Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय ३, ब्राह्मण १

संस्कृत

Passage 13.1

जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे । तत्र ह कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुः । तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कः स्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम इति । स ह गवां सहस्रमवरुरोध । दशदश पादा एकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभूवुः ॥ १ ॥

पदच्छेद

जनकःjanakaḥहhaवैदेहःvaidehaḥबहुदक्षिणेनbahudakṣiṇenaयज्ञेनyajñenaईजेījeतत्रtatraहhaकुरुपञ्चालानाम्kurupañcālānāmब्राह्मणाःbrāhmaṇāḥअभिसमेताःabhisametāḥबभूवुःbabhūvuḥतस्यtasyaहhaजनकस्यjanakasyaवैदेहस्यvaidehasyaविजिज्ञासाvijijñāsāबभूवbabhūvaकःkaḥस्वित्svitएषाम्eṣāmब्राह्मणानाम्brāhmaṇānāmअनूचानतमःanūcānatamaḥइतिitiसःsaḥहhaगवाम्gavāmसहस्रम्sahasramअवरुरोधavarurodhaदशdaśaदशdaśaपादाःpādāḥएकैकस्याःekaikasyāḥशृङ्गयोःśṛṅgayoḥआबद्धाःābaddhāḥबभूवुःbabhūvuḥ

अन्वय

वैदेहः जनकः ह बहुदक्षिणेन यज्ञेन ईजे । तत्र ह कुरुपञ्चालानाम् ब्राह्मणाः अभिसमेताः बभूवुः । तस्य ह वैदेहस्य जनकस्य विजिज्ञासा बभूव—एषाम् ब्राह्मणानाम् कः स्वित् अनूचानतमः [अस्ति] इति । सः ह गवाम् सहस्रम् अवरुरोध । एकैकस्याः शृङ्गयोः दश दश पादाः आबद्धाः बभूवुः ।

Passage 13.2

तान् होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वो ब्रह्मिष्ठः स एता गा उदजतामिति । ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः । अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाच एताः सौम्योदज सामश्रवा३ इति । ता होदाचकार । ते ह ब्राह्मणाश्चुक्रुधुः कथं नु नो ब्रह्मिष्ठो ब्रुवीतेति । अथ ह जनकस्य वैदेहस्य होताश्वलो बभूव । स हैनं पप्रच्छ त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसी३ इति । स होवाच नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वयं स्म इति । तं ह तत एव प्रष्टुं दध्रे होताश्वलः ॥ २ ॥

पदच्छेद

तान्tānहhaउवाचuvācaब्राह्मणाःbrāhmaṇāḥभगवन्तःbhagavantaḥयःyaḥवःvaḥब्रह्मिष्ठःbrahmiṣṭhaḥसःsaḥएताःetāḥगाःgāḥउदजताम्udajatāmइतिitiतेteहhaब्राह्मणाःbrāhmaṇāḥनnaदधृषुःdadhṛṣuḥअथathaहhaयाज्ञवल्क्यःyājñavalkyaḥस्वम्svamएवevaब्रह्मचारिणम्brahmacāriṇamउवाचuvācaएताःetāḥसौम्यsaumyaउदजudajaसामश्रवःsāmaśravaḥइतिitiताःtāḥहhaउदाचकारudācakāraतेteहhaब्राह्मणाःbrāhmaṇāḥचुक्रुधुःcukrudhuḥकथम्kathamनुnuनःnaḥब्रह्मिष्ठःbrahmiṣṭhaḥब्रुवीतbruvītaइतिitiअथathaहhaजनकस्यjanakasyaवैदेहस्यvaidehasyaहोताhotāअश्वलःaśvalaḥबभूवbabhūvaसःsaḥहhaएनम्enamपप्रच्छpapracchaत्वम्tvamनुnuखलुkhaluनःnaḥयाज्ञवल्क्यyājñavalkyaब्रह्मिष्ठःbrahmiṣṭhaḥअसिasiइतिitiसःsaḥहhaउवाचuvācaनमःnamaḥवयम्vayamब्रह्मिष्ठायbrahmiṣṭhāyaकुर्मःkurmaḥगोकामाःgokāmāḥएवevaवयम्vayamस्मःsmaḥइतिitiतम्tamहhaततःtataḥएवevaप्रष्टुम्praṣṭumदध्रेdadhreहोताhotāअश्वलःaśvalaḥ

