Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय १, ब्राह्मण ४

संस्कृत

Passage 4.1

आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः । सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत् । सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत् । ततोऽहंनामाभवत् । तस्मादप्येतर्ह्यामन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति । स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान् पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुषः । ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद ॥ १ ॥

पदच्छेद

आत्माātmāएवevaइदम्idamअग्रेagreआसीत्āsītपुरुषविधःpuruṣavidhaḥसःsaḥअनुवीक्ष्यanuvīkṣyaनnaअन्यत्anyatआत्मनःātmanaḥअपश्यत्apaśyatसःsaḥअहम्ahamअस्मिasmiइतिitiअग्रेagreव्याहरत्vyāharatततःtataḥअहंनामाahaṃnāmāअभवत्abhavatतस्मात्tasmātअपिapiएतर्हिetarhiआमन्त्रितःāmantritaḥअहम्ahamअयम्ayamइतिitiएवevaअग्रेagreउक्त्वाuktvāअथathaअन्यत्anyatनामnāmaप्रब्रूतेprabrūteयत्yatअस्यasyaभवतिbhavatiसःsaḥयत्yatपूर्वःpūrvaḥअस्मात्asmātसर्वस्मात्sarvasmātसर्वान्sarvānपाप्मनःpāpmanaḥऔषत्auṣatतस्मात्tasmātपुरुषःpuruṣaḥओषतिoṣatiहhaवैvaiसःsaḥतम्tamयःyaḥअस्मात्asmātपूर्वःpūrvaḥबुभूषतिbubhūṣatiयःyaḥएवम्evamवेदveda

अन्वय

अग्रे इदम् पुरुषविधः आत्मा एव आसीत् । सः अनुवीक्ष्य आत्मनः अन्यत् न अपश्यत् । सः अग्रे अहम् अस्मि इति व्याहरत् । ततः अहंनामा अभवत् । तस्मात् अपि एतर्हि आमन्त्रितः अहम् अयम् इति एव अग्रे उक्त्वा अथ अस्य यत् अन्यत् नाम भवति [तत्] प्रब्रूते । सः अस्मात् सर्वस्मात् पूर्वः सर्वान् पाप्मनः औषत् यत्, तस्मात् पुरुषः [अभवत्] । यः एवम् वेद, सः अस्मात् पूर्वः बुभूषति यः, तम् ह वै ओषति ।

Passage 4.2

सोऽबिभेत्तस्मादेकाकी बिभेति । स हायमीक्षां चक्रे, यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति । तत एवास्य भयं वीयाय । कस्माद्ध्यभेष्यत् । द्वितीयाद्वै भयं भवति ॥ २ ॥

पदच्छेद

सःsaḥअबिभेत्abibhetतस्मात्tasmātएकाकीekākīबिभेतिbibhetiसःsaḥहhaअयम्ayamईक्षाम्īkṣāmचक्रेcakreयत्yatमत्matअन्यत्anyatनnaअस्तिastiकस्मात्kasmātनुnuबिभेमिbibhemiइतिitiततःtataḥएवevaअस्यasyaभयम्bhayamवीयायvīyāyaकस्मात्kasmātहिhiअभेष्यत्abheṣyatद्वितीयात्dvitīyātवैvaiभयम्bhayamभवतिbhavati

अन्वय

सः अबिभेत्; तस्मात् एकाकी बिभेति । सः ह अयम् ईक्षाम् चक्रे-यत् मत् अन्यत् न अस्ति, कस्मात् नु बिभेमि इति । ततः एव अस्य भयम् वीयाय । हि कस्मात् अभेष्यत्? द्वितीयात् वै भयम् भवति ।

Passage 4.3

स वै नैव रेमे । तस्मादेकाकी न रमते । स द्वितीयमैच्छत् । स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ । स इममेवात्मानं द्वेधापातयत् । ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम् । तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः । तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव । तां समभवत् । ततो मनुष्या अजायन्त ॥ ३ ॥

पदच्छेद

सःsaḥवैvaiनnaएवevaरेमेremeतस्मात्tasmātएकाकीekākīनnaरमतेramateसःsaḥद्वितीयम्dvitīyamऐच्छत्aicchatसःsaḥहhaएतावान्etāvānआसāsaयथाyathāस्त्रीपुमांसौstrīpumāṃsauसम्परिष्वक्तौsampariṣvaktauसःsaḥइमम्imamएवevaआत्मानम्ātmānamद्वेधाdvedhāअपातयत्apātayatततःtataḥपतिःpatiḥचcaपत्नीpatnīचcaअभवताम्abhavatāmतस्मात्tasmātइदम्idamअर्धबृगलम्ardhabṛgalamइवivaस्वःsvaḥइतिitiहhaस्मsmaआहāhaयाज्ञवल्क्यःyājñavalkyaḥतस्मात्tasmātअयम्ayamआकाशःākāśaḥस्त्रियाstriyāपूर्यतेpūryateएवevaताम्tāmसमभवत्samabhavatततःtataḥमनुष्याःmanuṣyāḥअजायन्तajāyanta

