Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय २, ब्राह्मण १

संस्कृत

Passage 7.1

दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस । स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म ते ब्रवाणीति । स होवाचाजातशत्रुः सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मः, जनको जनक इति वै जना धावन्तीति ॥ १ ॥

पदच्छेद

दृप्तबालाकिःdṛptabālākiḥहhaअनूचानःanūcānaḥगार्ग्यःgārgyaḥआसāsaसःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुम्ajātaśatrumकाश्यम्kāśyamब्रह्मbrahmaतेteब्रवाणिbravāṇiइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥसहस्रम्sahasramएतस्याम्etasyāmवाचिvāciदद्मःdadmaḥजनकःjanakaḥजनकःjanakaḥइतिitiवैvaiजनाःjanāḥधावन्तिdhāvantiइतिiti

अन्वय

दृप्तबालाकिः अनूचानः गार्ग्यः ह आस । सः काश्यम् अजातशत्रुम् ह उवाच-[अहम्] ते ब्रह्म ब्रवाणि इति । सः अजातशत्रुः ह उवाच-एतस्याम् वाचि सहस्रम् दद्मः; जनकः जनकः इति वै जनाः धावन्ति इति ।

Passage 7.2

स होवाच गार्ग्यः य एवासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ॥ २ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaगार्ग्यःgārgyaḥयःyaḥएवevaअसौasauआदित्येādityeपुरुषःpuruṣaḥएतम्etamएवevaअहम्ahamब्रह्मbrahmaउपासेupāseइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥमाmāमाmāएतस्मिन्etasminसंवदिष्ठाःsaṃvadiṣṭhāḥअतिष्ठाःatiṣṭhāḥसर्वेषाम्sarveṣāmभूतानाम्bhūtānāmमूर्धाmūrdhāराजाrājāइतिitiवैvaiअहम्ahamएतम्etamउपासेupāseइतिitiसःsaḥयःyaḥएतम्etamएवम्evamउपास्तेupāsteअतिष्ठाःatiṣṭhāḥसर्वेषाम्sarveṣāmभूतानाम्bhūtānāmमूर्धाmūrdhāराजाrājāभवतिbhavati

अन्वय

सः ह गार्ग्यः उवाच-यः एव असौ आदित्ये पुरुषः [अस्ति], एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति । सः ह अजातशत्रुः उवाच-मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः । अतिष्ठाः सर्वेषाम् भूतानाम् मूर्धा राजा इति वा अहम् एतम् उपासे इति । सः यः एतम् एवम् उपास्ते, [सः] अतिष्ठाः सर्वेषाम् भूतानाम् मूर्धा राजा भवति ।

Passage 7.3

स होवाच गार्ग्यः य एवासौ चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । बृहन् पाण्दरवासाः सोमो राजेति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्तेऽहरहर्सुतः प्रसुतो भवति । नास्यान्नं क्षीयते ॥ ३ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaगार्ग्यःgārgyaḥयःyaḥएवevaअसौasauचन्द्रेcandreपुरुषःpuruṣaḥएतम्etamएवevaअहम्ahamब्रह्मbrahmaउपासेupāseइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥमाmāमाmāएतस्मिन्etasminसंवदिष्ठाःsaṃvadiṣṭhāḥबृहन्bṛhanपाण्डरवासाःpāṇḍaravāsāḥसोमःsomaḥराजाrājāइतिitiवैvaiअहम्ahamएतम्etamउपासेupāseइतिitiसःsaḥयःyaḥएतम्etamएवम्evamउपास्तेupāsteअहःahaḥअहःahaḥसुतःsutaḥप्रसुतःprasutaḥभवतिbhavatiनnaअस्यasyaअन्नम्annamक्षीयतेkṣīyate