अन्वय

[जनकः] तान् ह उवाच—ब्राह्मणाः भगवन्तः, यः वः ब्रह्मिष्ठः [अस्ति], सः एताः गाः उदजताम् इति । ते ह ब्राह्मणाः न दधृषुः । अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वम् एव ब्रह्मचारिणम् उवाच—सौम्य, सामश्रवा३, एताः [गाः] उदज इति । [सः] ताः ह उदाचकार । ते ह ब्राह्मणाः चुक्रुधुः—कथम् नु नः ब्रह्मिष्ठः ब्रुवीत इति । अथ ह वैदेहस्य जनकस्य होता अश्वलः बभूव । सः ह एनम् पप्रच्छ—याज्ञवल्क्य, त्वम् नु खलु नः ब्रह्मिष्ठः असी३ इति । सः ह उवाच—वयम् ब्रह्मिष्ठाय नमः कुर्मः; वयम् एव गोकामाः स्मः इति । ततः एव ह होता अश्वलः तम् प्रष्टुम् दध्रे ।

Passage 13.3

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं मृत्युनाप्तं सर्वं मृत्युनाभिपन्नं केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यत इति । होत्रर्त्विजाग्निना वाचा । वाग्वै यज्ञस्य होता । तद्येयं वाक्सोऽयमग्निः स होता सा मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३ ॥

पदच्छेद

याज्ञवल्क्यyājñavalkyaइतिitiहhaउवाचuvācaयत्yatइदम्idamसर्वम्sarvamमृत्युनाmṛtyunāआप्तम्āptamसर्वम्sarvamमृत्युनाmṛtyunāअभिपन्नम्abhipannamकेनkenaयजमानःyajamānaḥमृत्योःmṛtyoḥआप्तिम्āptimअतिमुच्यतेatimucyateइतिitiहोत्राhotrāऋत्विजाṛtvijāअग्निनाagnināवाचाvācāवाक्vākवैvaiयज्ञस्यyajñasyaहोताhotāतत्tatयाyāइयम्iyamवाक्vākसःsaḥअयम्ayamअग्निःagniḥसःsaḥहोताhotāसाsāमुक्तिःmuktiḥसाsāअतिमुक्तिःatimuktiḥ

अन्वय

[अश्वलः] ह उवाच—याज्ञवल्क्य, यत् इदम् सर्वम् मृत्युना आप्तम् [अस्ति], सर्वम् मृत्युना अभिपन्नम् [अस्ति], [तस्मिन्] केन यजमानः मृत्योः आप्तिम् अतिमुच्यते इति । [याज्ञवल्क्यः आह—यजमानः] होत्रा ऋत्विजा अग्निना वाचा [अतिमुच्यते] । वै वाक् यज्ञस्य होता [अस्ति] । तत् या इयम् वाक् [अस्ति], सः अयम् अग्निः [अस्ति]; सः होता [अस्ति] । सा मुक्तिः [अस्ति]; सा अतिमुक्तिः [अस्ति] ।

Passage 13.4

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वमहोरात्राभ्यामाप्तं सर्वमहोरात्राभ्यामभिपन्नं केन यजमानोऽहोरात्रयोराप्तिमतिमुच्यत इति । अध्वर्युणर्त्विजा चक्षुषादित्येन । चक्षुर्वै यज्ञस्याध्वर्युः । तद्यदिदं चक्षुः सोऽसावादित्यः । सोऽध्वर्युः सा मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ४ ॥

पदच्छेद

याज्ञवल्क्यyājñavalkyaइतिitiहhaउवाचuvācaयत्yatइदम्idamसर्वम्sarvamअहोरात्राभ्याम्ahorātrābhyāmआप्तम्āptamसर्वम्sarvamअहोरात्राभ्याम्ahorātrābhyāmअभिपन्नम्abhipannamकेनkenaयजमानःyajamānaḥअहोरात्रयोःahorātrayoḥआप्तिम्āptimअतिमुच्यतेatimucyateइतिitiअध्वर्युणाadhvaryuṇāऋत्विजाṛtvijāचक्षुषाcakṣuṣāआदित्येनādityenaचक्षुःcakṣuḥवैvaiयज्ञस्यyajñasyaअध्वर्युःadhvaryuḥतत्tatयत्yatइदम्idamचक्षुःcakṣuḥसःsaḥअसौasauआदित्यःādityaḥसःsaḥअध्वर्युःadhvaryuḥसाsāमुक्तिःmuktiḥसाsāअतिमुक्तिःatimuktiḥ

