Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय ४, ब्राह्मण २

संस्कृत

Passage 23.1

जनको ह वैदेहः कूर्चादुपावसर्पन्नुवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य । अनु मा शाधीति । स होवाच यथा वै सम्राण्महान्तमध्वानमेष्यन् रथं वा नावं वा समाददीतैवमेवैताभिरुपनिषद्भिः समाहितात्मासि । एवं वृन्दारक आढ्यः सन्नधीतवेद उक्तोपनिषत्क इतो विमुच्यमानः क्व गमिष्यसीति । नाहं तद्भगवन् वेद यत्र गमिष्यामीति । अथ वै तेऽहं तद्वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसीति । ब्रवीतु भगवानिति ॥ १ ॥

पदच्छेद

जनकःjanakaḥहhaवैदेहःvaidehaḥकूर्चात्kūrcātउपावसर्पन्upāvasarpanउवाचuvācaनमःnamaḥतेteअस्तुastuयाज्ञवल्क्यyājñavalkyaअनुanuमाmāशाधिśādhiइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaयथाyathāवैvaiसम्राट्samrāṭमहान्तम्mahāntamअध्वानम्adhvānamएष्यन्eṣyanरथम्rathamवाvāनावम्nāvamवाvāसमाददीतsamādadītaएवम्evamएवevaएताभिःetābhiḥउपनिषद्भिःupaniṣadbhiḥसमाहितात्माsamāhitātmāअसिasiएवम्evamवृन्दारकःvṛndārakaḥआढ्यःāḍhyaḥसन्sanअधीतवेदःadhītavedaḥउक्तोपनिषत्कःuktopaniṣatkaḥइतःitaḥविमुच्यमानःvimucyamānaḥक्वkvaगमिष्यसिgamiṣyasiइतिitiनnaअहम्ahamतत्tatभगवन्bhagavanवेदvedaयत्रyatraगमिष्यामिgamiṣyāmiइतिitiअथathaवैvaiतेteअहम्ahamतत्tatवक्ष्यामिvakṣyāmiयत्रyatraगमिष्यसिgamiṣyasiइतिitiब्रवीतुbravītuभगवान्bhagavānइतिiti

अन्वय

जनकः ह वैदेहः कूर्चात् उपावसर्पन् उवाच—याज्ञवल्क्य, ते नमः अस्तु । मा अनु शाधि इति । सः ह उवाच—सम्राट्, यथा वै महान्तम् अध्वानम् एष्यन् [पुरुषः] रथम् वा नावम् वा समाददीत, एवम् एव एताभिः उपनिषद्भिः समाहितात्मा असि । एवम् वृन्दारकः आढ्यः सन् अधीतवेदः उक्तोपनिषत्कः इतः विमुच्यमानः क्व गमिष्यसि इति । [जनकः आह—] भगवन्, अहम् तत् न वेद, यत्र गमिष्यामि इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] अथ वै अहम् ते तत् वक्ष्यामि, यत्र गमिष्यसि इति । [जनकः आह—] भगवान् ब्रवीतु इति ।

Passage 23.2

इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः । तं वा एतमिन्धं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेणैव । परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः ॥ २ ॥

पदच्छेद

इन्धःindhaḥहhaवैvaiनामnāmaएषःeṣaḥयःyaḥअयम्ayamदक्षिणेdakṣiṇeअक्षन्akṣanपुरुषःpuruṣaḥतम्tamवैvaiएतम्etamइन्धम्indhamसन्तम्santamइन्द्रःindraḥइतिitiआचक्षतेācakṣateपरोक्षेणparokṣeṇaएवevaपरोक्षप्रियाःparokṣapriyāḥइवivaहिhiदेवाःdevāḥप्रत्यक्षद्विषःpratyakṣadviṣaḥ

अन्वय

यः अयम् दक्षिणे अक्षन् पुरुषः [अस्ति], एषः ह वै इन्धः नाम [अस्ति] । तम् वा एतम् इन्धम् सन्तम् परोक्षेण एव इन्द्रः इति आचक्षते । हि देवाः परोक्षप्रियाः इव प्रत्यक्षद्विषः [सन्ति] ।