Passage 7.4

स होवाच गार्ग्यः य एवासौ विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । तेजस्वीति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति । तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥ ४ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaगार्ग्यःgārgyaḥयःyaḥएवevaअसौasauविद्युतिvidyutiपुरुषःpuruṣaḥएतम्etamएवevaअहम्ahamब्रह्मbrahmaउपासेupāseइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥमाmāमाmāएतस्मिन्etasminसंवदिष्ठाःsaṃvadiṣṭhāḥतेजस्वीtejasvīइतिitiवैvaiअहम्ahamएतम्etamउपासेupāseइतिitiसःsaḥयःyaḥएतम्etamएवम्evamउपास्तेupāsteतेजस्वीtejasvīहhaभवतिbhavatiतेजस्विनीtejasvinīहhaअस्यasyaप्रजाprajāभवतिbhavati

अन्वय

सः ह गार्ग्यः उवाच-यः एव असौ विद्युति पुरुषः [अस्ति], एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति । सः ह अजातशत्रुः उवाच-मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः । तेजस्वी इति वा अहम् एतम् उपासे इति । सः यः एतम् एवम् उपास्ते, [सः] ह तेजस्वी भवति; अस्य प्रजा ह तेजस्विनी भवति ।

Passage 7.5

स होवाच गार्ग्यः य एवायमाकाशे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । पूर्णमप्रवर्तीति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नास्यास्माल्लोकात्प्रजोद्वर्तते ॥ ५ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaगार्ग्यःgārgyaḥयःyaḥएवevaअयम्ayamआकाशेākāśeपुरुषःpuruṣaḥएतम्etamएवevaअहम्ahamब्रह्मbrahmaउपासेupāseइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥमाmāमाmāएतस्मिन्etasminसंवदिष्ठाःsaṃvadiṣṭhāḥपूर्णम्pūrṇamअप्रवर्तिapravartiइतिitiवैvaiअहम्ahamएतम्etamउपासेupāseइतिitiसःsaḥयःyaḥएतम्etamएवम्evamउपास्तेupāsteपूर्यतेpūryateप्रजयाprajayāपशुभिःpaśubhiḥनnaअस्यasyaअस्मात्asmātलोकात्lokātप्रजाprajāउद्वर्ततेudvartate

अन्वय

सः ह गार्ग्यः उवाच-यः एव अयम् आकाशे पुरुषः [अस्ति], एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति । सः ह अजातशत्रुः उवाच-मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः । पूर्णम् अप्रवर्ति इति वा अहम् एतम् उपासे इति । सः यः एतम् एवम् उपास्ते, [सः] प्रजया पशुभिः पूर्यते; अस्य प्रजा अस्मात् लोकात् न उद्वर्तते ।

Passage 7.6

स होवाच गार्ग्यः य एवायं वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते जिष्णुर्हापराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी ॥ ६ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaगार्ग्यःgārgyaḥयःyaḥएवevaअयम्ayamवायौvāyauपुरुषःpuruṣaḥएतम्etamएवevaअहम्ahamब्रह्मbrahmaउपासेupāseइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥमाmāमाmāएतस्मिन्etasminसंवदिष्ठाःsaṃvadiṣṭhāḥइन्द्रःindraḥवैकुण्ठःvaikuṇṭhaḥअपराजिताaparājitāसेनाsenāइतिitiवैvaiअहम्ahamएतम्etamउपासेupāseइतिitiसःsaḥयःyaḥएतम्etamएवम्evamउपास्तेupāsteजिष्णुःjiṣṇuḥहhaअपराजिष्णुःaparājiṣṇuḥभवतिbhavatiअन्यतस्त्यजायीanyatastyajāyī

अन्वय

सः ह गार्ग्यः उवाच-यः एव अयम् वायौ पुरुषः [अस्ति], एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति । सः ह अजातशत्रुः उवाच-मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः । इन्द्रः वैकुण्ठः अपराजिता सेना इति वा अहम् एतम् उपासे इति । सः यः एतम् एवम् उपास्ते, [सः] ह जिष्णुः अपराजिष्णुः अन्यतस्त्यजायी भवति ।