अन्वय

[अश्वलः] ह उवाच—याज्ञवल्क्य, यत् इदम् सर्वम् अहोरात्राभ्याम् आप्तम् [अस्ति], सर्वम् अहोरात्राभ्याम् अभिपन्नम् [अस्ति], [तस्मिन्] केन यजमानः अहोरात्रयोः आप्तिम् अतिमुच्यते इति । [याज्ञवल्क्यः आह—यजमानः] अध्वर्युणा ऋत्विजा चक्षुषा आदित्येन [अतिमुच्यते] । वै चक्षुः यज्ञस्य अध्वर्युः [अस्ति] । तत् यत् इदम् चक्षुः [अस्ति], सः असौ आदित्यः [अस्ति]; सः अध्वर्युः [अस्ति] । सा मुक्तिः [अस्ति]; सा अतिमुक्तिः [अस्ति] ।

Passage 13.5

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामाप्तं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्नं केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोराप्तिमतिमुच्यत इति । उद्गात्रर्त्विजा वयुना प्राणेन । प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता । तद्योऽयं प्राणः स वायुः स उद्गाता । स मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ५ ॥

पदच्छेद

याज्ञवल्क्यyājñavalkyaइतिitiहhaउवाचuvācaयत्yatइदम्idamसर्वम्sarvamपूर्वपक्षापरपक्षाभ्याम्pūrvapakṣāparapakṣābhyāmआप्तम्āptamसर्वम्sarvamपूर्वपक्षापरपक्षाभ्याम्pūrvapakṣāparapakṣābhyāmअभिपन्नम्abhipannamकेनkenaयजमानःyajamānaḥपूर्वपक्षापरपक्षयोःpūrvapakṣāparapakṣayoḥआप्तिम्āptimअतिमुच्यतेatimucyateइतिitiउद्गात्राudgātrāऋत्विजाṛtvijāवायुनाvāyunāप्राणेनprāṇenaप्राणःprāṇaḥवैvaiयज्ञस्यyajñasyaउद्गाताudgātāतत्tatयःyaḥअयम्ayamप्राणःprāṇaḥसःsaḥवायुःvāyuḥसःsaḥउद्गाताudgātāसःsaḥमुक्तिःmuktiḥसाsāअतिमुक्तिःatimuktiḥ

Passage 13.6

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदमन्तरिक्षमनारम्बणमिव केनाक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमत इति । ब्रह्मणर्त्विजा मनसा चन्द्रेण । मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा । तद्यदिदं मनः सोऽसौ चन्द्रः स ब्रह्मा स मुक्तिः सातिमुक्तिरित्यतिमोक्षा । अथ संपदः ॥ ६ ॥

पदच्छेद

याज्ञवल्क्यyājñavalkyaइतिitiहhaउवाचuvācaयत्yatइदम्idamअन्तरिक्षम्antarikṣamअनारम्बणम्anārambaṇamइवivaकेनkenaआक्रमेणākrameṇaयजमानःyajamānaḥस्वर्गम्svargamलोकम्lokamआक्रमतेākramateइतिitiब्रह्मणाbrahmaṇāऋत्विजाṛtvijāमनसाmanasāचन्द्रेणcandreṇaमनःmanaḥवैvaiयज्ञस्यyajñasyaब्रह्माbrahmāतत्tatयत्yatइदम्idamमनःmanaḥसःsaḥअसौasauचन्द्रःcandraḥसःsaḥब्रह्माbrahmāसःsaḥमुक्तिःmuktiḥसाsāअतिमुक्तिःatimuktiḥइतिitiअतिमोक्षाःatimokṣāḥअथathaसम्पदःsampadaḥ

अन्वय

[अश्वलः] ह उवाच—याज्ञवल्क्य, यत् इदम् अन्तरिक्षम् अनारम्बणम् इव [अस्ति], केन आक्रमेण यजमानः स्वर्गम् लोकम् आक्रमते इति । [याज्ञवल्क्यः आह—यजमानः] ब्रह्मणा ऋत्विजा मनसा चन्द्रेण [आक्रमते] । वै मनः यज्ञस्य ब्रह्मा [अस्ति] । तत् यत् इदम् मनः [अस्ति], सः असौ चन्द्रः [अस्ति]; सः ब्रह्मा [अस्ति]; सः मुक्तिः [अस्ति]; सा अतिमुक्तिः [अस्ति] इति । [इमे] अतिमोक्षाः [उक्ताः] । अथ संपदः [उच्यन्ते] ।

