāpmanāअविध्यन्avidhyanसःsaḥयःyaḥसःsaḥपाप्माpāpmāयत्yatएवevaइदम्idamअप्रतिरूपम्apratirūpamवदतिvadatiसःsaḥएवevaसःsaḥपाप्माpāpmā

अन्वय

ते ह वाचम् ऊचुः-त्वम् नः उद्गाय इति । तथा इति तेभ्यः वाक् उदगायत् । यः वाचि भोगः [अस्ति], तम् देवेभ्यः आगायत् । यत् कल्याणम् वदति, तत् आत्मने [आगायत्] । ते [असुराः] अविदुः-अनेन वै उद्गात्रा [देवाः] नः अत्येष्यन्ति इति । तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् । यः सः पाप्मा [आसीत्], सः यत् एव इदम् अप्रतिरूपम् वदति [तत् अस्ति] । सः एव सः पाप्मा [अस्ति] ।

Passage 3.3

अथ ह प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यः प्राण उदगायत् । यः प्राणे भोगस्तं देवेभ्य आगायत् । यत्कल्याणं जिघ्रति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति । स एव स पाप्मा ॥ ३ ॥

पदच्छेद

अथathaहhaप्राणम्prāṇamऊचुःūcuḥत्वम्tvamनःnaḥउद्गायudgāyaइतिitiतथाtathāइतिitiतेभ्यःtebhyaḥप्राणःprāṇaḥउदगायत्udagāyatयःyaḥप्राणेprāṇeभोगःbhogaḥतम्tamदेवेभ्यःdevebhyaḥआगायत्āgāyatयत्yatकल्याणम्kalyāṇamजिघ्रतिjighratiतत्tatआत्मनेātmaneतेteअविदुःaviduḥअनेनanenaवैvaiनःnaḥउद्गात्राudgātrāअत्येष्यन्तिatyeṣyantiइतिitiतम्tamअभिद्रुत्यabhidrutyaपाप्मनाpāpmanāअविध्यन्avidhyanसःsaḥयःyaḥसःsaḥपाप्माpāpmāयत्yatएवevaइदम्idamअप्रतिरूपम्apratirūpamजिघ्रतिjighratiसःsaḥएवevaसःsaḥपाप्माpāpmā

अन्वय

अथ ह प्राणम् ऊचुः-त्वम् नः उद्गाय इति । तथा इति तेभ्यः प्राणः उदगायत् । यः प्राणे भोगः [अस्ति], तम् देवेभ्यः आगायत् । यत् कल्याणम् जिघ्रति, तत् आत्मने [आगायत्] । ते [असुराः] अविदुः-अनेन वै उद्गात्रा [देवाः] नः अत्येष्यन्ति इति । तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् । यः सः पाप्मा [आसीत्], सः यत् एव इदम् अप्रतिरूपम् जिघ्रति [तत् अस्ति] । सः एव सः पाप्मा [अस्ति] ।

Passage 3.4

अथ ह चक्षुरूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यश्चक्षुरुदगायत् । यश्चक्षुषि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् । यत्कल्याणं पश्यति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति । स एव स पाप्मा ॥ ४ ॥

पदच्छेद

अथathaहhaचक्षुःcakṣuḥऊचुःūcuḥत्वम्tvamनःnaḥउद्गायudgāyaइतिitiतथाtathāइतिitiतेभ्यःtebhyaḥचक्षुःcakṣuḥउदगायत्udagāyatयःyaḥचक्षुषिcakṣuṣiभोगःbhogaḥतम्tamदेवेभ्यःdevebhyaḥआगायत्āgāyatयत्yatकल्याणम्kalyāṇamपश्यतिpaśyatiतत्tatआत्मनेātmaneतेteअविदुःaviduḥअनेनanenaवैvaiनःnaḥउद्गात्राudgātrāअत्येष्यन्तिatyeṣyantiइतिitiतम्tamअभिद्रुत्यabhidrutyaपाप्मनाpāpmanāअविध्यन्avidhyanसःsaḥयःyaḥसःsaḥपाप्माpāpmāयत्yatएवevaइदम्idamअप्रतिरूपम्apratirūpamपश्यतिpaśyatiसःsaḥएवevaसःsaḥपाप्माpāpmā

अन्वय

अथ ह चक्षुः ऊचुः-त्वम् नः उद्गाय इति । तथा इति तेभ्यः चक्षुः उदगायत् । यः चक्षुषि भोगः [अस्ति], तम् देवेभ्यः आगायत् । यत् कल्याणम् पश्यति, तत् आत्मने [आगायत्] । ते [असुराः] अविदुः-अनेन वै उद्गात्रा [देवाः] नः अत्येष्यन्ति इति । तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् । यः सः पाप्मा [आसीत्], सः यत् एव इदम् अप्रतिरूपम् पश्यति [तत् अस्ति] । सः एव सः पाप्मा [अस्ति] ।