अन्वय

सः वै न एव रेमे । तस्मात् एकाकी न रमते । सः द्वितीयम् ऐच्छत् । यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ [स्तः], सः ह एतावान् आस । सः इमम् एव आत्मानम् द्वेधा अपातयत् । ततः पतिः च पत्नी च अभवताम् । तस्मात् इदम् [शरीरम्] स्वः [आत्मनः] अर्धबृगलम् इव [अस्ति] इति ह स्म याज्ञवल्क्यः आह । तस्मात् अयम् आकाशः स्त्रिया पूर्यते एव । ताम् समभवत् । ततः मनुष्याः अजायन्त ।

Passage 4.4

सो हेयमीक्षां चक्रे कथं नु मात्मन एव जनयित्वा सम्भवति । हन्त तिरोऽसानीति । सा गौरभवद्वृषभ इतरः । तां समेवाभवत् । ततो गावोऽजायन्त । वडवेतराभवदश्ववृष इतरः । गर्दभीतरा गर्दभ इतरः । तां समेवाभवत् । तत एकशफमजायत । अजेतराभवद्बस्त इतरः । अविरितरा मेष इतरः । तां समेवाभवत् । ततोऽजावयो ऽजायन्त । एवमेव यदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत ॥ ४ ॥

पदच्छेद

साsāउuहhaइयम्iyamईक्षाम्īkṣāmचक्रेcakreकथम्kathamनुnuमाmāआत्मनःātmanaḥएवevaजनयित्वाjanayitvāसम्भवतिsambhavatiहन्तhantaतिरःtiraḥअसानिasāniइतिitiसाsāगौःgauḥअभवत्abhavatवृषभःvṛṣabhaḥइतरःitaraḥताम्tāmसम्samएवevaअभवत्abhavatततःtataḥगावःgāvaḥअजायन्तajāyantaवडवाvaḍavāइतराitarāअभवत्abhavatअश्ववृषःaśvavṛṣaḥइतरःitaraḥगर्दभीgardabhīइतराitarāगर्दभःgardabhaḥइतरःitaraḥताम्tāmसम्samएवevaअभवत्abhavatततःtataḥएकशफम्ekaśaphamअजायतajāyataअजाajāइतराitarāअभवत्abhavatबस्तःbastaḥइतरःitaraḥअविःaviḥइतराitarāमेषःmeṣaḥइतरःitaraḥताम्tāmसम्samएवevaअभवत्abhavatततःtataḥअजावयःajāvayaḥअजायन्तajāyantaएवम्evamएवevaयत्yatइदम्idamकिञ्चkiñcaमिथुनम्mithunamआāपिपीलिकाभ्यःpipīlikābhyaḥतत्tatसर्वम्sarvamअसृजतasṛjata

अन्वय

सा ह इयम् ईक्षाम् चक्रे-कथम् नु मा आत्मनः एव जनयित्वा सम्भवति? हन्त, तिरः असानि इति । सा गौः अभवत्; इतरः वृषभः [अभवत्] । ताम् सम् एव अभवत् । ततः गावः अजायन्त । इतरा वडवा अभवत्; इतरः अश्ववृषः [अभवत्] । इतरा गर्दभी [अभवत्]; इतरः गर्दभः [अभवत्] । ताम् सम् एव अभवत् । ततः एकशफम् अजायत । इतरा अजा अभवत्; इतरः बस्तः [अभवत्] । इतरा अविः [अभवत्]; इतरः मेषः [अभवत्] । ताम् सम् एव अभवत् । ततः अजावयः अजायन्त । एवम् एव यत् इदम् किञ्च मिथुनम् आ पिपीलिकाभ्यः [अस्ति], तत् सर्वम् असृजत ।

Passage 4.5

सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति । ततः सृष्टिरभवत् । सृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥

पदच्छेद

सःsaḥअवेत्avetअहम्ahamवावvāvaसृष्टिःsṛṣṭiḥअस्मिasmiअहम्ahamहिhiइदम्idamसर्वम्sarvamअसृक्षिasṛkṣiइतिitiततःtataḥसृष्टिःsṛṣṭiḥअभवत्abhavatसृष्ट्याम्sṛṣṭyāmहhaअस्यasyaएतस्याम्etasyāmभवतिbhavatiयःyaḥएवम्evamवेदveda

अन्वय

सः अवेत्-अहम् वाव सृष्टिः अस्मि; अहम् हि इदम् सर्वम् असृक्षि इति । ततः सृष्टिः अभवत् । यः एवम् वेद, [सः] अस्य एतस्याम् सृष्ट्याम् ह भवति ।

Passage 4.6

अथेत्यभ्यमन्थत् । स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत । तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतः । अलोमका हि योनिरन्तरतः । तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिः । एष उ ह्येव सर्वे देवाः । अथ यत्किञ्चेदमार्द्रं तद्रेतसोऽसृजत । तदु सोम । एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च । सोम एवान्नमग्निरन्नादः । सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः । यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिर् । अतिसृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ ६ ॥

