Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय ६, ब्राह्मण १

संस्कृत

Passage 43.1

यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति । प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च । ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति । अपि च येषां बुभूषति । य एवं वेद ॥ १ ॥

पदच्छेद

यःyaḥहhaवैvaiज्येष्ठम्jyeṣṭhamचcaश्रेष्ठम्śreṣṭhamचcaवेदvedaज्येष्ठःjyeṣṭhaḥचcaश्रेष्ठःśreṣṭhaḥचcaस्वानाम्svānāmभवतिbhavatiप्राणःprāṇaḥवैvaiज्येष्ठःjyeṣṭhaḥचcaश्रेष्ठःśreṣṭhaḥचcaज्येष्ठःjyeṣṭhaḥचcaश्रेष्ठःśreṣṭhaḥचcaस्वानाम्svānāmभवतिbhavatiअपिapiचcaयेषाम्yeṣāmबुभूषतिbubhūṣatiयःyaḥएवम्evamवेदveda

अन्वय

यः ह वै ज्येष्ठम् च श्रेष्ठम् च वेद, [सः] स्वानाम् ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च भवति । प्राणः वै ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च [अस्ति] । यः एवम् वेद, [सः] स्वानाम् ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च भवति, अपि च येषाम् [ज्येष्ठः श्रेष्ठः च भवितुम्] बुभूषति, [तेषाम् अपि भवति] ।

Passage 43.2

यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति । वाग्वै वसिष्ठा । वसिष्ठः स्वानां भवति । अपि च येषां बुभूषति । य एवं वेद ॥ २ ॥

पदच्छेद

यःyaḥहhaवैvaiवसिष्ठाम्vasiṣṭhāmवेदvedaवसिष्ठःvasiṣṭhaḥस्वानाम्svānāmभवतिbhavatiवाक्vākवैvaiवसिष्ठाvasiṣṭhāवसिष्ठःvasiṣṭhaḥस्वानाम्svānāmभवतिbhavatiअपिapiचcaयेषाम्yeṣāmबुभूषतिbubhūṣatiयःyaḥएवम्evamवेदveda

अन्वय

यः ह वै वसिष्ठाम् वेद, [सः] स्वानाम् वसिष्ठः भवति । वाक् वै वसिष्ठा [अस्ति] । यः एवम् वेद, [सः] स्वानाम् वसिष्ठः भवति, अपि च येषाम् [वसिष्ठः भवितुम्] बुभूषति, [तेषाम् अपि भवति] ।

Passage 43.3

यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतितिष्ठति समे । प्रतितिष्ठति दुर्गे । चक्षुर्वै प्रतिष्ठा । चक्षुषा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे । य एवं वेद ॥ ३ ॥

पदच्छेद

यःyaḥहhaवैvaiप्रतिष्ठाम्pratiṣṭhāmवेदvedaप्रतितिष्ठतिpratitiṣṭhatiसमेsameप्रतितिष्ठतिpratitiṣṭhatiदुर्गेdurgeचक्षुःcakṣuḥवैvaiप्रतिष्ठाpratiṣṭhāचक्षुषाcakṣuṣāहिhiसमेsameचcaदुर्गेdurgeचcaप्रतितिष्ठतिpratitiṣṭhatiप्रतितिष्ठतिpratitiṣṭhatiसमेsameप्रतितिष्ठतिpratitiṣṭhatiदुर्गेdurgeयःyaḥएवम्evamवेदveda

अन्वय

यः ह वै प्रतिष्ठाम् वेद, [सः] समे प्रतितिष्ठति, दुर्गे प्रतितिष्ठति । चक्षुः वै प्रतिष्ठा [अस्ति]; चक्षुषा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति । यः एवम् वेद, [सः] समे प्रतितिष्ठति, दुर्गे प्रतितिष्ठति ।

Passage 43.4

यो ह वै संपदं वेद सं हास्मै पद्यते यं कामं कामयते । श्रोत्रं वै संपत् । श्रोत्रे हीमे सर्वे वेदा अभिसंपन्नाः । सं हास्मै पद्यते यं कामं कामयते । य एवं वेद ॥ ४ ॥

पदच्छेद

यःyaḥहhaवैvaiसंपदम्saṃpadamवेदvedaसम्samहhaअस्मैasmaiपद्यतेpadyateयम्yamकामम्kāmamकामयतेkāmayateश्रोत्रम्śrotramवैvaiसंपत्saṃpatश्रोत्रेśrotreहिhiइमेimeसर्वेsarveवेदाःvedāḥअभिसंपन्नाःabhisaṃpannāḥसम्samहhaअस्मैasmaiपद्यतेpadyateयम्yamकामम्kāmamकामयतेkāmayateयःyaḥएवम्evamवेदveda