Passage 3.5

अथ ह श्रोत्रमूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यः श्रोत्रमुदगायत् । यः श्रोत्रे भोगस्तं देवेभ्य आगायत् । यत्कल्याणं शृणोति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा । यदेवेदमप्रतिरूपं शृणोति । स एव स पाप्मा ॥ ५ ॥

पदच्छेद

अथathaहhaश्रोत्रम्śrotramऊचुःūcuḥत्वम्tvamनःnaḥउद्गायudgāyaइतिitiतथाtathāइतिitiतेभ्यःtebhyaḥश्रोत्रम्śrotramउदगायत्udagāyatयःyaḥश्रोत्रेśrotreभोगःbhogaḥतम्tamदेवेभ्यःdevebhyaḥआगायत्āgāyatयत्yatकल्याणम्kalyāṇamशृणोतिśṛṇotiतत्tatआत्मनेātmaneतेteअविदुःaviduḥअनेनanenaवैvaiनःnaḥउद्गात्राudgātrāअत्येष्यन्तिatyeṣyantiइतिitiतम्tamअभिद्रुत्यabhidrutyaपाप्मनाpāpmanāअविध्यन्avidhyanसःsaḥयःyaḥसःsaḥपाप्माpāpmāयत्yatएवevaइदम्idamअप्रतिरूपम्apratirūpamशृणोतिśṛṇotiसःsaḥएवevaसःsaḥपाप्माpāpmā

अन्वय

अथ ह श्रोत्रम् ऊचुः-त्वम् नः उद्गाय इति । तथा इति तेभ्यः श्रोत्रम् उदगायत् । यः श्रोत्रे भोगः [अस्ति], तम् देवेभ्यः आगायत् । यत् कल्याणम् शृणोति, तत् आत्मने [आगायत्] । ते [असुराः] अविदुः-अनेन वै उद्गात्रा [देवाः] नः अत्येष्यन्ति इति । तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् । यः सः पाप्मा [आसीत्], सः यत् एव इदम् अप्रतिरूपम् शृणोति [तत् अस्ति] । सः एव सः पाप्मा [अस्ति] ।

Passage 3.6

अथ ह मन ऊचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यो मन उदगायत् । यो मनसि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् । यत्कल्याणं संकल्पयति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा । यदेवेदमप्रतिरूपं संकल्पयति । स एव स पाप्मा । एवमु खल्वेता देवताः पाप्मभिरुपासृजन् । एवमेनाः पाप्मनाविध्यन् ॥ ६ ॥

पदच्छेद

अथathaहhaमनःmanaḥऊचुःūcuḥत्वम्tvamनःnaḥउद्गायudgāyaइतिitiतथाtathāइतिitiतेभ्यःtebhyaḥमनःmanaḥउदगायत्udagāyatयःyaḥमनसिmanasiभोगःbhogaḥतम्tamदेवेभ्यःdevebhyaḥआगायत्āgāyatयत्yatकल्याणम्kalyāṇamसंकल्पयतिsaṃkalpayatiतत्tatआत्मनेātmaneतेteअविदुःaviduḥअनेनanenaवैvaiनःnaḥउद्गात्राudgātrāअत्येष्यन्तिatyeṣyantiइतिitiतम्tamअभिद्रुत्यabhidrutyaपाप्मनाpāpmanāअविध्यन्avidhyanसःsaḥयःyaḥसःsaḥपाप्माpāpmāयत्yatएवevaइदम्idamअप्रतिरूपम्apratirūpamसंकल्पयतिsaṃkalpayatiसःsaḥएवevaसःsaḥपाप्माpāpmāएवम्evamउuखलुkhaluएताःetāḥदेवताःdevatāḥपाप्मभिःpāpmabhiḥउपासृजन्upāsṛjanएवम्evamएनाःenāḥपाप्मनाpāpmanāअविध्यन्avidhyan

अन्वय

अथ ह मनः ऊचुः-त्वम् नः उद्गाय इति । तथा इति तेभ्यः मनः उदगायत् । यः मनसि भोगः [अस्ति], तम् देवेभ्यः आगायत् । यत् कल्याणम् संकल्पयति, तत् आत्मने [आगायत्] । ते [असुराः] अविदुः-अनेन वै उद्गात्रा [देवाः] नः अत्येष्यन्ति इति । तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् । यः सः पाप्मा [आसीत्], सः यत् एव इदम् अप्रतिरूपम् संकल्पयति [तत् अस्ति] । सः एव सः पाप्मा [अस्ति] । एवम् उ खलु एताः देवताः पाप्मभिः उपासृजन् । एवम् एनाः पाप्मना अविध्यन् ।

Passage 3.7

अथ हेममासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत् । तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविव्यत्सन् । स यथाश्मानमृत्वा लोष्टो विध्वंसेतैवं हैव विध्वंसमाना विष्वञ्चो विनेशुः । ततो देवा अभवन्, परासुरा । भवत्यात्मना, परास्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥ ७ ॥