पदच्छेद

अथathaइतिitiअभ्यमन्थत्abhyamanthatसःsaḥमुखात्mukhātचcaयोनेःyoneḥहस्ताभ्याम्hastābhyāmचcaअग्निम्agnimअसृजतasṛjataतस्मात्tasmātएतत्etatउभयम्ubhayamअलोमकम्alomakamअन्तरतःantarataḥअलोमकाalomakāहिhiयोनिःyoniḥअन्तरतःantarataḥतत्tatयत्yatइदम्idamआहुःāhuḥअमुम्amumयजyajaअमुम्amumयजyajaइतिitiएकैकम्ekaikamदेवम्devamएतस्यetasyaएवevaसाsāविसृष्टिःvisṛṣṭiḥएषःeṣaḥउuहिhiएवevaसर्वेsarveदेवाःdevāḥअथathaयत्yatकिञ्चkiñcaइदम्idamआर्द्रम्ārdramतत्tatरेतसःretasaḥअसृजतasṛjataतत्tatउuसोमःsomaḥएतावत्etāvatवैvaiइदम्idamसर्वम्sarvamअन्नम्annamचcaएवevaअन्नादःannādaḥचcaसोमःsomaḥएवevaअन्नम्annamअग्निःagniḥअन्नादःannādaḥसाsāएषाeṣāब्रह्मणःbrahmaṇaḥअतिसृष्टिःatisṛṣṭiḥयत्yatश्रेयसःśreyasaḥदेवान्devānअसृजतasṛjataअथathaयत्yatमर्त्यःmartyaḥसन्sanअमृतान्amṛtānअसृजतasṛjataतस्मात्tasmātअतिसृष्टिःatisṛṣṭiḥअतिसृष्ट्याम्atisṛṣṭyāmहhaअस्यasyaएतस्याम्etasyāmभवतिbhavatiयःyaḥएवम्evamवेदveda

Passage 4.7

तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् । तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ नामायमिदंरूप इति । तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत असौ नामायमिदंरूप इति । स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये । तं न पश्यन्ति । अकृत्स्नो हि सः प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति । वदन् वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वञ्छ्रोत्रं मन्वानो मनः । तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव । स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेद । अकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन भवति । आत्मेत्येवोपासीत । अत्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति । तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मा । अनेन ह्येतत्सर्वं वेद । यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद ॥ ७ ॥

पदच्छेद

तत्tatहhaइदम्idamतर्हिtarhiअव्याकृतम्avyākṛtamआसीत्āsītतत्tatनामरूपाभ्याम्nāmarūpābhyāmएवevaव्याक्रियतvyākriyataअसौasauनामnāmaअयम्ayamइदंरूपःidaṃrūpaḥइतिitiतत्tatइदम्idamअपिapiएतर्हिetarhiनामरूपाभ्याम्nāmarūpābhyāmएवevaव्याक्रियतेvyākriyateअसौasauनामnāmaअयम्ayamइदंरूपःidaṃrūpaḥइतिitiसःsaḥएषःeṣaḥइहihaप्रविष्टःpraviṣṭaḥआāनखाग्रेभ्यःnakhāgrebhyaḥयथाyathāक्षुरःkṣuraḥक्षुरधानेkṣuradhāneअवहितःavahitaḥस्यात्syātविश्वम्भरःviśvambharaḥवाvāविश्वम्भरकुलायेviśvambharakulāyeतम्tamनnaपश्यन्तिpaśyantiअकृत्स्नःakṛtsnaḥहिhiसःsaḥप्राणन्prāṇanएवevaप्राणःprāṇaḥनामnāmaभवतिbhavatiवदन्vadanवाक्vākपश्यन्paśyanचक्षुःcakṣuḥशृण्वन्śṛṇvanश्रोत्रम्śrotramमन्वानःmanvānaḥमनःmanaḥतानिtāniअस्यasyaएतानिetāniकर्मनामानिkarmanāmāniएवevaसःsaḥयःyaḥअतःataḥएकैकम्ekaikamउपास्तेupāsteनnaसःsaḥवेदvedaअकृत्स्नःakṛtsnaḥहिhiएषःeṣaḥअतःataḥएकैकेनekaikenaभवतिbhavatiआत्माātmāइतिitiएवevaउपासीतupāsītaअत्रatraहिhiएतेeteसर्वेsarveएकम्ekamभवन्तिbhavantiतत्tatएतत्etatपदनीयम्padanīyamअस्यasyaसर्वस्यsarvasyaयत्yatअयम्ayamआत्माātmāअनेनanenaहिhiएतत्etatसर्वम्sarvamवेदvedaयथाyathāहhaवैvaiपदेनpadenaअनुविन्देत्anuvindetएवम्evamकीर्तिम्kīrtimश्लोकम्ślokamविन्दतेvindateयःyaḥएवम्evamवेदveda

अन्वय

तत् ह इदम् तर्हि अव्याकृतम् आसीत् । तत् नामरूपाभ्याम् एव असौ नाम अयम् इदंरूपः इति व्याक्रियत । तत् इदम् अपि एतर्हि नामरूपाभ्याम् एव असौ नाम अयम् इदंरूपः इति व्याक्रियते । सः एषः आ नखाग्रेभ्यः इह प्रविष्टः [अस्ति], यथा क्षुरः क्षुरधाने अवहितः स्यात्, विश्वम्भरः वा विश्वम्भरकुलाये [अवहितः स्यात्] । तम् न पश्यन्ति; हि सः अकृत्स्नः [अस्ति] । प्राणन् एव प्राणः नाम भवति; वदन् वाक् [नाम भवति]; पश्यन् चक्षुः [नाम भवति]; शृण्वन् श्रोत्रम् [नाम भवति]; मन्वानः मनः [नाम भवति] । तानि अस्य एतानि कर्मनामानि एव [सन्ति] । यः अतः एकैकम् उपास्ते, सः न वेद । हि एषः अतः एकैकेन अकृत्स्नः भवति । आत्मा इति एव उपासीत । हि अत्र एते सर्वे एकम् भवन्ति । यत् अयम् आत्मा [अस्ति], तत् एतत् अस्य सर्वस्य पदनीयम् [अस्ति] । हि अनेन एतत् सर्वम् वेद । यथा ह वै पदेन अनुविन्देत्, एवम् यः एवम् वेद, [सः] कीर्तिम् श्लोकम् विन्दते ।