Passage 13.7

याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्यर्ग्भिर्होतास्मिन् यज्ञे करिष्यतीति । तिसृभिरिति । कतमास्तास्तिस्र इति । पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया । किं ताभिर्जयतीति । यत्किञ्चेदं प्राणभृदिति ॥ ७ ॥

पदच्छेद

याज्ञवल्क्यyājñavalkyaइतिitiहhaउवाचuvācaकतिभिःkatibhiḥअयम्ayamअद्यadyaऋग्भिःṛgbhiḥहोताhotāअस्मिन्asminयज्ञेyajñeकरिष्यतिkariṣyatiइतिitiतिसृभिःtisṛbhiḥइतिitiकतमाःkatamāḥताःtāḥतिस्रःtisraḥइतिitiपुरोनुवाक्याpuronuvākyāचcaयाज्याyājyāचcaशस्याśasyāएवevaतृतीयाtṛtīyāकिम्kimताभिःtābhiḥजयतिjayatiइतिitiयत्yatकिञ्चkiñcaइदम्idamप्राणभृत्prāṇabhṛtइतिiti

अन्वय

[अश्वलः] ह उवाच—याज्ञवल्क्य, अयम् होता अद्य अस्मिन् यज्ञे कतिभिः ऋग्भिः करिष्यति इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] तिसृभिः [ऋग्भिः करिष्यति] इति । [अश्वलः पप्रच्छ—] ताः तिस्रः कतमाः [सन्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्या एव तृतीया [सन्ति] । [अश्वलः पप्रच्छ—] ताभिः किम् जयति इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] यत् इदम् किम् च प्राणभृत् [अस्ति, तत् जयति] इति ।

Passage 13.8

याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन् यज्ञ आहुतीर्होष्यतीति । तिस्र इति । कतमास्तास्तिस्र इति । या हुता उज्ज्वलन्ति या हुता अतिनेदन्ति या हुता अधिशेरते । किं ताभिर्जयतीति । या हुता उज्ज्वलन्ति देवलोकमेव ताभिर्जयति । दीप्यत इव हि देवलोको । या हुता अतिनेदन्ते पितृलोकमेव ताभिर्जयति । अतीव हि पितृलोकः । या हुता अधिशेरते मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयत्यि । अध इव हि मनुष्यलोकः ॥ ८ ॥

पदच्छेद

याज्ञवल्क्यyājñavalkyaइतिitiहhaउवाचuvācaकतिkatiअयम्ayamअद्यadyaअध्वर्युःadhvaryuḥअस्मिन्asminयज्ञेyajñeआहुतीःāhutīḥहोष्यतिhoṣyatiइतिitiतिस्रःtisraḥइतिitiकतमाःkatamāḥताःtāḥतिस्रःtisraḥइतिitiयाःyāḥहुताःhutāḥउज्ज्वलन्तिujjvalantiयाःyāḥहुताःhutāḥअतिनेदन्तिatinedantiयाःyāḥहुताःhutāḥअधिशेरतेadhiśerateकिम्kimताभिःtābhiḥजयतिjayatiइतिitiयाःyāḥहुताःhutāḥउज्ज्वलन्तिujjvalantiदेवलोकम्devalokamएवevaताभिःtābhiḥजयतिjayatiदीप्यतेdīpyateइवivaहिhiदेवलोकःdevalokaḥयाःyāḥहुताःhutāḥअतिनेदन्तेatinedanteपितृलोकम्pitṛlokamएवevaताभिःtābhiḥजयतिjayatiअतिatiइवivaहिhiपितृलोकःpitṛlokaḥयाःyāḥहुताःhutāḥअधिशेरतेadhiśerateमनुष्यलोकम्manuṣyalokamएवevaताभिःtābhiḥजयतिjayatiअधःadhaḥइवivaहिhiमनुष्यलोकःmanuṣyalokaḥ