पदच्छेद

अथathaहhaइमम्imamआसन्यम्āsanyamप्राणम्prāṇamऊचुःūcuḥत्वम्tvamनःnaḥउद्गायudgāyaइतिitiतथाtathāइतिitiतेभ्यःtebhyaḥएषःeṣaḥप्राणःprāṇaḥउदगायत्udagāyatतेteअविदुःaviduḥअनेनanenaवैvaiनःnaḥउद्गात्राudgātrāअत्येष्यन्तिatyeṣyantiइतिitiतम्tamअभिद्रुत्यabhidrutyaपाप्मनाpāpmanāअविव्यत्सन्avivyatsanसःsaḥयथाyathāअश्मानम्aśmānamऋत्वाṛtvāलोष्टःloṣṭaḥविध्वंसेतvidhvaṃsetaएवम्evamहhaएवevaविध्वंसमानाःvidhvaṃsamānāḥविष्वञ्चःviṣvañcaḥविनेशुःvineśuḥततःtataḥदेवाःdevāḥअभवन्abhavanपराparāअसुराःasurāḥभवतिbhavatiआत्मनाātmanāपराparāअस्यasyaद्विषन्dviṣanभ्रातृव्यःbhrātṛvyaḥभवतिbhavatiयःyaḥएवम्evamवेदveda

अन्वय

अथ ह इमम् आसन्यम् प्राणम् ऊचुः-त्वम् नः उद्गाय इति । तथा इति तेभ्यः एषः प्राणः उदगायत् । ते [असुराः] अविदुः-अनेन वै उद्गात्रा [देवाः] नः अत्येष्यन्ति इति । तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविव्यत्सन् । यथा अश्मानम् ऋत्वा लोष्टः विध्वंसेत, एवम् ह एव विध्वंसमानाः विष्वञ्चः विनेशुः । ततः देवाः अभवन्; असुराः परा [अभवन्] । यः एवम् वेद, [सः] आत्मना भवति; अस्य द्विषन् भ्रातृव्यः परा भवति ।

Passage 3.8

ते होचुः क्व नु सोऽभूद्यो न इत्थमसक्तेति । अयमास्येऽन्तरिति । सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः ॥ ८ ॥

पदच्छेद

तेteहhaऊचुःūcuḥक्वkvaनुnuसःsaḥअभूत्abhūtयःyaḥनःnaḥइत्थम्itthamअसक्तasaktaइतिitiअयम्ayamआस्येāsyeअन्तःantaḥइतिitiसःsaḥअयास्यःayāsyaḥआङ्गिरसःāṅgirasaḥअङ्गानाम्aṅgānāmहिhiरसःrasaḥ

अन्वय

ते ह ऊचुः-यः नः इत्थम् असक्त, सः क्व नु अभूत् इति । अयम् आस्ये अन्तः [अस्ति] इति । सः अयास्यः आङ्गिरसः [अस्ति]; हि अङ्गानाम् रसः [अस्ति] ।

Passage 3.9

सा वा एषा देवता दूर्नाम । दूरं ह्यस्या मृत्युर् । दूरं ह वा अस्मान्मृत्युर्भवति य एवं वेद ॥ ९ ॥

पदच्छेद

साsāवैvaiएषाeṣāदेवताdevatāदूर्dūrनामnāmaदूरम्dūramहिhiअस्याःasyāḥमृत्युःmṛtyuḥदूरम्dūramहhaवैvaiअस्मात्asmātमृत्युःmṛtyuḥभवतिbhavatiयःyaḥएवम्evamवेदveda

अन्वय

सा वै एषा देवता दूर् नाम [अस्ति] । हि अस्याः मृत्युः दूरम् [अस्ति] । यः एवम् वेद, अस्मात् मृत्युः दूरम् ह वै भवति ।

Passage 3.10

सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य यत्रासां दिशामन्तस्तद्गमयां चकार । तदासां पाप्मनो विन्यदधात् । तस्मान्न जनमियान्नान्तमियान्नेत्पाप्मानं मृत्युमन्ववायानीति ॥ १० ॥

पदच्छेद

साsāवैvaiएषाeṣāदेवताdevatāएतासाम्etāsāmदेवतानाम्devatānāmपाप्मानम्pāpmānamमृत्युम्mṛtyumअपहत्यapahatyaयत्रyatraआसाम्āsāmदिशाम्diśāmअन्तःantaḥतत्tatगमयाम्gamayāmचकारcakāraतत्tatआसाम्āsāmपाप्मनःpāpmanaḥविन्यदधात्vinyadadhātतस्मात्tasmātनnaजनम्janamइयात्iyātनnaअन्तम्antamइयात्iyātनnaइत्itपाप्मानम्pāpmānamमृत्युम्mṛtyumअन्ववायानिanvavāyāniइतिiti

