Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय १, ब्राह्मण २

संस्कृत

Passage 2.1

नैवेह किं चनाग्र आसीत् । मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनायया । अशनाया हि मृत्युः । तन्मनोऽकुरुतात्मन्वी स्यामिति । सोऽर्चन्नचरत् । तस्यार्चत आपोऽजायन्त । अर्चते वै मे कमभूदिति । तदेवार्क्यस्यार्कत्वम् । कं ह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्क्यस्यार्कत्वं वेद ॥ १ ॥

पदच्छेद

नnaएवevaइहihaकिम्kimचनcanaअग्रेagreआसीत्āsītमृत्युनाmṛtyunāएवevaइदम्idamआवृतम्āvṛtamआसीत्āsītअशनाययाaśanāyayāअशनायाaśanāyāहिhiमृत्युःmṛtyuḥतत्tatमनःmanaḥअकुरुतakurutaआत्मन्वीātmanvīस्याम्syāmइतिitiसःsaḥअर्चन्arcanअचरत्acaratतस्यtasyaअर्चतःarcataḥआपःāpaḥअजायन्तajāyantaअर्चतेarcateवैvaiमेmeकम्kamअभूत्abhūtइतिitiतत्tatएवevaअर्क्यस्यarkyasyaअर्कत्वम्arkatvamकम्kamहhaवैvaiअस्मैasmaiभवतिbhavatiयःyaḥएवम्evamएतत्etatअर्क्यस्यarkyasyaअर्कत्वम्arkatvamवेदveda

अन्वय

इह अग्रे किञ्चन न एव आसीत् । इदम् मृत्युनैव अशनायया आवृतम् आसीत्; अशनाया हि मृत्युः [अस्ति] । तत् [मृत्युः] आत्मन्वी स्याम् इति मनः अकुरुत । सः अर्चन् अचरत् । तस्य अर्चतः आपः अजायन्त । अर्चते मे वै कम् अभूत् इति । तत् एव अर्क्यस्य अर्कत्वम् [अस्ति] । यः एवम् एतत् अर्क्यस्य अर्कत्वम् वेद, अस्मै कम् ह वै भवति ।

Passage 2.2

आपो वा अर्कः । तद्यदपां शर आसीत्तत्समहन्यत । सा पृथिव्यभवत् । तस्यामश्राम्यत् । तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजोरसो निरवर्तताग्निः ॥ २ ॥

पदच्छेद

आपःāpaḥवैvaiअर्कःarkaḥतत्tatयत्yatअपाम्apāmशरःśaraḥआसीत्āsītतत्tatसमहन्यतsamahanyataसाsāपृथिवीpṛthivīअभवत्abhavatतस्याम्tasyāmअश्राम्यत्aśrāmyatतस्यtasyaश्रान्तस्यśrāntasyaतप्तस्यtaptasyaतेजःtejaḥरसःrasaḥनिरवर्ततniravartataअग्निःagniḥ

अन्वय

आपः वा अर्कः [सन्ति] । अपाम् यत् शरः आसीत्, तत् समहन्यत । सा पृथिवी अभवत् । तस्याम् [सः] अश्राम्यत् । तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजोरसः अग्निः निरवर्तत ।

Passage 2.3

स त्रेधात्मानं व्यकुरुतादित्यं तृतीयं वायुं तृतीयम् । स एष प्राणस्त्रेधाविहितः । तस्य प्राची दिक्शिरोऽसौ चासौ चेर्मौ । अथास्य प्रतीची दिक्पुच्छमसौ चासौ च सक्थ्यौ । दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे । द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरमियमुरः । स एषोऽप्सु प्रतिष्ठितः । यत्र क्व चैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान् ॥ ३ ॥