अन्वय

यः ह वै सम्पदम् वेद, [सः] यम् कामम् कामयते, [सः कामः] अस्मै ह सम् पद्यते । श्रोत्रम् वै सम्पत् [अस्ति]; श्रोत्रे हि इमे सर्वे वेदाः अभिसम्पन्नाः [सन्ति] । यः एवम् वेद, [सः] यम् कामम् कामयते, [सः कामः] अस्मै ह सम् पद्यते ।

Passage 43.5

यो ह वा आयतनं वेदायतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानाम् । मनो वा आयतनम् । आयतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानाम् । य एवं वेद ॥ ५ ॥

पदच्छेद

यःyaḥहhaवैvaiआयतनम्āyatanamवेदvedaआयतनम्āyatanamस्वानाम्svānāmभवतिbhavatiआयतनम्āyatanamजनानाम्janānāmमनःmanaḥवैvaiआयतनम्āyatanamआयतनम्āyatanamस्वानाम्svānāmभवतिbhavatiआयतनम्āyatanamजनानाम्janānāmयःyaḥएवम्evamवेदveda

अन्वय

यः ह वै आयतनम् वेद, [सः] स्वानाम् आयतनम् भवति, जनानाम् आयतनम् [भवति] । मनः वै आयतनम् [अस्ति] । यः एवम् वेद, [सः] स्वानाम् आयतनम् भवति, जनानाम् आयतनम् [भवति] ।

Passage 43.6

यो ह वै प्रजातिं वेद प्रजायते ह प्रजया पशुभिः । रेतो वै प्रजातिः । प्रजायते ह प्रजया पशुभिः । य एवं वेद ॥ ६ ॥

पदच्छेद

यःyaḥहhaवैvaiप्रजातिम्prajātimवेदvedaप्रजायतेprajāyateहhaप्रजयाprajayāपशुभिःpaśubhiḥरेतःretaḥवैvaiप्रजातिःprajātiḥप्रजायतेprajāyateहhaप्रजयाprajayāपशुभिःpaśubhiḥयःyaḥएवम्evamवेदveda

अन्वय

यः ह वै प्रजातिम् वेद, [सः] प्रजया पशुभिः ह प्रजायते । रेतः वै प्रजातिः [अस्ति] । यः एवम् वेद, [सः] प्रजया पशुभिः ह प्रजायते ।

Passage 43.7

ते हेमे प्राणा अहंश्रेयसे विवदमाना ब्रह्म जग्मुः । तद्धोचुः को नो वसिष्ठ इति । तद्धोवाच यस्मिन् व उत्क्रान्त इदं शरीरं पापियो मन्यते स वो वसिष्ठ इति ॥ ७ ॥

पदच्छेद

तेteहhaइमेimeप्राणाःprāṇāḥअहंश्रेयसेahaṃśreyaseविवदमानाःvivadamānāḥब्रह्मbrahmaजग्मुःjagmuḥतत्tatहhaऊचुःūcuḥकःkaḥनःnaḥवसिष्ठःvasiṣṭhaḥइतिitiतत्tatहhaउवाचuvācaयस्मिन्yasminवःvaḥउत्क्रान्तेutkrānteइदम्idamशरीरम्śarīramपापीयःpāpīyaḥमन्यतेmanyateसःsaḥवःvaḥवसिष्ठःvasiṣṭhaḥइतिiti

अन्वय

ते ह इमे प्राणाः अहंश्रेयसे विवदमानाः ब्रह्म जग्मुः । तत् [ब्रह्म] ह, नः कः वसिष्ठः [अस्ति] इति ऊचुः । तत् [ब्रह्म] ह, वः यस्मिन् उत्क्रान्ते [लोकः] इदम् शरीरम् पापीयः मन्यते, सः वः वसिष्ठः [अस्ति] इति उवाच ।

Passage 43.8

वाग्घोच्चक्राम । सा संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति । ते होचुः यथाकला अवदन्तो वाचा प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति । प्रविवेश ह वाक् ॥ ८ ॥