Passage 3.11

सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैना मृत्युमत्यवहत् ॥ ११ ॥

पदच्छेद

साsāवैvaiएषाeṣāदेवताdevatāएतासाम्etāsāmदेवतानाम्devatānāmपाप्मानम्pāpmānamमृत्युम्mṛtyumअपहत्यapahatyaअथathaएनाःenāḥमृत्युम्mṛtyumअत्यवहत्atyavahat

अन्वय

सा वै एषा देवता एतासाम् देवतानाम् पाप्मानम् मृत्युम् अपहत्य अथ एनाः मृत्युम् अत्यवहत् ।

Passage 3.12

सा वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत् । सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभवत् । सोऽयमग्निः परेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यते ॥ १२ ॥

पदच्छेद

साsāवैvaiवाचम्vācamएवevaप्रथमाम्prathamāmअत्यवहत्atyavahatसाsāयदाyadāमृत्युम्mṛtyumअत्यमुच्यतatyamucyataसःsaḥअग्निःagniḥअभवत्abhavatसःsaḥअयम्ayamअग्निःagniḥपरेणpareṇaमृत्युम्mṛtyumअतिक्रान्तःatikrāntaḥदीप्यतेdīpyate

अन्वय

सा वै वाचम् एव प्रथमाम् अत्यवहत् । सा यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत, सः अग्निः अभवत् । सः अयम् अग्निः परेण मृत्युम् अतिक्रान्तः दीप्यते ।

Passage 3.13

अथ प्राणमत्यवहत् । स यदा मृत्युमत्यमुच्यत स वायुरभवत् । सोऽयं वायुः परेण मृत्युमतिक्रान्तः पवते ॥ १३ ॥

पदच्छेद

अथathaप्राणम्prāṇamअत्यवहत्atyavahatसःsaḥयदाyadāमृत्युम्mṛtyumअत्यमुच्यतatyamucyataसःsaḥवायुःvāyuḥअभवत्abhavatसःsaḥअयम्ayamवायुःvāyuḥपरेणpareṇaमृत्युम्mṛtyumअतिक्रान्तःatikrāntaḥपवतेpavate

अन्वय

अथ प्राणम् अत्यवहत् । सः यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत, सः वायुः अभवत् । सः अयम् वायुः परेण मृत्युम् अतिक्रान्तः पवते ।

Passage 3.14

अथ चक्षुरत्यवहत् । तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स आदित्योऽभवत् । सोऽसावादित्यः परेण मृत्युमतिक्रान्तस्तपति ॥ १४ ॥

पदच्छेद

अथathaचक्षुःcakṣuḥअत्यवहत्atyavahatतत्tatयदाyadāमृत्युम्mṛtyumअत्यमुच्यतatyamucyataसःsaḥआदित्यःādityaḥअभवत्abhavatसःsaḥअसौasauआदित्यःādityaḥपरेणpareṇaमृत्युम्mṛtyumअतिक्रान्तःatikrāntaḥतपतिtapati

अन्वय

अथ चक्षुः अत्यवहत् । तत् यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत, सः आदित्यः अभवत् । सः असौ आदित्यः परेण मृत्युम् अतिक्रान्तः तपति ।

Passage 3.15

अथ श्रोत्रमत्यवहत् । तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत ता दिशोऽभवन् । ता इमा दिशः परेण मृत्युमतिक्रान्ताः ॥ १५ ॥

पदच्छेद

अथathaश्रोत्रम्śrotramअत्यवहत्atyavahatतत्tatयदाyadāमृत्युम्mṛtyumअत्यमुच्यतatyamucyataताःtāḥदिशःdiśaḥअभवन्abhavanताःtāḥइमाःimāḥदिशःdiśaḥपरेणpareṇaमृत्युम्mṛtyumअतिक्रान्ताःatikrāntāḥ

अन्वय

अथ श्रोत्रम् अत्यवहत् । तत् यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत, ताः दिशः अभवन् । ताः इमाः दिशः परेण मृत्युम् अतिक्रान्ताः [सन्ति] ।

Passage 3.16

अथ मनोऽत्यवहत् । तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स चन्द्रमा अभवत् । सोऽसौ चन्द्रः परेण मृत्युमतिक्रान्तो भाति । एवं ह वा एनमेषा देवता मृत्युमतिवहति य एवं वेद ॥ १६ ॥

पदच्छेद

अथathaमनःmanaḥअत्यवहत्atyavahatतत्tatयदाyadāमृत्युम्mṛtyumअत्यमुच्यतatyamucyataसःsaḥचन्द्रमाःcandramāḥअभवत्abhavatसःsaḥअसौasauचन्द्रःcandraḥपरेणpareṇaमृत्युम्mṛtyumअतिक्रान्तःatikrāntaḥभातिbhātiएवम्evamहhaवैvaiएनम्enamएषाeṣāदेवताdevatāमृत्युम्mṛtyumअतिवहतिativahatiयःyaḥएवम्evamवेदveda