Passage 4.8

तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा । स योऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात्प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् । आत्मानमेव प्रियमुपासीत । स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ ८ ॥

पदच्छेद

तत्tatएतत्etatप्रेयःpreyaḥपुत्रात्putrātप्रेयःpreyaḥवित्तात्vittātप्रेयःpreyaḥअन्यस्मात्anyasmātसर्वस्मात्sarvasmātअन्तरतरम्antarataramयत्yatअयम्ayamआत्माātmāसःsaḥयःyaḥअन्यम्anyamआत्मनःātmanaḥप्रियम्priyamब्रुवाणम्bruvāṇamब्रूयात्brūyātप्रियम्priyamरोत्स्यतिrotsyatiइतिitiईश्वरःīśvaraḥहhaतथाtathāएवevaस्यात्syātआत्मानम्ātmānamएवevaप्रियम्priyamउपासीतupāsītaसःsaḥयःyaḥआत्मानम्ātmānamएवevaप्रियम्priyamउपास्तेupāsteनnaहhaअस्यasyaप्रियम्priyamप्रमायुकम्pramāyukamभवतिbhavati

अन्वय

यत् अयम् आत्मा [अस्ति], तत् एतत् पुत्रात् प्रेयः, वित्तात् प्रेयः, अन्यस्मात् सर्वस्मात् प्रेयः अन्तरतरम् [अस्ति] । यः [आत्मप्रियवादी] आत्मनः अन्यम् प्रियम् ब्रुवाणम् [पुरुषम्] “[तव] प्रियम् रोत्स्यति” इति ब्रूयात्, सः ह [तथा वक्तुम्] ईश्वरः [अस्ति]; [तद् उक्तम्] तथा एव स्यात् । आत्मानम् एव प्रियम् उपासीत । यः आत्मानम् एव प्रियम् उपास्ते, अस्य प्रियम् न ह प्रमायुकम् भवति ।

Passage 4.9

तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते । किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति ॥ ९ ॥

पदच्छेद

तत्tatआहुःāhuḥयत्yatब्रह्मविद्ययाbrahmavidyayāसर्वम्sarvamभविष्यन्तःbhaviṣyantaḥमनुष्याःmanuṣyāḥमन्यन्तेmanyanteकिम्kimउuतत्tatब्रह्मbrahmaअवेत्avetयस्मात्yasmātतत्tatसर्वम्sarvamअभवत्abhavatइतिiti

अन्वय

तत् आहुः-यत् मनुष्याः ब्रह्मविद्यया [वयम्] सर्वम् भविष्यन्तः [स्मः इति] मन्यन्ते, तत् ब्रह्म किम् उ अवेत्, यस्मात् तत् सर्वम् अभवत् इति ।

Passage 4.10

ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् । तदात्मानमेवावेत् । अहं ब्रह्मास्मीति । तस्मात्तत्सर्वमभवत् । तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् । तथर्षीनाम् । तथा मनुष्याणाम् । तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति । तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति । तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते । आत्मा ह्येषां स भवति । अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद । यथा पशुरेवं स देवानाम् । यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्ज्युरेवमेकैकः पुरुषो देवान् भुनक्ति । एकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति किमु बहुषु । तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः ॥ १० ॥

पदच्छेद

ब्रह्मbrahmaवैvaiइदम्idamअग्रेagreआसीत्āsītतत्tatआत्मानम्ātmānamएवevaअवेत्avetअहम्ahamब्रह्मbrahmaअस्मिasmiइतिitiतस्मात्tasmātतत्tatसर्वम्sarvamअभवत्abhavatतत्tatयःyaḥयःyaḥदेवानाम्devānāmप्रत्यबुध्यतpratyabudhyataसःsaḥएवevaतत्tatअभवत्abhavatतथाtathāऋषीणाम्ṛṣīṇāmतथाtathāमनुष्याणाम्manuṣyāṇāmतत्tatहhaएतत्etatपश्यन्paśyanऋषिःṛṣiḥवामदेवःvāmadevaḥप्रतिपेदेpratipedeअहम्ahamमनुःmanuḥअभवम्abhavamसूर्यःsūryaḥचcaइतिitiतत्tatइदम्idamअपिapiएतर्हिetarhiयःyaḥएवम्evamवेदvedaअहम्ahamब्रह्मbrahmaअस्मिasmiइतिitiसःsaḥइदम्idamसर्वम्sarvamभवतिbhavatiतस्यtasyaहhaनnaदेवाःdevāḥचनcanaअभूत्याabhūtyāईशतेīśateआत्माātmāहिhiएषाम्eṣāmसःsaḥभवतिbhavatiअथathaयःyaḥअन्याम्anyāmदेवताम्devatāmउपास्तेupāsteअन्यःanyaḥअसौasauअन्यःanyaḥअहम्ahamअस्मिasmiइतिitiनnaसःsaḥवेदvedaयथाyathāपशुःpaśuḥएवम्evamसःsaḥदेवानाम्devānāmयथाyathāहhaवैvaiबहवःbahavaḥपशवःpaśavaḥमनुष्यम्manuṣyamभुञ्ज्युःbhuñjyuḥएवम्evamएकैकःekaikaḥपुरुषःpuruṣaḥदेवान्devānभुनक्तिbhunaktiएकस्मिन्ekasminएवevaपशौpaśauआदीयमानेādīyamāneअप्रियम्apriyamभवतिbhavatiकिम्kimउuबहुषुbahuṣuतस्मात्tasmātएषाम्eṣāmतत्tatनnaप्रियम्priyamयत्yatएतत्etatमनुष्याःmanuṣyāḥविद्युःvidyuḥ