Passage 7.7

स होवाच गार्ग्यः य एवायमग्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते विषासहिर्ह भवति । विषासहिर्हास्य प्रजा भवति ॥ ७ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaगार्ग्यःgārgyaḥयःyaḥएवevaअयम्ayamअग्नौagnauपुरुषःpuruṣaḥएतम्etamएवevaअहम्ahamब्रह्मbrahmaउपासेupāseइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥमाmāमाmāएतस्मिन्etasminसंवदिष्ठाःsaṃvadiṣṭhāḥविषासहिःviṣāsahiḥइतिitiवैvaiअहम्ahamएतम्etamउपासेupāseइतिitiसःsaḥयःyaḥएतम्etamएवम्evamउपास्तेupāsteविषासहिःviṣāsahiḥहhaभवतिbhavatiविषासहिःviṣāsahiḥहhaअस्यasyaप्रजाprajāभवतिbhavati

अन्वय

सः ह गार्ग्यः उवाच-यः एव अयम् अग्नौ पुरुषः [अस्ति], एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति । सः ह अजातशत्रुः उवाच-मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः । विषासहिः इति वा अहम् एतम् उपासे इति । सः यः एतम् एवम् उपास्ते, [सः] ह विषासहिः भवति; अस्य प्रजा ह विषासहिः भवति ।

Passage 7.8

स होवाच गार्ग्यः य एवायमप्सु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपं हैवैनमुपगच्छति नाप्रतिरूपम् । अथो प्रतिरुपोऽस्माज्जायते ॥ ८ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaगार्ग्यःgārgyaḥयःyaḥएवevaअयम्ayamअप्सुapsuपुरुषःpuruṣaḥएतम्etamएवevaअहम्ahamब्रह्मbrahmaउपासेupāseइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥमाmāमाmāएतस्मिन्etasminसंवदिष्ठाःsaṃvadiṣṭhāḥप्रतिरूपःpratirūpaḥइतिitiवैvaiअहम्ahamएतम्etamउपासेupāseइतिitiसःsaḥयःyaḥएतम्etamएवम्evamउपास्तेupāsteप्रतिरूपम्pratirūpamहhaएवevaएनम्enamउपगच्छतिupagacchatiनnaअप्रतिरूपम्apratirūpamअथathaउuप्रतिरूपःpratirūpaḥअस्मात्asmātजायतेjāyate

Passage 7.9

स होवाच गार्ग्यः य एवायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । रोचिष्णुरिति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते रोचिष्णुर्ह भवति । रोचिष्णुर्हास्य प्रजा भवति । अथो यैः संनिगच्छति । सर्वांस्तानतिरोचते ॥ ९ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaगार्ग्यःgārgyaḥयःyaḥएवevaअयम्ayamआदर्शेādarśeपुरुषःpuruṣaḥएतम्etamएवevaअहम्ahamब्रह्मbrahmaउपासेupāseइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥमाmāमाmāएतस्मिन्etasminसंवदिष्ठाःsaṃvadiṣṭhāḥरोचिष्णुःrociṣṇuḥइतिitiवैvaiअहम्ahamएतम्etamउपासेupāseइतिitiसःsaḥयःyaḥएतम्etamएवम्evamउपास्तेupāsteरोचिष्णुःrociṣṇuḥहhaभवतिbhavatiरोचिष्णुःrociṣṇuḥहhaअस्यasyaप्रजाprajāभवतिbhavatiअथathaउuयैःyaiḥसंनिगच्छतिsaṃnigacchatiसर्वान्sarvānतान्tānअतिरोचतेatirocate

अन्वय

सः ह गार्ग्यः उवाच-यः एव अयम् आदर्शे पुरुषः [अस्ति], एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति । सः ह अजातशत्रुः उवाच-मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः । रोचिष्णुः इति वा अहम् एतम् उपासे इति । सः यः एतम् एवम् उपास्ते, [सः] ह रोचिष्णुः भवति; अस्य प्रजा ह रोचिष्णुः भवति । अथो यैः संनिगच्छति, तान् सर्वान् अतिरोचते ।