पदच्छेद

सःsaḥत्रेधाtredhāआत्मानम्ātmānamव्यकुरुतvyakurutaआदित्यम्ādityamतृतीयम्tṛtīyamवायुम्vāyumतृतीयम्tṛtīyamसःsaḥएषःeṣaḥप्राणःprāṇaḥत्रेधाtredhāविहितःvihitaḥतस्यtasyaप्राचीprācīदिक्dikशिरःśiraḥअसौasauचcaअसौasauचcaईर्मौīrmauअथathaअस्यasyaप्रतीचीpratīcīदिक्dikपुच्छम्pucchamअसौasauचcaअसौasauचcaसक्थ्यौsakthyauदक्षिणाdakṣiṇāचcaउदीचीudīcīचcaपार्श्वेpārśveद्यौःdyauḥपृष्ठम्pṛṣṭhamअन्तरिक्षम्antarikṣamउदरम्udaramइयम्iyamउरःuraḥसःsaḥएषःeṣaḥअप्सुapsuप्रतिष्ठितःpratiṣṭhitaḥयत्रyatraक्वkvaचcaएतिetiतत्tatएवevaप्रतितिष्ठतिpratitiṣṭhatiएवम्evamविद्वान्vidvān

अन्वय

सः आत्मानम् त्रेधा व्यकुरुत-आदित्यम् तृतीयम्, वायुम् तृतीयम् [अकुरुत] । सः एषः प्राणः त्रेधा विहितः [अस्ति] । तस्य प्राची दिक् शिरः [अस्ति]; असौ च असौ च ईर्मौ [स्तः] । अथ अस्य प्रतीची दिक् पुच्छम् [अस्ति]; असौ च असौ च सक्थ्यौ [स्तः] । दक्षिणा च उदीची च पार्श्वे [स्तः] । द्यौः पृष्ठम् [अस्ति]; अन्तरिक्षम् उदरम् [अस्ति]; इयम् उरः [अस्ति] । सः एषः अप्सु प्रतिष्ठितः [अस्ति] । यत्र क्व च एवम् विद्वान् एति, तत् एव प्रतितिष्ठति ।

Passage 2.4

सोऽकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति । स मनसा वाचं मिथुनं समभवदशनाया मृत्युः । तद्यद्रेत आसीत्स संवत्सरोऽभवत् । न ह पुरा ततः संवत्सर आस । तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान्त्संवत्सरः । तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत । तं जातमभिव्याददात् । स भाणकरोत् । सैव वागभवत् ॥ ४ ॥

पदच्छेद

सःsaḥअकामयतakāmayataद्वितीयःdvitīyaḥमेmeआत्माātmāजायेतjāyetaइतिitiसःsaḥमनसाmanasāवाचम्vācamमिथुनम्mithunamसमभवत्samabhavatअशनायाaśanāyāमृत्युःmṛtyuḥतत्tatयत्yatरेतःretaḥआसीत्āsītसःsaḥसंवत्सरःsaṃvatsaraḥअभवत्abhavatनnaहhaपुराpurāततःtataḥसंवत्सरःsaṃvatsaraḥआसāsaतम्tamएतावन्तम्etāvantamकालम्kālamअबिभःabibhaḥयावान्yāvānसंवत्सरःsaṃvatsaraḥतम्tamएतावतःetāvataḥकालस्यkālasyaपरस्तात्parastātअसृजतasṛjataतम्tamजातम्jātamअभिव्याददात्abhivyādadātसःsaḥभाण्bhāṇअकरोत्akarotसाsāएवevaवाक्vākअभवत्abhavat

अन्वय

सः अकामयत-मे द्वितीयः आत्मा जायेत इति । सः अशनाया मृत्युः मनसा वाचम् मिथुनम् समभवत् । तत् यत् रेतः आसीत्, सः संवत्सरः अभवत् । ततः पुरा संवत्सरः न ह आस । यावान् संवत्सरः [अस्ति], एतावन्तम् कालम् तम् अबिभः । एतावतः कालस्य परस्तात् तम् असृजत । तम् जातम् अभिव्याददात् । सः भाण् [इति] अकरोत् । सा एव वाक् अभवत् ।

Passage 2.5

स ऐक्षत यदि वा इममभिमंस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इति । स तया वाचा तेनात्मनेदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्च ऋचो यजूंषि सामानि छन्दांसि यज्ञान् प्रजां पशून् । स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत । सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वम् । सर्वस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवमेतददितेरदितित्वं वेद ॥ ५ ॥