Passage 23.3

अथैतद्वामेऽक्षणि पुरुषरूपमेषास्य पत्नी विराट् । तयोरेष संस्तावो य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः । अथैनयोरेतदन्नं य एषोऽन्तर्हृदये लोहितपिण्डः । अथैनयोरेतत्प्रावरणं यदेतदन्तर्हृदये जालकमिव । अथैनयोरेषा सृतिः संचरणी यैषा हृदयादूर्ध्वा नाड्युच्चरति । यथा केशः सहस्रधा भिन्न एवमस्यैता हिता नाम नाड्योऽन्तर्हृदये प्रतिष्ठिता भवन्ति । एताभिर्वा एतदास्रवदास्रवति । तस्मादेष प्रविविक्ताहारतर इव भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः ॥ ३ ॥

पदच्छेद

अथathaएतत्etatवामेvāmeअक्षणिakṣaṇiपुरुषरूपम्puruṣarūpamएषाeṣāअस्यasyaपत्नीpatnīविराट्virāṭतयोःtayoḥएषःeṣaḥसंस्तावःsaṃstāvaḥयःyaḥएषःeṣaḥअन्तर्हृदयेantarhṛdayeआकाशःākāśaḥअथathaएनयोःenayoḥएतत्etatअन्नम्annamयःyaḥएषःeṣaḥअन्तर्हृदयेantarhṛdayeलोहितपिण्डःlohitapiṇḍaḥअथathaएनयोःenayoḥएतत्etatप्रावरणम्prāvaraṇamयत्yatएतत्etatअन्तर्हृदयेantarhṛdayeजालकम्jālakamइवivaअथathaएनयोःenayoḥएषाeṣāसृतिःsṛtiḥसञ्चरणीsañcaraṇīयाyāएषाeṣāहृदयात्hṛdayātऊर्ध्वाūrdhvāनाडीnāḍīउच्चरतिuccaratiयथाyathāकेशःkeśaḥसहस्रधाsahasradhāभिन्नःbhinnaḥएवम्evamअस्यasyaएताःetāḥहिताःhitāḥनामnāmaनाड्यःnāḍyaḥअन्तर्हृदयेantarhṛdayeप्रतिष्ठिताःpratiṣṭhitāḥभवन्तिbhavantiएताभिःetābhiḥवैvaiएतत्etatआस्रवत्āsravatआस्रवतिāsravatiतस्मात्tasmātएषःeṣaḥप्रविविक्ताहारतरःpraviviktāhārataraḥइवivaभवतिbhavatiअस्मात्asmātशारीरात्śārīrātआत्मनःātmanaḥ

अन्वय

अथ वामे अक्षणि एतत् पुरुषरूपम् [अस्ति]; एषा अस्य पत्नी विराट् [अस्ति] । यः एषः अन्तर्हृदये आकाशः [अस्ति], एषः तयोः संस्तावः [अस्ति] । अथ यः एषः अन्तर्हृदये लोहितपिण्डः [अस्ति], एतत् एनयोः अन्नम् [अस्ति] । अथ यत् एतत् अन्तर्हृदये जालकम् इव [अस्ति], एतत् एनयोः प्रावरणम् [अस्ति] । अथ या एषा नाडी हृदयात् ऊर्ध्वा उच्चरति, एषा एनयोः संचरणी सृतिः [अस्ति] । यथा केशः सहस्रधा भिन्नः [अस्ति], एवम् अस्य एताः हिता नाम नाड्यः अन्तर्हृदये प्रतिष्ठिताः भवन्ति । एताभिः वा एतत् आस्रवत् आस्रवति । तस्मात् एषः अस्मात् शारीरात् आत्मनः प्रविविक्ताहारतरः इव भवति ।