अन्वय

अथ मनः अत्यवहत् । तत् यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत, सः चन्द्रमाः अभवत् । सः असौ चन्द्रः परेण मृत्युम् अतिक्रान्तः भाति । यः एवम् वेद, एनम् एषा देवता एवम् ह वै मृत्युम् अतिवहति ।

Passage 3.17

अथात्मनेऽन्नाद्यमागायत् । यद्धि किञ्चान्नमद्यतेऽनेनैव तदद्यते । इह प्रतितिष्ठति ॥ १७ ॥

पदच्छेद

अथathaआत्मनेātmaneअन्नाद्यम्annādyamआगायत्āgāyatयत्yatहिhiकिञ्चkiñcaअन्नम्annamअद्यतेadyateअनेनanenaएवevaतत्tatअद्यतेadyateइहihaप्रतितिष्ठतिpratitiṣṭhati

अन्वय

अथ [प्राणः] आत्मने अन्नाद्यम् आगायत् । हि यत् किञ्च अन्नम् अद्यते, तत् अनेन एव अद्यते । इह [अन्नाद्ये प्राणः] प्रतितिष्ठति ।

Passage 3.18

ते देवा अब्रुवन् । एतावद्वा इदं सर्वं यदन्नम् । तदात्मन आगासीः । अनु नोऽस्मिन्नन्न आभजस्वेति । ते वै माभिसंविशतेति । तथेति तं समन्तं परिण्यविशन्त । तस्माद्यदनेनान्नमत्ति तेनैतास्तृप्यन्ति । एवं ह वा एनं स्वा अभिसंविशन्ति भर्ता स्वानां श्रेष्ठः पुरएता भवत्यन्नादोऽधिपतिर्य एवं वेद । य उ हैवंविदं स्वेषु प्रतिर्बुभूषति न हैवालं भार्येभ्यो भवति । अथ य एवैतमनुभवति यो वैतमनु भार्यान् बुभूर्षति स हैवालं भार्येभ्यो भवति ॥ १८ ॥

पदच्छेद

तेteदेवाःdevāḥअब्रुवन्abruvanएतावत्etāvatवैvaiइदम्idamसर्वम्sarvamयत्yatअन्नम्annamतत्tatआत्मनेātmaneआगासीःāgāsīḥअनुanuनःnaḥअस्मिन्asminअन्नेanneआभजस्वābhajasvaइतिitiतेteवैvaiमाmāअभिसंविशतabhisaṃviśataइतिitiतथाtathāइतिitiतम्tamसमन्तम्samantamपरिण्यविशन्तpariṇyaviśantaतस्मात्tasmātयत्yatअनेनanenaअन्नम्annamअत्तिattiतेनtenaएताःetāḥतृप्यन्तिtṛpyantiएवम्evamहhaवैvaiएनम्enamस्वाःsvāḥअभिसंविशन्तिabhisaṃviśantiभर्ताbhartāस्वानाम्svānāmश्रेष्ठःśreṣṭhaḥपुरएताpuraetāभवतिbhavatiअन्नादःannādaḥअधिपतिःadhipatiḥयःyaḥएवम्evamवेदvedaयःyaḥउuहhaएवंविदम्evaṃvidamस्वेषुsveṣuप्रतिःpratiḥबुभूषतिbubhūṣatiनnaहhaएवevaअलम्alamभार्येभ्यःbhāryebhyaḥभवतिbhavatiअथathaयःyaḥएवevaएतम्etamअनुभवतिanubhavatiयःyaḥवाvāएतम्etamअनुanuभार्यान्bhāryānबुभूर्षतिbubhūrṣatiसःsaḥहhaएवevaअलम्alamभार्येभ्यःbhāryebhyaḥभवतिbhavati

Passage 3.19

सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः । प्राणो वा अङ्गानां रसः । प्राणो हि वा अङ्गानां रसः । तस्माद्यस्मात्कस्माच्चाङ्गात्प्राण उत्क्रामति तदेव तच्छुष्यति । एष हि वा अङ्गानां रसः ॥ १९ ॥

पदच्छेद

सःsaḥअयास्यःayāsyaḥआङ्गिरसःāṅgirasaḥअङ्गानाम्aṅgānāmहिhiरसःrasaḥप्राणःprāṇaḥवैvaiअङ्गानाम्aṅgānāmरसःrasaḥप्राणःprāṇaḥहिhiवैvaiअङ्गानाम्aṅgānāmरसःrasaḥतस्मात्tasmātयस्मात्yasmātकस्मात्kasmātचcaअङ्गात्aṅgātप्राणःprāṇaḥउत्क्रामतिutkrāmatiतत्tatएवevaतत्tatशुष्यतिśuṣyatiएषःeṣaḥहिhiवैvaiअङ्गानाम्aṅgānāmरसःrasaḥ