अन्वय

अग्रे इदम् ब्रह्म वै आसीत् । तत् आत्मानम् एव अहम् ब्रह्म अस्मि इति अवेत् । तस्मात् तत् सर्वम् अभवत् । देवानाम् यः यः प्रत्यबुध्यत, सः एव तत् अभवत्; तथा ऋषीणाम् [अभवत्], तथा मनुष्याणाम् [अभवत्] । तत् ह एतत् पश्यन् ऋषिः वामदेवः अहम् मनुः अभवम् सूर्यः च इति प्रतिपेदे । तत् इदम् अपि एतर्हि यः अहम् ब्रह्म अस्मि इति एवम् वेद, सः इदम् सर्वम् भवति । तस्य ह देवाः चन अभूत्यै न ईशते; हि सः एषाम् आत्मा भवति । अथ यः अन्याम् देवताम् असौ अन्यः, अहम् अन्यः अस्मि इति उपास्ते, सः न वेद । यथा पशुः [अस्ति], एवम् सः देवानाम् [अस्ति] । यथा ह वै बहवः पशवः मनुष्यम् भुञ्ज्युः, एवम् एकैकः पुरुषः देवान् भुनक्ति । एकस्मिन् एव पशौ आदीयमाने अप्रियम् भवति; बहुषु किम् उ [भवेत्]? तस्मात् यत् एतत् मनुष्याः विद्युः, तत् एषाम् न प्रियम् [अस्ति] ।

Passage 4.11

ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव । तदेकं सन्न व्यभवत् । तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं, यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति । तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति । तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियं अधस्तादुपास्ते राजसूये । क्षत्र एव तद्यशो दधाति । सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म । तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिम् । य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति । स पापीयान् भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा ॥ ११ ॥

पदच्छेद

ब्रह्मbrahmaवैvaiइदम्idamअग्रेagreआसीत्āsītएकम्ekamएवevaतत्tatएकम्ekamसत्satनnaव्यभवत्vyabhavatतत्tatश्रेयःśreyaḥरूपम्rūpamअत्यसृजतatyasṛjataक्षत्रम्kṣatramयानिyāniएतानिetāniदेवत्राdevatrāक्षत्राणिkṣatrāṇiइन्द्रःindraḥवरुणःvaruṇaḥसोमःsomaḥरुद्रःrudraḥपर्जन्यःparjanyaḥयमःyamaḥमृत्युःmṛtyuḥईशानःīśānaḥइतिitiतस्मात्tasmātक्षत्रात्kṣatrātपरम्paramनnaअस्तिastiतस्मात्tasmātब्राह्मणःbrāhmaṇaḥक्षत्रियम्kṣatriyamअधस्तात्adhastātउपास्तेupāsteराजसूयेrājasūyeक्षत्रेkṣatreएवevaतत्tatयशःyaśaḥदधातिdadhātiसाsāएषाeṣāक्षत्रस्यkṣatrasyaयोनिःyoniḥयत्yatब्रह्मbrahmaतस्मात्tasmātयदिyadiअपिapiराजाrājāपरमताम्paramatāmगच्छतिgacchatiब्रह्मbrahmaएवevaअन्ततःantataḥउपनिश्रयतिupaniśrayatiस्वाम्svāmयोनिम्yonimयःyaḥउuएनम्enamहिनस्तिhinastiस्वाम्svāmसःsaḥयोनिम्yonimऋच्छतिṛcchatiसःsaḥपापीयान्pāpīyānभवतिbhavatiयथाyathāश्रेयांसम्śreyāṃsamहिंसित्वाhiṃsitvā

अन्वय

अग्रे इदम् एकम् एव ब्रह्म वै आसीत् । तत् एकम् सत् न व्यभवत् । तत् श्रेयः रूपम् क्षत्रम् अत्यसृजत-यानि एतानि देवत्रा क्षत्राणि [सन्ति], इन्द्रः वरुणः सोमः रुद्रः पर्जन्यः यमः मृत्युः ईशानः इति । तस्मात् क्षत्रात् परम् न अस्ति । तस्मात् राजसूये ब्राह्मणः क्षत्रियम् अधस्तात् उपास्ते; तत् यशः क्षत्रे एव दधाति । यत् ब्रह्म [अस्ति], सा एषा क्षत्रस्य योनिः [अस्ति] । तस्मात् राजा परमताम् गच्छति यदि अपि, अन्ततः स्वाम् योनिम् ब्रह्म एव उपनिश्रयति । यः उ एनम् हिनस्ति, सः स्वाम् योनिम् ऋच्छति । सः पापीयान् भवति, यथा श्रेयांसम् हिंसित्वा [पापीयान् भवेत्] ।