पदच्छेद

सःsaḥऐक्षतaikṣataयदिyadiवैvaiइमम्imamअभिमंस्येabhimaṃsyeकनीयःkanīyaḥअन्नम्annamकरिष्येkariṣyeइतिitiसःsaḥतयाtayāवाचाvācāतेनtenaआत्मनाātmanāइदम्idamसर्वम्sarvamअसृजतasṛjataयत्yatइदम्idamकिञ्चkiñcaऋचःṛcaḥयजूंषिyajūṃṣiसामानिsāmāniछन्दांसिchandāṃsiयज्ञान्yajñānप्रजाम्prajāmपशून्paśūnसःsaḥयत्yatयत्yatएवevaअसृजतasṛjataतत्tatतत्tatअत्तुम्attumअध्रियतadhriyataसर्वम्sarvamवैvaiअत्तिattiइतिitiतत्tatअदितेःaditeḥअदितित्वम्adititvamसर्वस्यsarvasyaअत्ताattāभवतिbhavatiसर्वम्sarvamअस्यasyaअन्नम्annamभवतिbhavatiयःyaḥएवम्evamएतत्etatअदितेःaditeḥअदितित्वम्adititvamवेदveda

अन्वय

सः ऐक्षत-यदि वै इमम् अभिमंस्ये, कनीयः अन्नम् करिष्ये इति । सः तया वाचा तेन आत्मना इदम् सर्वम् असृजत, यत् इदम् किञ्च [अस्ति]-ऋचः यजूंषि सामानि छन्दांसि यज्ञान् प्रजाम् पशून् । सः यत् यत् एव असृजत, तत् तत् अत्तुम् अध्रियत । सर्वम् वै अत्ति इति तत् अदितेः अदितित्वम् [अस्ति] । यः एवम् एतत् अदितेः अदितित्वम् वेद, [सः] सर्वस्य अत्ता भवति; सर्वम् अस्य अन्नम् भवति ।

Passage 2.6

सोऽकामयत भूयसा यज्ञेन भूयो यजेयेति । सोऽश्राम्यत् । स तपोऽतप्यत । तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत् । प्राणा वै यशो वीर्यम् । तत्प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरं श्वयितुमध्रियत । तस्य शरीर एव मन आसीत् ॥ ६ ॥

पदच्छेद

सःsaḥअकामयतakāmayataभूयसाbhūyasāयज्ञेनyajñenaभूयःbhūyaḥयजेयyajeyaइतिitiसःsaḥअश्राम्यत्aśrāmyatसःsaḥतपःtapaḥअतप्यतatapyataतस्यtasyaश्रान्तस्यśrāntasyaतप्तस्यtaptasyaयशःyaśaḥवीर्यम्vīryamउदक्रामत्udakrāmatप्राणाःprāṇāḥवैvaiयशःyaśaḥवीर्यम्vīryamतत्tatप्राणेषुprāṇeṣuउत्क्रान्तेषुutkrānteṣuशरीरम्śarīramश्वयितुम्śvayitumअध्रियतadhriyataतस्यtasyaशरीरेśarīreएवevaमनःmanaḥआसीत्āsīt

अन्वय

सः अकामयत-भूयसा यज्ञेन भूयः यजेय इति । सः अश्राम्यत्; सः तपः अतप्यत । तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशः वीर्यम् उदक्रामत् । प्राणाः वै यशः वीर्यम् [सन्ति] । तत् प्राणेषु उत्क्रान्तेषु शरीरम् श्वयितुम् अध्रियत । तस्य मनः शरीरे एव आसीत् ।