Passage 7.10

स होवाच गार्ग्यः य एवायं यन्तं पश्चाच्छब्दोऽनूदेत्येतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । असुरिति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति । नैनं पुरा कालात्प्राणो जहाति ॥ १० ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaगार्ग्यःgārgyaḥयःyaḥएवevaअयम्ayamयन्तम्yantamपश्चात्paścātशब्दःśabdaḥअनूदेतिanūdetiएतम्etamएवevaअहम्ahamब्रह्मbrahmaउपासेupāseइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥमाmāमाmāएतस्मिन्etasminसंवदिष्ठाःsaṃvadiṣṭhāḥअसुःasuḥइतिitiवैvaiअहम्ahamएतम्etamउपासेupāseइतिitiसःsaḥयःyaḥएतम्etamएवम्evamउपास्तेupāsteसर्वम्sarvamहhaएवevaअस्मिन्asminलोकेlokeआयुःāyuḥएतिetiनnaएनम्enamपुराpurāकालात्kālātप्राणःprāṇaḥजहातिjahāti

अन्वय

सः ह गार्ग्यः उवाच-यः एव अयम् शब्दः यन्तम् [पुरुषम्] पश्चात् अनूदेति, एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति । सः ह अजातशत्रुः उवाच-मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः । असुः इति वा अहम् एतम् उपासे इति । सः यः एतम् एवम् उपास्ते, [सः] अस्मिन् लोके सर्वम् आयुः ह एव एति; प्राणः एनम् कालात् पुरा न जहाति ।

Passage 7.11

स होवाच गार्ग्यः य एवायं दिक्षु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान् ह भवति । नास्माद्गणश्छिद्यते ॥ ११ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaगार्ग्यःgārgyaḥयःyaḥएवevaअयम्ayamदिक्षुdikṣuपुरुषःpuruṣaḥएतम्etamएवevaअहम्ahamब्रह्मbrahmaउपासेupāseइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥमाmāमाmāएतस्मिन्etasminसंवदिष्ठाःsaṃvadiṣṭhāḥद्वितीयःdvitīyaḥअनपगःanapagaḥइतिitiवैvaiअहम्ahamएतम्etamउपासेupāseइतिitiसःsaḥयःyaḥएतम्etamएवम्evamउपास्तेupāsteद्वितीयवान्dvitīyavānहhaभवतिbhavatiनnaअस्मात्asmātगणःgaṇaḥछिद्यतेchidyate

अन्वय

सः ह गार्ग्यः उवाच-यः एव अयम् दिक्षु पुरुषः [अस्ति], एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति । सः ह अजातशत्रुः उवाच-मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः । द्वितीयः अनपगः इति वा अहम् एतम् उपासे इति । सः यः एतम् एवम् उपास्ते, [सः] ह द्वितीयवान् भवति; अस्मात् गणः न छिद्यते ।

Passage 7.12

स होवाच गार्ग्यः य एवायं छायामयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति । नैनं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति ॥ १२ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaगार्ग्यःgārgyaḥयःyaḥएवevaअयम्ayamछायामयःchāyāmayaḥपुरुषःpuruṣaḥएतम्etamएवevaअहम्ahamब्रह्मbrahmaउपासेupāseइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥमाmāमाmāएतस्मिन्etasminसंवदिष्ठाःsaṃvadiṣṭhāḥमृत्युःmṛtyuḥइतिitiवैvaiअहम्ahamएतम्etamउपासेupāseइतिitiसःsaḥयःyaḥएतम्etamएवम्evamउपास्तेupāsteसर्वम्sarvamहhaएवevaअस्मिन्asminलोकेlokeआयुःāyuḥएतिetiनnaएनम्enamपुराpurāकालात्kālātमृत्युःmṛtyuḥआगच्छतिāgacchati