पदच्छेद

वाक्vākहhaउच्चक्रामuccakrāmaसाsāसंवत्सरम्saṃvatsaramप्रोष्यproṣyaआगत्यāgatyaउवाचuvācaकथम्kathamअशकतaśakataमत्matऋतेṛteजीवितुम्jīvitumइतिitiतेteहhaऊचुःūcuḥयथाyathāअकलाःakalāḥअवदन्तःavadantaḥवाचाvācāप्राणन्तःprāṇantaḥप्राणेनprāṇenaपश्यन्तःpaśyantaḥचक्षुषाcakṣuṣāशृण्वन्तःśṛṇvantaḥश्रोत्रेणśrotreṇaविद्वांसःvidvāṃsaḥमनसाmanasāप्रजायमानाःprajāyamānāḥरेतसाretasāएवम्evamअजीविष्मajīviṣmaइतिitiप्रविवेशpraviveśaहhaवाक्vāk

अन्वय

वाक् ह उच्चक्राम । सा संवत्सरम् प्रोष्य आगत्य, [यूयम्] मत् ऋते जीवितुम् कथम् अशकत इति उवाच । ते ह, यथा अकलाः वाचा अवदन्तः, प्राणेन प्राणन्तः, चक्षुषा पश्यन्तः, श्रोत्रेण शृण्वन्तः, मनसा विद्वांसः, रेतसा प्रजायमानाः [जीवन्ति], एवम् अजीविष्म इति ऊचुः । वाक् ह प्रविवेश ।

Passage 43.9

चक्षुर्होच्चक्राम । तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति । ते होचुः यथान्धा अपश्यन्तश्चक्षुषा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति । प्रविवेश ह चक्षुः ॥ ९ ॥

पदच्छेद

चक्षुःcakṣuḥहhaउच्चक्रामuccakrāmaतत्tatसंवत्सरम्saṃvatsaramप्रोष्यproṣyaआगत्यāgatyaउवाचuvācaकथम्kathamअशकतaśakataमत्matऋतेṛteजीवितुम्jīvitumइतिitiतेteहhaऊचुःūcuḥयथाyathāअन्धाःandhāḥअपश्यन्तःapaśyantaḥचक्षुषाcakṣuṣāप्राणन्तःprāṇantaḥप्राणेनprāṇenaवदन्तःvadantaḥवाचाvācāशृण्वन्तःśṛṇvantaḥश्रोत्रेणśrotreṇaविद्वांसःvidvāṃsaḥमनसाmanasāप्रजायमानाःprajāyamānāḥरेतसाretasāएवम्evamअजीविष्मajīviṣmaइतिitiप्रविवेशpraviveśaहhaचक्षुःcakṣuḥ

अन्वय

चक्षुः ह उच्चक्राम । तत् संवत्सरम् प्रोष्य आगत्य, [यूयम्] मत् ऋते जीवितुम् कथम् अशकत इति उवाच । ते ह, यथा अन्धाः चक्षुषा अपश्यन्तः, प्राणेन प्राणन्तः, वाचा वदन्तः, श्रोत्रेण शृण्वन्तः, मनसा विद्वांसः, रेतसा प्रजायमानाः [जीवन्ति], एवम् अजीविष्म इति ऊचुः । चक्षुः ह प्रविवेश ।

Passage 43.10

श्रोत्रं होच्चक्राम । तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति । ते होचुः यथा बधिरा अशृण्वन्तः श्रोत्रेण प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति । प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥ १० ॥

पदच्छेद

श्रोत्रम्śrotramहhaउच्चक्रामuccakrāmaतत्tatसंवत्सरम्saṃvatsaramप्रोष्यproṣyaआगत्यāgatyaउवाचuvācaकथम्kathamअशकतaśakataमत्matऋतेṛteजीवितुम्jīvitumइतिitiतेteहhaऊचुःūcuḥयथाyathāबधिराःbadhirāḥअशृण्वन्तःaśṛṇvantaḥश्रोत्रेणśrotreṇaप्राणन्तःprāṇantaḥप्राणेनprāṇenaवदन्तःvadantaḥवाचाvācāपश्यन्तःpaśyantaḥचक्षुषाcakṣuṣāविद्वांसःvidvāṃsaḥमनसाmanasāप्रजायमानाःprajāyamānāḥरेतसाretasāएवम्evamअजीविष्मajīviṣmaइतिitiप्रविवेशpraviveśaहhaश्रोत्रम्śrotram

अन्वय

श्रोत्रम् ह उच्चक्राम । तत् संवत्सरम् प्रोष्य आगत्य, [यूयम्] मत् ऋते जीवितुम् कथम् अशकत इति उवाच । ते ह, यथा बधिराः श्रोत्रेण अशृण्वन्तः, प्राणेन प्राणन्तः, वाचा वदन्तः, चक्षुषा पश्यन्तः, मनसा विद्वांसः, रेतसा प्रजायमानाः [जीवन्ति], एवम् अजीविष्म इति ऊचुः । श्रोत्रम् ह प्रविवेश ।