Passage 4.12

स नैव व्यभवत् । स विशमसृजत । यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति ॥ १२ ॥

पदच्छेद

सःsaḥनnaएवevaव्यभवत्vyabhavatसःsaḥविशम्viśamअसृजतasṛjataयानिyāniएतानिetāniदेवजातानिdevajātāniगणशःgaṇaśaḥआख्यायन्तेākhyāyanteवसवःvasavaḥरुद्राःrudrāḥआदित्याःādityāḥविश्वेviśveदेवाःdevāḥमरुतःmarutaḥइतिiti

अन्वय

सः न एव व्यभवत् । सः विशम् असृजत-यानि एतानि देवजातानि गणशः आख्यायन्ते, वसवः रुद्राः आदित्याः विश्वे देवाः मरुतः इति ।

Passage 4.13

स नैव व्यभवत् । स शौद्रं वर्णमसृजत पूषणम् । इयं वै पूषा । इयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्च ॥ १३ ॥

पदच्छेद

सःsaḥनnaएवevaव्यभवत्vyabhavatसःsaḥशौद्रम्śaudramवर्णम्varṇamअसृजतasṛjataपूषणम्pūṣaṇamइयम्iyamवैvaiपूषाpūṣāइयम्iyamहिhiइदम्idamसर्वम्sarvamपुष्यतिpuṣyatiयत्yatइदम्idamकिञ्चkiñca

अन्वय

सः न एव व्यभवत् । सः शौद्रम् वर्णम् पूषणम् असृजत । इयम् वै पूषा [अस्ति] । हि इयम् यत् इदम् किञ्च [अस्ति], इदम् सर्वम् पुष्यति ।

Passage 4.14

स नैव व्यभवत् । तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत धर्मम् । तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मः । तस्माद्धर्मात्परं नास्ति । अथो अबलीयान् बलीयांसमाशंसते धर्मेण । यथा राज्ञैवम् । यो वै स धर्मः सत्यं वै तत् । तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति । धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीति । एतद्ध्येवैतदुभयं भवति ॥ १४ ॥

पदच्छेद

सःsaḥनnaएवevaव्यभवत्vyabhavatतत्tatश्रेयःśreyaḥरूपम्rūpamअत्यसृजतatyasṛjataधर्मम्dharmamतत्tatएतत्etatक्षत्रस्यkṣatrasyaक्षत्रम्kṣatramयत्yatधर्मःdharmaḥतस्मात्tasmātधर्मात्dharmātपरम्paramनnaअस्तिastiअथathaउuअबलीयान्abalīyānबलीयांसम्balīyāṃsamआशंसतेāśaṃsateधर्मेणdharmeṇaयथाyathāराज्ञाrājñāएवम्evamयःyaḥवैvaiसःsaḥधर्मःdharmaḥसत्यम्satyamवैvaiतत्tatतस्मात्tasmātसत्यम्satyamवदन्तम्vadantamआहुःāhuḥधर्मम्dharmamवदतिvadatiइतिitiधर्मम्dharmamवाvāवदन्तम्vadantamसत्यम्satyamवदतिvadatiइतिitiएतत्etatहिhiएवevaएतत्etatउभयम्ubhayamभवतिbhavati

अन्वय

सः न एव व्यभवत् । तत् श्रेयः रूपम् धर्मम् अत्यसृजत । यत् धर्मः [अस्ति], तत् एतत् क्षत्रस्य क्षत्रम् [अस्ति] । तस्मात् धर्मात् परम् न अस्ति । अथ उ अबलीयान् धर्मेण बलीयांसम् आशंसते, यथा राज्ञा एवम् । यः वै सः धर्मः [अस्ति], तत् सत्यम् वै [अस्ति] । तस्मात् सत्यम् वदन्तम् धर्मम् वदति इति आहुः, धर्मम् वा वदन्तम् सत्यम् वदति इति [आहुः] । हि एतत् उभयम् एव एतत् भवति ।

Passage 4.15

तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्शूद्रः । तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद्ब्राह्मणो मनुष्येषु, क्षत्रियेण क्षत्रियः, वैश्येन वैश्यः, शूद्रेण शूद्रः । तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येषु । एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत् । अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् । यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एव । आत्मानमेव लोकमुपासीत । स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते । अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते ॥ १५ ॥