अन्वय

सः ह गार्ग्यः उवाच-यः एव अयम् छायामयः पुरुषः [अस्ति], एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति । सः ह अजातशत्रुः उवाच-मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः । मृत्युः इति वा अहम् एतम् उपासे इति । सः यः एतम् एवम् उपास्ते, [सः] अस्मिन् लोके सर्वम् आयुः ह एव एति; मृत्युः एनम् कालात् पुरा न आगच्छति ।

Passage 7.13

स होवाच गार्ग्यः य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । आत्मन्वीति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्त आत्मन्वी ह भवति । आत्मन्विनी हास्य प्रजा भवति । स ह तूष्णीमास गार्ग्यः ॥ १३ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaगार्ग्यःgārgyaḥयःyaḥएवevaअयम्ayamआत्मनिātmaniपुरुषःpuruṣaḥएतम्etamएवevaअहम्ahamब्रह्मbrahmaउपासेupāseइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥमाmāमाmāएतस्मिन्etasminसंवदिष्ठाःsaṃvadiṣṭhāḥआत्मन्वीātmanvīइतिitiवैvaiअहम्ahamएतम्etamउपासेupāseइतिitiसःsaḥयःyaḥएतम्etamएवम्evamउपास्तेupāsteआत्मन्वीātmanvīहhaभवतिbhavatiआत्मन्विनीātmanvinīहhaअस्यasyaप्रजाprajāभवतिbhavatiसःsaḥहhaतूष्णीम्tūṣṇīmआसāsaगार्ग्यःgārgyaḥ

अन्वय

सः ह गार्ग्यः उवाच-यः एव अयम् आत्मनि पुरुषः [अस्ति], एतम् एव अहम् ब्रह्म उपासे इति । सः ह अजातशत्रुः उवाच-मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः । आत्मन्वी इति वा अहम् एतम् उपासे इति । सः यः एतम् एवम् उपास्ते, [सः] ह आत्मन्वी भवति; अस्य प्रजा ह आत्मन्विनी भवति । सः गार्ग्यः ह तूष्णीम् आस ।

Passage 7.14

स होवाचाजातशत्रुः एतावन्नू३ इति । एतावद्धीति । नैतावता विदितं भवतीति । स होवाच गार्ग्यः उप त्वायानीति ॥ १४ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥएतावत्etāvatनुnuइतिitiएतावत्etāvatहिhiइतिitiनnaएतावताetāvatāविदितम्viditamभवतिbhavatiइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaगार्ग्यःgārgyaḥउपupaत्वाtvāअयानिayāniइतिiti

अन्वय

सः ह अजातशत्रुः उवाच-एतावत् नू३ इति । एतावत् हि इति [गार्ग्यः उवाच] । एतावता विदितम् न भवति इति [अजातशत्रुः उवाच] । सः ह गार्ग्यः उवाच-[अहम्] त्वा उप आयानि इति ।

Passage 7.15

स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद्यद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयाद्ब्रह्म मे वक्ष्यतीति । व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति । तं पाणावादायोत्तस्थौ । तौ ह पुरुषं सुप्तमाजग्मतुः । तमेतैर्नामभिरामन्त्रयां चक्रे बृहन् पाण्दरवासः सोम राजन्निति । स नोत्तस्थौ । तं पाणिनापेषं बोधयां चकार । स होत्तस्थौ ॥ १५ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥप्रतिलोमम्pratilomamचcaएतत्etatयत्yatब्राह्मणःbrāhmaṇaḥक्षत्रियम्kṣatriyamउपेयात्upeyātब्रह्मbrahmaमेmeवक्ष्यतिvakṣyatiइतिitiविviएवevaत्वाtvāज्ञपयिष्यामिjñapayiṣyāmiइतिitiतम्tamपाणौpāṇauआदायādāyaउत्तस्थौuttasthauतौtauहhaपुरुषम्puruṣamसुप्तम्suptamआजग्मतुःājagmatuḥतम्tamएतैःetaiḥनामभिःnāmabhiḥआमन्त्रयाम्āmantrayāmचक्रेcakreबृहन्bṛhanपाण्डरवासःpāṇḍaravāsaḥसोमsomaराजन्rājanइतिitiसःsaḥनnaउत्तस्थौuttasthauतम्tamपाणिनाpāṇināआपेषम्āpeṣamबोधयाम्bodhayāmचकारcakāraसःsaḥहhaउत्तस्थौuttasthau