Passage 43.11

मनो होच्चक्राम । तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति । ते होचुः यथा मुग्धा अविद्वांसो मनसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति । प्रविवेश ह मनः ॥ ११ ॥

पदच्छेद

मनःmanaḥहhaउच्चक्रामuccakrāmaतत्tatसंवत्सरम्saṃvatsaramप्रोष्यproṣyaआगत्यāgatyaउवाचuvācaकथम्kathamअशकतaśakataमत्matऋतेṛteजीवितुम्jīvitumइतिitiतेteहhaऊचुःūcuḥयथाyathāमुग्धाःmugdhāḥअविद्वांसःavidvāṃsaḥमनसाmanasāप्राणन्तःprāṇantaḥप्राणेनprāṇenaवदन्तःvadantaḥवाचाvācāपश्यन्तःpaśyantaḥचक्षुषाcakṣuṣāशृण्वन्तःśṛṇvantaḥश्रोत्रेणśrotreṇaप्रजायमानाःprajāyamānāḥरेतसाretasāएवम्evamअजीविष्मajīviṣmaइतिitiप्रविवेशpraviveśaहhaमनःmanaḥ

अन्वय

मनः ह उच्चक्राम । तत् संवत्सरम् प्रोष्य आगत्य, [यूयम्] मत् ऋते जीवितुम् कथम् अशकत इति उवाच । ते ह, यथा मुग्धाः मनसा अविद्वांसः, प्राणेन प्राणन्तः, वाचा वदन्तः, चक्षुषा पश्यन्तः, श्रोत्रेण शृण्वन्तः, रेतसा प्रजायमानाः [जीवन्ति], एवम् अजीविष्म इति ऊचुः । मनः ह प्रविवेश ।

Passage 43.12

रेतो होच्चक्राम । तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति । ते होचुः यथा क्लीबा अप्रजायमाना रेतासा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसैवमजीविष्मेति । प्रविवेश ह रेतः ॥ १२ ॥

पदच्छेद

रेतःretaḥहhaउच्चक्रामuccakrāmaतत्tatसंवत्सरम्saṃvatsaramप्रोष्यproṣyaआगत्यāgatyaउवाचuvācaकथम्kathamअशकतaśakataमत्matऋतेṛteजीवितुम्jīvitumइतिitiतेteहhaऊचुःūcuḥयथाyathāक्लीबाःklībāḥअप्रजायमानाःaprajāyamānāḥरेतासाretāsāप्राणन्तःprāṇantaḥप्राणेनprāṇenaवदन्तःvadantaḥवाचाvācāपश्यन्तःpaśyantaḥचक्षुषाcakṣuṣāशृण्वन्तःśṛṇvantaḥश्रोत्रेणśrotreṇaविद्वांसःvidvāṃsaḥमनसाmanasāएवम्evamअजीविष्मajīviṣmaइतिitiप्रविवेशpraviveśaहhaरेतःretaḥ

Passage 43.13

अथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन् यथा महासुहयः सैन्धवः पड्वीशशङ्खून्त्संवृहेदेवं हैवेमान् प्राणान्त्संववर्ह । ते होचुः मा भगव उत्क्रमीः । न वै शक्ष्यामस्त्वदृते जीवितुमिति । तस्यो मे बलिं कुरुतेति । तथेति ॥ १३ ॥

पदच्छेद

अथathaहhaप्राणःprāṇaḥउत्क्रमिष्यन्utkramiṣyanयथाyathāमहासुहयःmahāsuhayaḥसैन्धवःsaindhavaḥपड्वीशशङ्खून्paḍvīśaśaṅkhūnसंवृहेत्saṃvṛhetएवम्evamहhaएवevaइमान्imānप्राणान्prāṇānसंववर्हsaṃvavarhaतेteहhaऊचुःūcuḥमाmāभगवःbhagavaḥउत्क्रमीःutkramīḥनnaवैvaiशक्ष्यामःśakṣyāmaḥत्वत्tvatऋतेṛteजीवितुम्jīvitumइतिitiतस्यtasyaउuमेmeबलिम्balimकुरुतkurutaइतिitiतथाtathāइतिiti