Passage 23.4

तस्य प्राची दिक्प्राञ्चः प्राणाः । दक्षिणा दिग्दक्षिणे प्राणाः । प्रतीची दिक्प्रत्यञ्चः प्राणाः । उदीची दिगुदञ्चः प्राणाः । ऊर्ध्वा दिगूर्ध्वाः प्राणाः । अवाची दिगवाञ्चः प्राणाः । सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः । स एष नेति नेत्यात्मा । अगृह्यो न हि गृह्यते । अशीर्यो न हि शीर्यते । असङ्गो न हि सज्यते । असितो न व्यथते । न रिष्यति । अभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः । स होवाच जनको वैदेहोऽभयं त्वा गच्छताद्याज्ञवल्क्य यो नो भगवन्नभयं वेदयसे । नमस्तेऽस्तु । इमे विदेहा अयमहमस्मीति ॥ ४ ॥

पदच्छेद

तस्यtasyaप्राचीprācīदिक्dikप्राञ्चःprāñcaḥप्राणाःprāṇāḥदक्षिणाdakṣiṇāदिक्dikदक्षिणेdakṣiṇeप्राणाःprāṇāḥप्रतीचीpratīcīदिक्dikप्रत्यञ्चःpratyañcaḥप्राणाःprāṇāḥउदीचीudīcīदिक्dikउदञ्चःudañcaḥप्राणाःprāṇāḥऊर्ध्वाūrdhvāदिक्dikऊर्ध्वाःūrdhvāḥप्राणाःprāṇāḥअवाचीavācīदिक्dikअवाञ्चःavāñcaḥप्राणाःprāṇāḥसर्वाःsarvāḥदिशःdiśaḥसर्वेsarveप्राणाःprāṇāḥसःsaḥएषःeṣaḥनnaइतिitiनnaइतिitiआत्माātmāअगृह्यःagṛhyaḥनnaहिhiगृह्यतेgṛhyateअशीर्यःaśīryaḥनnaहिhiशीर्यतेśīryateअसङ्गःasaṅgaḥनnaहिhiसज्यतेsajyateअसितःasitaḥनnaव्यथतेvyathateनnaरिष्यतिriṣyatiअभयम्abhayamवैvaiजनकjanakaप्राप्तःprāptaḥअसिasiइतिitiहhaउवाचuvācaयाज्ञवल्क्यःyājñavalkyaḥसःsaḥहhaउवाचuvācaजनकःjanakaḥवैदेहःvaidehaḥअभयम्abhayamत्वाtvāगच्छतात्gacchatātयाज्ञवल्क्यyājñavalkyaयःyaḥनःnaḥभगवन्bhagavanअभयम्abhayamवेदयसेvedayaseनमःnamaḥतेteअस्तुastuइमेimeविदेहाःvidehāḥअयम्ayamअहम्ahamअस्मिasmiइतिiti

अन्वय

तस्य प्राची दिक् प्राञ्चः प्राणाः [सन्ति]; दक्षिणा दिक् दक्षिणे प्राणाः [सन्ति]; प्रतीची दिक् प्रत्यञ्चः प्राणाः [सन्ति]; उदीची दिक् उदञ्चः प्राणाः [सन्ति]; ऊर्ध्वा दिक् ऊर्ध्वाः प्राणाः [सन्ति]; अवाची दिक् अवाञ्चः प्राणाः [सन्ति]; सर्वाः दिशः सर्वे प्राणाः [सन्ति] । सः एषः न इति न इति आत्मा [निर्दिष्टः] । अगृह्यः [अस्ति], हि न गृह्यते; अशीर्यः [अस्ति], हि न शीर्यते; असङ्गः [अस्ति], हि न सज्यते; असितः [अस्ति], न व्यथते, न रिष्यति । याज्ञवल्क्यः ह उवाच—जनक, वै अभयम् प्राप्तः असि इति । सः जनकः वैदेहः ह उवाच—याज्ञवल्क्य, अभयम् त्वा गच्छतात्; भगवन्, यः [त्वम्] नः अभयम् वेदयसे । ते नमः अस्तु । इमे विदेहाः [तव सन्ति]; अयम् अहम् अस्मि इति ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय ४, ब्राह्मण २

Read the whole section →