Passage 2.7

सोऽकामयत मेध्यं म इदं स्यादात्मन्व्यनेन स्यामिति । ततोऽश्वः समभवत् । यदश्वत्तन्मेध्यमभूदिति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम् । एष ह वा अश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद । तमनवरुध्यैवामन्यत । तं संवत्सरस्य परस्तादात्मन आलभत । पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत् । तस्मात्सर्वदेवत्यं प्रोक्षितं प्राजापत्यमालभन्ते । एष वा अश्वमेधो य एष तपति । तस्य संवत्सर आत्मा । अयमग्निरर्कः । तस्येमे लोका आत्मानः । तावेतावर्काश्वमेधौ । सो पुनरेकैव देवता भवति मृत्युरेव । अप पुनर्मृत्युं जयति । नैनं मृत्युराप्नोति । मृत्युरस्यात्मा भवति । सर्वमायुरेति । एतासां देवतानामेको भवति ॥ ७ ॥

पदच्छेद

सःsaḥअकामयतakāmayataमेध्यम्medhyamमेmeइदम्idamस्यात्syātआत्मन्वीātmanvīअनेनanenaस्याम्syāmइतिitiततःtataḥअश्वःaśvaḥसमभवत्samabhavatयत्yatअश्वत्aśvatतत्tatमेध्यम्medhyamअभूत्abhūtइतिitiतत्tatएवevaअश्वमेधस्यaśvamedhasyaअश्वमेधत्वम्aśvamedhatvamएषःeṣaḥहhaवैvaiअश्वमेधम्aśvamedhamवेदvedaयःyaḥएनम्enamएवम्evamवेदvedaतम्tamअनवरुध्यanavarudhyaएवevaअमन्यतamanyataतम्tamसंवत्सरस्यsaṃvatsarasyaपरस्तात्parastātआत्मनेātmaneआलभतālabhataपशून्paśūnदेवताभ्यःdevatābhyaḥप्रत्यौहत्pratyauhatतस्मात्tasmātसर्वदेवत्यम्sarvadevatyamप्रोक्षितम्prokṣitamप्राजापत्यम्prājāpatyamआलभन्तेālabhanteएषःeṣaḥवैvaiअश्वमेधःaśvamedhaḥयःyaḥएषःeṣaḥतपतिtapatiतस्यtasyaसंवत्सरःsaṃvatsaraḥआत्माātmāअयम्ayamअग्निःagniḥअर्कःarkaḥतस्यtasyaइमेimeलोकाःlokāḥआत्मानःātmānaḥतौtauएतौetauअर्काश्वमेधौarkāśvamedhauसःsaḥपुनःpunaḥएकाekāएवevaदेवताdevatāभवतिbhavatiमृत्युःmṛtyuḥएवevaअपapaपुनर्मृत्युम्punarmṛtyumजयतिjayatiनnaएनम्enamमृत्युःmṛtyuḥआप्नोतिāpnotiमृत्युःmṛtyuḥअस्यasyaआत्माātmāभवतिbhavatiसर्वम्sarvamआयुःāyuḥएतिetiएतासाम्etāsāmदेवतानाम्devatānāmएकःekaḥभवतिbhavati

अन्वय

सः अकामयत-मे इदम् मेध्यम् स्यात्; अनेन आत्मन्वी स्याम् इति । ततः अश्वः समभवत् । यत् अश्वत्, तत् मेध्यम् अभूत् इति तत् एव अश्वमेधस्य अश्वमेधत्वम् [अस्ति] । यः एनम् एवम् वेद, एषः ह वै अश्वमेधम् वेद । तम् अनवरुध्य एव अमन्यत । संवत्सरस्य परस्तात् तम् आत्मनः आलभत । पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत् । तस्मात् सर्वदेवत्यम् प्रोक्षितम् प्राजापत्यम् आलभन्ते । यः एषः तपति, एषः वै अश्वमेधः [अस्ति] । तस्य संवत्सरः आत्मा [अस्ति] । अयम् अग्निः अर्कः [अस्ति] । तस्य इमे लोकाः आत्मानः [सन्ति] । तौ एतौ अर्काश्वमेधौ [स्तः] । सः पुनः एका एव देवता भवति, मृत्युः एव [भवति] । [एवम् विद्वान्] पुनर्मृत्युम् अप जयति; एनम् मृत्युः न आप्नोति; मृत्युः अस्य आत्मा भवति; सर्वम् आयुः एति; एतासाम् देवतानाम् एकः भवति ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय १, ब्राह्मण २

Read the whole section →