Passage 43.14

सा ह वागुवाच यद्वा अहं वसिष्ठास्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीति । यद्वा अहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठोऽसीति चक्षुः । यद्वा अहं संपदस्मि त्वं तत्संपदसीति श्रोत्रम् । यद्वा अहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति मनः । यद्वा अहं प्रजातिरस्मि त्वं तत्प्रजातिरसीति रेतः । तस्यो मे किमन्नं किं वास इति । यदिदं किञ्चा श्वभ्य आ कृमिभ्य आ कीटपतङ्गेभ्यस्तत्तेऽन्नम् । आपो वास इति । न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवति नानन्नं प्रतिगृहीतं य एवमेतदनस्यान्नं वेद । तद्विद्वांसः श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्त्यशित्वाचामन्ति । एतमेव तदनमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते ॥ १४ ॥

पदच्छेद

साsāहhaवाक्vākउवाचuvācaयत्yatवैvaiअहम्ahamवसिष्ठाvasiṣṭhāअस्मिasmiत्वम्tvamतत्tatवसिष्ठःvasiṣṭhaḥअसिasiइतिitiयत्yatवैvaiअहम्ahamप्रतिष्ठाpratiṣṭhāअस्मिasmiत्वम्tvamतत्tatप्रतिष्ठःpratiṣṭhaḥअसिasiइतिitiचक्षुःcakṣuḥयत्yatवैvaiअहम्ahamसंपत्saṃpatअस्मिasmiत्वम्tvamतत्tatसंपत्saṃpatअसिasiइतिitiश्रोत्रम्śrotramयत्yatवैvaiअहम्ahamआयतनम्āyatanamअस्मिasmiत्वम्tvamतत्tatआयतनम्āyatanamअसिasiइतिitiमनःmanaḥयत्yatवैvaiअहम्ahamप्रजातिःprajātiḥअस्मिasmiत्वम्tvamतत्tatप्रजातिःprajātiḥअसिasiइतिitiरेतःretaḥतस्यtasyaउuमेmeकिम्kimअन्नम्annamकिम्kimवासःvāsaḥइतिitiयत्yatइदम्idamकिञ्चkiñcaआāश्वभ्यःśvabhyaḥआāकृमिभ्यःkṛmibhyaḥआāकीटपतङ्गेभ्यःkīṭapataṅgebhyaḥतत्tatतेteअन्नम्annamआपःāpaḥवासःvāsaḥइतिitiनnaहhaवैvaiअस्यasyaअनन्नम्anannamजग्धम्jagdhamभवतिbhavatiनnaअनन्नम्anannamप्रतिगृहीतम्pratigṛhītamयःyaḥएवम्evamएतत्etatअनस्यanasyaअन्नम्annamवेदvedaतत्tatविद्वांसःvidvāṃsaḥश्रोत्रियाःśrotriyāḥअशिष्यन्तःaśiṣyantaḥआचामन्तिācāmantiअशित्वाaśitvāआचामन्तिācāmantiएतम्etamएवevaतत्tatअनम्anamअनग्नम्anagnamकुर्वन्तःkurvantaḥमन्यन्तेmanyante

अन्वय

सा ह वाक्, यत् वै अहम् वसिष्ठा अस्मि, त्वम् तत् वसिष्ठः असि इति उवाच । चक्षुः, यत् वै अहम् प्रतिष्ठा अस्मि, त्वम् तत् प्रतिष्ठः असि इति [उवाच] । श्रोत्रम्, यत् वै अहम् सम्पत् अस्मि, त्वम् तत् सम्पत् असि इति [उवाच] । मनः, यत् वै अहम् आयतनम् अस्मि, त्वम् तत् आयतनम् असि इति [उवाच] । रेतः, यत् वै अहम् प्रजातिः अस्मि, त्वम् तत् प्रजातिः असि इति [उवाच] । [प्राणः], तस्य उ मे किम् अन्नम्, किम् वासः [अस्ति] इति [पप्रच्छ] । [ते], यत् इदम् किञ्च आ श्वभ्यः, आ कृमिभ्यः, आ कीटपतङ्गेभ्यः [अन्नम् अस्ति], तत् ते अन्नम्; आपः वासः [सन्ति] इति [ऊचुः] । यः एवम् एतत् अनस्य अन्नम् वेद, अस्य जग्धम् अनन्नम् न ह वै भवति, प्रतिगृहीतम् अनन्नम् न [भवति] । तत् विद्वांसः श्रोत्रियाः अशिष्यन्तः आचामन्ति, अशित्वा आचामन्ति; तत् एतम् एव अनम् अनग्नम् कुर्वन्तः मन्यन्ते ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय ६, ब्राह्मण १

Read the whole section →