पदच्छेद

तत्tatएतत्etatब्रह्मbrahmaक्षत्रम्kṣatramविट्viṭशूद्रःśūdraḥतत्tatअग्निनाagnināएवevaदेवेषुdeveṣuब्रह्मbrahmaअभवत्abhavatब्राह्मणःbrāhmaṇaḥमनुष्येषुmanuṣyeṣuक्षत्रियेणkṣatriyeṇaक्षत्रियःkṣatriyaḥवैश्येनvaiśyenaवैश्यःvaiśyaḥशूद्रेणśūdreṇaशूद्रःśūdraḥतस्मात्tasmātअग्नौagnauएवevaदेवेषुdeveṣuलोकम्lokamइच्छन्तेicchanteब्राह्मणेbrāhmaṇeमनुष्येषुmanuṣyeṣuएताभ्याम्etābhyāmहिhiरूपाभ्याम्rūpābhyāmब्रह्मbrahmaअभवत्abhavatअथathaयःyaḥहhaवैvaiअस्मात्asmātलोकात्lokātस्वम्svamलोकम्lokamअदृष्ट्वाadṛṣṭvāप्रैतिpraitiसःsaḥएनम्enamअविदितःaviditaḥनnaभुनक्तिbhunaktiयथाyathāवेदःvedaḥवाvāअननूक्तःananūktaḥअन्यत्anyatवाvāकर्मkarmaअकृतम्akṛtamयदिyadiहhaवैvaiअपिapiअनेवंवित्anevaṃvitमहत्mahatपुण्यम्puṇyamकर्मkarmaकरोतिkarotiतत्tatहhaअस्यasyaअन्ततःantataḥक्षीयतेkṣīyateएवevaआत्मानम्ātmānamएवevaलोकम्lokamउपासीतupāsītaसःsaḥयःyaḥआत्मानम्ātmānamएवevaलोकम्lokamउपास्तेupāsteनnaहhaअस्यasyaकर्मkarmaक्षीयतेkṣīyateअस्मात्asmātहिhiएवevaआत्मनःātmanaḥयत्yatयत्yatकामयतेkāmayateतत्tatतत्tatसृजतेsṛjate

अन्वय

तत् एतत् ब्रह्म क्षत्रम् विट् शूद्रः [इति अस्ति] । तत् अग्निना एव देवेषु ब्रह्म अभवत्; मनुष्येषु ब्राह्मणः [अभवत्]; क्षत्रियेण क्षत्रियः [अभवत्]; वैश्येन वैश्यः [अभवत्]; शूद्रेण शूद्रः [अभवत्] । तस्मात् देवेषु अग्नौ एव लोकम् इच्छन्ते, मनुष्येषु ब्राह्मणे [इच्छन्ते] । हि एताभ्याम् रूपाभ्याम् ब्रह्म अभवत् । अथ यः ह वै अस्मात् लोकात् स्वम् लोकम् अदृष्ट्वा प्रैति, सः अविदितः [लोकः] एनम् न भुनक्ति, यथा वेदः वा अननूक्तः, अन्यत् वा कर्म अकृतम् [न भुनक्ति] । यदि ह वै अपि अनेवंवित् महत् पुण्यम् कर्म करोति, तत् ह अस्य अन्ततः क्षीयते एव । आत्मानम् एव लोकम् उपासीत । यः आत्मानम् एव लोकम् उपास्ते, अस्य कर्म न ह क्षीयते । हि अस्मात् एव आत्मनः यत् यत् कामयते, तत् तत् सृजते ।

Passage 4.16

अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः । स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकः । अथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणाम् । अथ यत्पितृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छते तेन पितॄणाम् । अथ यन्मनुष्यान् वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणाम् । अथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनाम् । यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोकः । यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेत् । एवं हैवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति । तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम् ॥ १६ ॥

पदच्छेद

अथathaउuअयम्ayamवैvaiआत्माātmāसर्वेषाम्sarveṣāmभूतानाम्bhūtānāmलोकःlokaḥसःsaḥयत्yatजुहोतिjuhotiयत्yatयजतेyajateतेनtenaदेवानाम्devānāmलोकःlokaḥअथathaयत्yatअनुब्रूतेanubrūteतेनtenaऋषीणाम्ṛṣīṇāmअथathaयत्yatपितृभ्यःpitṛbhyaḥनिपृणातिnipṛṇātiयत्yatप्रजाम्prajāmइच्छतेicchateतेनtenaपितॄणाम्pitṝṇāmअथathaयत्yatमनुष्यान्manuṣyānवासयतेvāsayateयत्yatएभ्यःebhyaḥअशनम्aśanamददातिdadātiतेनtenaमनुष्याणाम्manuṣyāṇāmअथathaयत्yatपशुभ्यःpaśubhyaḥतृणोदकम्tṛṇodakamविन्दतिvindatiतेनtenaपशूनाम्paśūnāmयत्yatअस्यasyaगृहेषुgṛheṣuश्वापदाःśvāpadāḥवयांसिvayāṃsiआāपिपीलिकाभ्यःpipīlikābhyaḥउपजीवन्तिupajīvantiतेनtenaतेषाम्teṣāmलोकःlokaḥयथाyathāहhaवैvaiस्वायsvāyaलोकायlokāyaअरिष्टिम्ariṣṭimइच्छेत्icchetएवम्evamहhaएवंविदेevaṃvideसर्वदाsarvadāसर्वाणिsarvāṇiभूतानिbhūtāniअरिष्टिम्ariṣṭimइच्छन्तिicchantiतत्tatवैvaiएतत्etatविदितम्viditamमीमांसितम्mīmāṃsitam