अन्वय

सः अयास्यः आङ्गिरसः [अस्ति]; हि अङ्गानाम् रसः [अस्ति] । प्राणः वै अङ्गानाम् रसः [अस्ति] । हि वै प्राणः अङ्गानाम् रसः [अस्ति] । तस्मात् यस्मात् कस्मात् च अङ्गात् प्राणः उत्क्रामति, तत् एव तत् शुष्यति । हि वै एषः अङ्गानाम् रसः [अस्ति] ।

Passage 3.20

एष उ एव बृहस्पतिः । वाग्वै बृहती । तस्या एष पतिस्तस्मादु बृहस्पतिः ॥ २० ॥

पदच्छेद

एषःeṣaḥउuएवevaबृहस्पतिःbṛhaspatiḥवाक्vākवैvaiबृहतीbṛhatīतस्याःtasyāḥएषःeṣaḥपतिःpatiḥतस्मात्tasmātउuबृहस्पतिःbṛhaspatiḥ

अन्वय

एषः उ एव बृहस्पतिः [अस्ति] । वाक् वै बृहती [अस्ति] । एषः तस्याः पतिः [अस्ति]; तस्मात् उ बृहस्पतिः [अस्ति] ।

Passage 3.21

एष उ एव ब्रह्मणस्पतिः । वाग्वै ब्रह्म । तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः ॥ २१ ॥

पदच्छेद

एषःeṣaḥउuएवevaब्रह्मणस्पतिःbrahmaṇaspatiḥवाक्vākवैvaiब्रह्मbrahmaतस्याःtasyāḥएषःeṣaḥपतिःpatiḥतस्मात्tasmātउuब्रह्मणस्पतिःbrahmaṇaspatiḥ

अन्वय

एषः उ एव ब्रह्मणस्पतिः [अस्ति] । वाक् वै ब्रह्म [अस्ति] । एषः तस्याः पतिः [अस्ति]; तस्मात् उ ब्रह्मणस्पतिः [अस्ति] ।

Passage 3.22

एष उ एव साम । वाग्वै सामैष सा चामश्चेति तत्साम्नः सामत्वम् । यद्वेव समः प्लुषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिर्लोकैः समोऽनेन सर्वेण तस्माद्वेव साम । अश्नुते साम्नः सायुज्यं सलोकताम् । य एवमेतत्साम वेद ॥ २२ ॥

पदच्छेद

एषःeṣaḥउuएवevaसामsāmaवाक्vākवैvaiसाsāअमःamaḥएषःeṣaḥसाsāचcaअमःamaḥचcaइतिitiतत्tatसाम्नःsāmnaḥसामत्वम्sāmatvamयत्yatउuएवevaसमःsamaḥप्लुषिणाpluṣiṇāसमःsamaḥमशकेनmaśakenaसमःsamaḥनागेनnāgenaसमःsamaḥएभिःebhiḥत्रिभिःtribhiḥलोकैःlokaiḥसमःsamaḥअनेनanenaसर्वेणsarveṇaतस्मात्tasmātउuएवevaसामsāmaअश्नुतेaśnuteसाम्नःsāmnaḥसायुज्यम्sāyujyamसलोकताम्salokatāmयःyaḥएवम्evamएतत्etatसामsāmaवेदveda

अन्वय

एषः उ एव साम [अस्ति] । वाक् वै सा [अस्ति]; अमः एषः [अस्ति] । सा च अमः च इति तत् साम्नः सामत्वम् [अस्ति] । यत् उ एव प्लुषिणा समः [अस्ति], मशकेन समः [अस्ति], नागेन समः [अस्ति], एभिः त्रिभिः लोकैः समः [अस्ति], अनेन सर्वेण समः [अस्ति], तस्मात् उ एव साम [अस्ति] । यः एवम् एतत् साम वेद, [सः] साम्नः सायुज्यम् सलोकताम् अश्नुते ।

Passage 3.23

एष उ वा उद्गीथः । प्राणो वा उत्प्राणेन हीदं सर्वमुत्तब्धम् । वागेव गीथा । उच्च गीथा चेति । स उद्गीथः ॥ २३ ॥

पदच्छेद

एषःeṣaḥउuवैvaiउद्गीथःudgīthaḥप्राणःprāṇaḥवैvaiउत्utप्राणेनprāṇenaहिhiइदम्idamसर्वम्sarvamउत्तब्धम्uttabdhamवाक्vākएवevaगीथाgīthāउत्utचcaगीथाgīthāचcaइतिitiसःsaḥउद्गीथःudgīthaḥ

अन्वय

एषः उ वै उद्गीथः [अस्ति] । प्राणः वै उत् [अस्ति]; हि प्राणेन इदम् सर्वम् उत्तब्धम् [अस्ति] । वाक् एव गीथा [अस्ति] । उत् च गीथा च इति सः उद्गीथः [अस्ति] ।

