Passage 5.14
स एष संवत्सरः प्रजापतिष्षोडशकलः । तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला । ध्रुवैवास्य षोडशी कला । स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते । सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते । तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ १४ ॥
पदच्छेद
अन्वय
सः एषः संवत्सरः षोडशकलः प्रजापतिः [अस्ति] । तस्य रात्रयः एव पञ्चदश कलाः [सन्ति]; अस्य षोडशी कला ध्रुवा एव [अस्ति] । सः रात्रिभिः एव आ च पूर्यते, अप च क्षीयते । सः अमावास्याम् रात्रिम् एतया षोडश्या कलया इदम् सर्वम् प्राणभृत् अनुप्रविश्य ततः प्रातः जायते । तस्मात् एताम् रात्रिम् प्राणभृतः प्राणम् अपि कृकलासस्य न विच्छिन्द्यात्, एतस्याः एव देवतायाः अपचित्यै ।
हिन्दी अर्थ
यह संवत्सर प्रजापति है, जिसकी सोलह कलाएँ हैं। उसकी रातें पन्द्रह कलाएँ हैं और सोलहवीं कला स्थिर है। वह रातों के द्वारा बढ़ता और घटता है। अमावस्या की रात उस सोलहवीं कला से सभी प्राणधारियों में प्रवेश करके फिर प्रातः उत्पन्न होता है। इसलिए उस देवता के सम्मान में उस रात किसी प्राणधारी का प्राण न काटे, यहाँ तक कि कृकलास का भी नहीं।
English meaning
This year is Prajapati with sixteen parts. Its nights are fifteen parts, while its sixteenth part is constant. Through the nights it waxes and wanes. On the new-moon night, by that sixteenth part, it enters all living beings and is born again in the morning. Therefore, in honour of this deity, one should not cut off any creature’s life that night, not even that of a lizard.
व्याख्या
सोलहवीं स्थिर कला घटते-बढ़ते दृश्य रूप के पीछे निरन्तरता का संकेत है। कृकलास का उल्लेख छोटे जीव तक सम्मान फैलाता है। एक विशेष रात के निषेध का अर्थ यह नहीं कि अन्य दिनों जीवों को हानि पहुँचाना अनुमोदित है।
Explanation
The stable sixteenth part signifies continuity behind visible waxing and waning. Mentioning a lizard extends respect even to a small creature. A prohibition on a particular night does not amount to approval of harming beings on other days.
संदर्भ
प्राण के चन्द्ररूप से संवत्सर और चन्द्रकलाओं का सम्बन्ध सामने आता है।
Context
The lunar form of vital power leads into the relation between the year and lunar parts.