अन्वय

अथ उ अयम् आत्मा सर्वेषाम् भूतानाम् लोकः वै [अस्ति] । सः यत् जुहोति, यत् यजते, तेन देवानाम् लोकः [अस्ति] । अथ यत् अनुब्रूते, तेन ऋषीणाम् [लोकः अस्ति] । अथ यत् पितृभ्यः निपृणाति, यत् प्रजाम् इच्छते, तेन पितॄणाम् [लोकः अस्ति] । अथ यत् मनुष्यान् वासयते, यत् एभ्यः अशनम् ददाति, तेन मनुष्याणाम् [लोकः अस्ति] । अथ यत् पशुभ्यः तृणोदकम् विन्दति, तेन पशूनाम् [लोकः अस्ति] । यत् अस्य गृहेषु आ पिपीलिकाभ्यः श्वापदाः वयांसि उपजीवन्ति, तेन तेषाम् लोकः [अस्ति] । यथा ह वै स्वाय लोकाय अरिष्टिम् इच्छेत्, एवम् ह एवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतानि अरिष्टिम् इच्छन्ति । तत् वै एतत् विदितम् मीमांसितम् [अस्ति] ।

Passage 4.17

आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव । सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेय । अथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति । एतावान् वै कामः । नेच्छंश्चनातो भूयो विन्देत् । तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति । स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते । तस्यो कृत्स्नता । मन एवास्यात्मा । वाग्जाया । प्राणः प्रजा । चक्षुर्मानुषं वित्तम् । चक्षुषा हि तद्विन्दते । श्रोत्रं दैवम् । श्रोत्रेण हि तच्छृणोति । आत्मैवास्य कर्म । आत्मना हि कर्म करोति । स एष पाङ्क्तो यज्ञः । पाङ्क्तः पशुः । पाङ्क्तः पुरुषः । पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च । तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद ॥ १७ ॥

पदच्छेद

आत्माātmāएवevaइदम्idamअग्रेagreआसीत्āsītएकःekaḥएवevaसःsaḥअकामयतakāmayataजायाjāyāमेmeस्यात्syātअथathaप्रजायेयprajāyeyaअथathaवित्तम्vittamमेmeस्यात्syātअथathaकर्मkarmaकुर्वीयkurvīyaइतिitiएतावान्etāvānवैvaiकामःkāmaḥनnaइच्छन्icchanचनcanaअतःataḥभूयःbhūyaḥविन्देत्vindetतस्मात्tasmātअपिapiएतर्हिetarhiएकाकीekākīकामयतेkāmayateजायाjāyāमेmeस्यात्syātअथathaप्रजायेयprajāyeyaअथathaवित्तम्vittamमेmeस्यात्syātअथathaकर्मkarmaकुर्वीयkurvīyaइतिitiसःsaḥयावत्yāvatअपिapiएतेषाम्eteṣāmएकैकम्ekaikamनnaप्राप्नोतिprāpnotiअकृत्स्नःakṛtsnaḥएवevaतावत्tāvatमन्यतेmanyateतस्यtasyaउuकृत्स्नताkṛtsnatāमनःmanaḥएवevaअस्यasyaआत्माātmāवाक्vākजायाjāyāप्राणःprāṇaḥप्रजाprajāचक्षुःcakṣuḥमानुषम्mānuṣamवित्तम्vittamचक्षुषाcakṣuṣāहिhiतत्tatविन्दतेvindateश्रोत्रम्śrotramदैवम्daivamश्रोत्रेणśrotreṇaहिhiतत्tatशृणोतिśṛṇotiआत्माātmāएवevaअस्यasyaकर्मkarmaआत्मनाātmanāहिhiकर्मkarmaकरोतिkarotiसःsaḥएषःeṣaḥपाङ्क्तःpāṅktaḥयज्ञःyajñaḥपाङ्क्तःpāṅktaḥपशुःpaśuḥपाङ्क्तःpāṅktaḥपुरुषःpuruṣaḥपाङ्क्तम्pāṅktamइदम्idamसर्वम्sarvamयत्yatइदम्idamकिञ्चkiñcaतत्tatइदम्idamसर्वम्sarvamआप्नोतिāpnotiयःyaḥएवम्evamवेदveda

अन्वय

अग्रे इदम् एकः एव आत्मा एव आसीत् । सः अकामयत-जाया मे स्यात्, अथ प्रजायेय, अथ वित्तम् मे स्यात्, अथ कर्म कुर्वीय इति । कामः एतावान् वै [अस्ति]; इच्छन् चन अतः भूयः न विन्देत् । तस्मात् अपि एतर्हि एकाकी कामयते-जाया मे स्यात्, अथ प्रजायेय, अथ वित्तम् मे स्यात्, अथ कर्म कुर्वीय इति । सः यावत् अपि एतेषाम् एकैकम् न प्राप्नोति, तावत् अकृत्स्नः एव [आत्मानम्] मन्यते । तस्य उ कृत्स्नता [उच्यते] । अस्य मनः एव आत्मा [अस्ति]; वाक् जाया [अस्ति]; प्राणः प्रजा [अस्ति]; चक्षुः मानुषम् वित्तम् [अस्ति], हि चक्षुषा तत् विन्दते । श्रोत्रम् दैवम् [वित्तम् अस्ति], हि श्रोत्रेण तत् शृणोति । अस्य आत्मा एव कर्म [अस्ति], हि आत्मना कर्म करोति । सः एषः पाङ्क्तः यज्ञः [अस्ति]; पशुः पाङ्क्तः [अस्ति]; पुरुषः पाङ्क्तः [अस्ति] । यत् इदम् किञ्च [अस्ति], इदम् सर्वम् पाङ्क्तम् [अस्ति] । यः एवम् वेद, [सः] तत् इदम् सर्वम् आप्नोति ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय १, ब्राह्मण ४

Read the whole section →