Passage 3.24

तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकितानेयो राजानं भक्षयन्नुवाच । अयं त्यस्य राजा मूर्धानं विपातयताद्यदितोऽयास्य आङ्गिरसोऽन्येनोदगायदिति । वाचा च ह्येव स प्राणेन चोदगायदिति ॥ २४ ॥

पदच्छेद

तत्tatहhaअपिapiब्रह्मदत्तःbrahmadattaḥचैकितानेयःcaikitāneyaḥराजानम्rājānamभक्षयन्bhakṣayanउवाचuvācaअयम्ayamत्यस्यtyasyaराजाrājāमूर्धानम्mūrdhānamविपातयतात्vipātayatātयत्yatइतःitaḥअयास्यःayāsyaḥआङ्गिरसःāṅgirasaḥअन्येनanyenaउदगायत्udagāyatइतिitiवाचाvācāचcaहिhiएवevaसःsaḥप्राणेनprāṇenaचcaउदगायत्udagāyatइतिiti

अन्वय

तत् ह अपि ब्रह्मदत्तः चैकितानेयः राजानम् [सोमम्] भक्षयन् उवाच—यदि इतः [वाक्प्राणात्मकात्] अन्येन अयास्यः आङ्गिरसः उदगायत्, [तर्हि] अयम् राजा त्यस्य [मम अनृतवादिनः] मूर्धानम् विपातयतात् इति । सः हि वाचा च प्राणेन च एव उदगायत् इति ।

Passage 3.25

तस्य हैतस्य साम्नो यः स्वं वेद भवति हास्य स्वम् । तस्य वै स्वर एव स्वम् । तस्मादार्त्विज्यं करिष्यन् वाचि स्वरमिच्छेत । तया वाचा स्वरसम्पन्नयार्त्विज्यं कुर्यात् । तस्माद्यज्ञे स्वरवन्तं दिदृक्षन्त एव । अथो यस्य स्वं भवति । भवति हास्य स्वं य एवमेतत्साम्नः स्वं वेद ॥ २५ ॥

पदच्छेद

तस्यtasyaहhaएतस्यetasyaसाम्नःsāmnaḥयःyaḥस्वम्svamवेदvedaभवतिbhavatiहhaअस्यasyaस्वम्svamतस्यtasyaवैvaiस्वरःsvaraḥएवevaस्वम्svamतस्मात्tasmātआर्त्विज्यम्ārtvijyamकरिष्यन्kariṣyanवाचिvāciस्वरम्svaramइच्छेतicchetaतयाtayāवाचाvācāस्वरसम्पन्नयाsvarasampannayāआर्त्विज्यम्ārtvijyamकुर्यात्kuryātतस्मात्tasmātयज्ञेyajñeस्वरवन्तम्svaravantamदिदृक्षन्तेdidṛkṣanteएवevaअथathaउuयस्यyasyaस्वम्svamभवतिbhavatiभवतिbhavatiहhaअस्यasyaस्वम्svamयःyaḥएवम्evamएतत्etatसाम्नःsāmnaḥस्वम्svamवेदveda

अन्वय

तस्य ह एतस्य साम्नः यः स्वम् वेद, अस्य स्वम् ह भवति । तस्य स्वरः एव स्वम् वै [अस्ति] । तस्मात् आर्त्विज्यम् करिष्यन् वाचि स्वरम् इच्छेत । तया स्वरसम्पन्नया वाचा आर्त्विज्यम् कुर्यात् । तस्मात् यज्ञे स्वरवन्तम् दिदृक्षन्ते एव, अथ उ यस्य स्वम् भवति [तम्] । यः एवम् एतत् साम्नः स्वम् वेद, अस्य स्वम् ह भवति ।

Passage 3.26

तस्य हैतस्य साम्नो यः सुवर्णं वेद भवति हास्य सुवर्णम् । तस्य वै स्वर एव सुवर्णम् । भवति हास्य सुवर्णं य एवमेतत्साम्नः सुवर्णं वेद ॥ २६ ॥

पदच्छेद

तस्यtasyaहhaएतस्यetasyaसाम्नःsāmnaḥयःyaḥसुवर्णम्suvarṇamवेदvedaभवतिbhavatiहhaअस्यasyaसुवर्णम्suvarṇamतस्यtasyaवैvaiस्वरःsvaraḥएवevaसुवर्णम्suvarṇamभवतिbhavatiहhaअस्यasyaसुवर्णम्suvarṇamयःyaḥएवम्evamएतत्etatसाम्नःsāmnaḥसुवर्णम्suvarṇamवेदveda

अन्वय

तस्य ह एतस्य साम्नः यः सुवर्णम् वेद, अस्य सुवर्णम् ह भवति । तस्य स्वरः एव सुवर्णम् वै [अस्ति] । यः एवम् एतत् साम्नः सुवर्णम् वेद, अस्य सुवर्णम् ह भवति ।