Passage 13.9

याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवताभिर्गोपायतीति । एकयेति । कतमा सैकेति । मन एवेति । अनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वे देवाः । अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ ९ ॥

पदच्छेद

याज्ञवल्क्यyājñavalkyaइतिitiहhaउवाचuvācaकतिभिःkatibhiḥअयम्ayamअद्यadyaब्रह्माbrahmāयज्ञम्yajñamदक्षिणतःdakṣiṇataḥदेवताभिःdevatābhiḥगोपायतिgopāyatiइतिitiएकयाekayāइतिitiकतमाkatamāसाsāएकाekāइतिitiमनःmanaḥएवevaइतिitiअनन्तम्anantamवैvaiमनःmanaḥअनन्ताःanantāḥविश्वेviśveदेवाःdevāḥअनन्तम्anantamएवevaसःsaḥतेनtenaलोकम्lokamजयतिjayati

अन्वय

[अश्वलः] ह उवाच—याज्ञवल्क्य, अयम् ब्रह्मा अद्य दक्षिणतः कतिभिः देवताभिः यज्ञम् गोपायति इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] एकया [देवतया गोपायति] इति । [अश्वलः पप्रच्छ—] सा एका कतमा [अस्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] मनः एव [सा देवता अस्ति] इति । वै मनः अनन्तम् [अस्ति]; विश्वे देवाः अनन्ताः [सन्ति] । सः तेन अनन्तम् एव लोकम् जयति ।

Passage 13.10

याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्योद्गातास्मिन् यज्ञे स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति । तिस्र इति । कतमास्तास्तिस्र इति । पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया । कतमास्ताः । या अध्यात्ममिति । प्राण एव पुरोनुवाक्यापानो याज्या व्यानः शस्या । किं ताभिर्जयतीति । पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयत्यन्तरिक्षलोकं याज्यया द्युलोकं शस्यया । ततो ह होताश्वल उपरराम ॥ १० ॥

पदच्छेद

याज्ञवल्क्यyājñavalkyaइतिitiहhaउवाचuvācaकतिkatiअयम्ayamअद्यadyaउद्गाताudgātāअस्मिन्asminयज्ञेyajñeस्तोत्रियाःstotriyāḥस्तोष्यतिstoṣyatiइतिitiतिस्रःtisraḥइतिitiकतमाःkatamāḥताःtāḥतिस्रःtisraḥइतिitiपुरोनुवाक्याpuronuvākyāचcaयाज्याyājyāचcaशस्याśasyāएवevaतृतीयाtṛtīyāकतमाःkatamāḥताःtāḥयाःyāḥअध्यात्मम्adhyātmamइतिitiप्राणःprāṇaḥएवevaपुरोनुवाक्याpuronuvākyāअपानःapānaḥयाज्याyājyāव्यानःvyānaḥशस्याśasyāकिम्kimताभिःtābhiḥजयतिjayatiइतिitiपृथिवीलोकम्pṛthivīlokamएवevaपुरोनुवाक्ययाpuronuvākyayāजयतिjayatiअन्तरिक्षलोकम्antarikṣalokamयाज्ययाyājyayāद्युलोकम्dyulokamशस्ययाśasyayāततःtataḥहhaहोताhotāअश्वलःaśvalaḥउपररामupararāma

अन्वय

[अश्वलः] ह उवाच—याज्ञवल्क्य, अयम् उद्गाता अद्य अस्मिन् यज्ञे कति स्तोत्रियाः स्तोष्यति इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] तिस्रः [स्तोत्रियाः स्तोष्यति] इति । [अश्वलः पप्रच्छ—] ताः तिस्रः कतमाः [सन्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्या एव तृतीया [सन्ति] । [अश्वलः पप्रच्छ—] ताः कतमाः [सन्ति] । [याज्ञवल्क्यः आह—] याः अध्यात्मम् [सन्ति ताः] इति । प्राणः एव पुरोनुवाक्या [अस्ति]; अपानः याज्या [अस्ति]; व्यानः शस्या [अस्ति] । [अश्वलः पप्रच्छ—] ताभिः किम् जयति इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] पुरोनुवाक्यया पृथिवीलोकम् एव जयति; याज्यया अन्तरिक्षलोकम् [जयति]; शस्यया द्युलोकम् [जयति] । ततः ह होता अश्वलः उपरराम ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय ३, ब्राह्मण १

Read the whole section →