Passage 7.16

स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाभूत्कुत एतदागादिति । तदु ह न मेने गार्ग्यः ॥ १६ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥयत्रyatraएषःeṣaḥएतत्etatसुप्तःsuptaḥअभूत्abhūtयःyaḥएषःeṣaḥविज्ञानमयःvijñānamayaḥपुरुषःpuruṣaḥक्वkvaएषःeṣaḥतदाtadāअभूत्abhūtकुतःkutaḥएतत्etatआगात्āgātइतिitiतत्tatउuहhaनnaमेनेmeneगार्ग्यःgārgyaḥ

अन्वय

सः ह अजातशत्रुः उवाच-यः एषः विज्ञानमयः पुरुषः [अस्ति], एषः यत्र एतत् सुप्तः अभूत्, तदा एषः क्व अभूत्? कुतः एतत् आगात् इति । गार्ग्यः तत् उ ह न मेने ।

Passage 7.17

स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते । तानि यदा गृह्णाति । अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम । तद्गृहीत एव प्राणो भवति । गृहीता वाग् । गृहीतं चक्षुर् । गृहीतं श्रोत्रम् । गृहीतं मनः ॥ १७ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaअजातशत्रुःajātaśatruḥयत्रyatraएषःeṣaḥएतत्etatसुप्तःsuptaḥअभूत्abhūtयःyaḥएषःeṣaḥविज्ञानमयःvijñānamayaḥपुरुषःpuruṣaḥतत्tatएषाम्eṣāmप्राणानाम्prāṇānāmविज्ञानेनvijñānenaविज्ञानम्vijñānamआदायādāyaयःyaḥएषःeṣaḥअन्तःantaḥहृदयेhṛdayeआकाशःākāśaḥतस्मिन्tasminशेतेśeteतानिtāniयदाyadāगृह्णातिgṛhṇātiअथathaहhaएतत्etatपुरुषःpuruṣaḥस्वपितिsvapitiनामnāmaतत्tatगृहीतःgṛhītaḥएवevaप्राणःprāṇaḥभवतिbhavatiगृहीताgṛhītāवाक्vākगृहीतम्gṛhītamचक्षुःcakṣuḥगृहीतम्gṛhītamश्रोत्रम्śrotramगृहीतम्gṛhītamमनःmanaḥ

Passage 7.18

स यत्रैतत्स्वप्न्यया चरति ते हास्य लोकाः । तदुतेव महाराजो भवत्युतेव महाब्राह्मणः । उतेवोच्चावचं निगच्छति । स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तेतैवमेवैष एतत्प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ १८ ॥

पदच्छेद

सःsaḥयत्रyatraएतत्etatस्वप्न्ययाsvapnyayāचरतिcaratiतेteहhaअस्यasyaलोकाःlokāḥतत्tatउतutaइवivaमहाराजःmahārājaḥभवतिbhavatiउतutaइवivaमहाब्राह्मणःmahābrāhmaṇaḥउतutaइवivaउच्चावचम्uccāvacamनिगच्छतिnigacchatiसःsaḥयथाyathāमहाराजःmahārājaḥजानपदान्jānapadānगृहीत्वाgṛhītvāस्वेsveजनपदेjanapadeयथाकामम्yathākāmamपरिवर्तेतparivartetaएवम्evamएवevaएषःeṣaḥएतत्etatप्राणान्prāṇānगृहीत्वाgṛhītvāस्वेsveशरीरेśarīreयथाकामम्yathākāmamपरिवर्ततेparivartate