Passage 3.27

तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठति । तस्य वै वागेव प्रतिष्ठा । वाचि हि खल्वेष एतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयते । अन्न इत्यु हैक आहुः ॥ २७ ॥

पदच्छेद

तस्यtasyaहhaएतस्यetasyaसाम्नःsāmnaḥयःyaḥप्रतिष्ठाम्pratiṣṭhāmवेदvedaप्रतिpratiहhaतिष्ठतिtiṣṭhatiतस्यtasyaवैvaiवाक्vākएवevaप्रतिष्ठाpratiṣṭhāवाचिvāciहिhiखलुkhaluएषःeṣaḥएतत्etatप्राणःprāṇaḥप्रतिष्ठितःpratiṣṭhitaḥगीयतेgīyateअन्नेanneइतिitiउuहhaएकेekeआहुःāhuḥ

अन्वय

तस्य ह एतस्य साम्नः यः प्रतिष्ठाम् वेद, [सः] प्रति ह तिष्ठति । तस्य वाक् एव प्रतिष्ठा वै [अस्ति] । हि खलु एषः प्राणः वाचि प्रतिष्ठितः [सन्] एतत् गीयते । एके अन्ने इति उ ह आहुः ।

Passage 3.28

अथातः पवमानानामेवाभ्यारोहः । स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तौति । स यत्र प्रस्तुयात्तदेतानि जपेत् । असतो मा सद्गमय, तमसो मा ज्योतिर्गमय, मृत्योर्मामृतं गमयेति । स यदाहासतो मा सद्गमयेति । मृत्युर्वा असत्सदमृतं मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्येवैतदाह । तमसो मा ज्योतिर्गमयेति । मृत्युर्वै तमो ज्योतिरमृतं मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्येवैतदाह । मृत्योर्मामृतं गमयेति । नात्र तिरोहितमिवास्ति । अथ यानीतराणि स्तोत्राणि तेष्वात्मनेऽन्नाद्यमागायेत् । तस्मादु तेषु वरं वृणीत । यं कामं कामयेत्तम् । स एष एवंविदुद्गातात्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते तमागायति । तद्धैतल्लोकजिदेव । न हैवालोक्यताया आशास्ति य एवमेतत्साम वेद ॥ २८ ॥

पदच्छेद

अथathaअतःataḥपवमानानाम्pavamānānāmएवevaअभ्यारोहःabhyārohaḥसःsaḥवैvaiखलुkhaluप्रस्तोताprastotāसामsāmaप्रस्तौतिprastautiसःsaḥयत्रyatraप्रस्तुयात्prastuyātतत्tatएतानिetāniजपेत्japetअसतःasataḥमाmāसत्satगमयgamayaतमसःtamasaḥमाmāज्योतिःjyotiḥगमयgamayaमृत्योःmṛtyoḥमाmāअमृतम्amṛtamगमयgamayaइतिitiसःsaḥयत्yatआहāhaअसतःasataḥमाmāसत्satगमयgamayaइतिitiमृत्युःmṛtyuḥवैvaiअसत्asatसत्satअमृतम्amṛtamमृत्योःmṛtyoḥमाmāअमृतम्amṛtamगमयgamayaअमृतम्amṛtamमाmāकुरुkuruइतिitiएवevaएतत्etatआहāhaतमसःtamasaḥमाmāज्योतिःjyotiḥगमयgamayaइतिitiमृत्युःmṛtyuḥवैvaiतमःtamaḥज्योतिःjyotiḥअमृतम्amṛtamमृत्योःmṛtyoḥमाmāअमृतम्amṛtamगमयgamayaअमृतम्amṛtamमाmāकुरुkuruइतिitiएवevaएतत्etatआहāhaमृत्योःmṛtyoḥमाmāअमृतम्amṛtamगमयgamayaइतिitiनnaअत्रatraतिरोहितम्tirohitamइवivaअस्तिastiअथathaयानिyāniइतराणिitarāṇiस्तोत्राणिstotrāṇiतेषुteṣuआत्मनेātmaneअन्नाद्यम्annādyamआगायेत्āgāyetतस्मात्tasmātउuतेषुteṣuवरम्varamवृणीतvṛṇītaयम्yamकामम्kāmamकामयेतkāmayetaतम्tamसःsaḥएषःeṣaḥएवंवित्evaṃvitउद्गाताudgātāआत्मनेātmaneवाvāयजमानायyajamānāyaवाvāयम्yamकामम्kāmamकामयतेkāmayateतम्tamआगायतिāgāyatiतत्tatहhaएतत्etatलोकजित्lokajitएवevaनnaहhaएवevaअलोक्यतायाःalokyatāyāḥआशाāśāअस्तिastiयःyaḥएवम्evamएतत्etatसामsāmaवेदveda

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय १, ब्राह्मण ३

Read the whole section →