अन्वय

सः यत्र एतत् स्वप्न्यया [स्वप्नवृत्त्या] चरति, ते ह अस्य लोकाः [सन्ति] । तत् उत [सः] महाराजः इव भवति, उत [सः] महाब्राह्मणः इव [भवति], उत [सः] उच्चावचम् इव निगच्छति । सः यथा महाराजः जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामम् परिवर्तेत, एवम् एव एषः एतत् प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामम् परिवर्तते ।

Passage 7.19

अथ यदा सुषुप्तो भवति । यदा न कस्य चन वेद । हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते । ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते । स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वाऽतिघ्नीमानन्दस्य गत्वा शयीत । एवमेवैष एतच्छेते ॥ १९ ॥

पदच्छेद

अथathaयदाyadāसुषुप्तःsuṣuptaḥभवतिbhavatiयदाyadāनnaकस्यkasyaचनcanaवेदvedaहिताःhitāḥनामnāmaनाड्यःnāḍyaḥद्वासप्ततिःdvāsaptatiḥसहस्राणिsahasrāṇiहृदयात्hṛdayātपुरीततम्purītatamअभिप्रतिष्ठन्तेabhipratiṣṭhanteताभिःtābhiḥप्रत्यवसृप्यpratyavasṛpyaपुरीततिpurītatiशेतेśeteसःsaḥयथाyathāकुमारःkumāraḥवाvāमहाराजःmahārājaḥवाvāमहाब्राह्मणःmahābrāhmaṇaḥवाvāअतिघ्नीम्atighnīmआनन्दस्यānandasyaगत्वाgatvāशयीतśayītaएवम्evamएवevaएषःeṣaḥएतत्etatशेतेśete

अन्वय

अथ यदा [एषः] सुषुप्तः भवति, यदा कस्य चन [विषयस्य सम्बन्धि किञ्चन] न वेद, हिता नाम नाड्यः द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात् पुरीततम् अभिप्रतिष्ठन्ते; ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते । सः यथा कुमारः वा महाराजः वा महाब्राह्मणः वा आनन्दस्य अतिघ्नीम् [अवस्थाम्] गत्वा शयीत, एवम् एव एषः एतत् शेते ।

Passage 7.20

स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेद्यथा अग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति । तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ॥ २० ॥

पदच्छेद

सःsaḥयथाyathāऊर्णनाभिःūrṇanābhiḥतन्तुनाtantunāउच्चरेत्uccaretयथाyathāअग्नेःagneḥक्षुद्राःkṣudrāḥविष्फुलिङ्गाःviṣphuliṅgāḥव्युच्चरन्तिvyuccarantiएवम्evamएवevaअस्मात्asmātआत्मनःātmanaḥसर्वेsarveप्राणाःprāṇāḥसर्वेsarveलोकाःlokāḥसर्वेsarveदेवाःdevāḥसर्वाणिsarvāṇiभूतानिbhūtāniव्युच्चरन्तिvyuccarantiतस्यtasyaउपनिषत्upaniṣatसत्यस्यsatyasyaसत्यम्satyamइतिitiप्राणाःprāṇāḥवैvaiसत्यम्satyamतेषाम्teṣāmएषःeṣaḥसत्यम्satyam

अन्वय

सः यथा ऊर्णनाभिः तन्तुना उच्चरेत्, यथा अग्नेः क्षुद्राः विष्फुलिङ्गाः व्युच्चरन्ति, एवम् एव अस्मात् आत्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति । तस्य उपनिषत् सत्यस्य सत्यम् इति [अस्ति] । प्राणाः वै सत्यम् [सन्ति]; एषः तेषाम् सत्यम् [अस्ति] ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय २, ब्राह्मण १

Read the whole section →