Passage 26.15
यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, तदितर इतरं जिघ्रति, तदितर इतरं रसयते, तदितर इतरमभिवदति, तदितर इतरं शृणोति, तदितर इतरं मनुते. तदितर इतरं स्पृशति, तदितर इतरं विजानाति । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं रसयेत्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं स्पृशेत्तत्केन कं विजानीयात् । येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् । स एष नेति नेत्यात्मा । अगृह्यो न हि गृह्यते । अशीर्यो न हि शीर्यते । असङ्गो न हि सज्यते । असितो न व्यथते न रिष्यति । विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनासि मैत्रेयि । एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार ॥ १५ ॥
पदच्छेद
अन्वय
यत्र हि द्वैतम् इव भवति, तत् इतरः इतरम् पश्यति; तत् इतरः इतरम् जिघ्रति; तत् इतरः इतरम् रसयते; तत् इतरः इतरम् अभिवदति; तत् इतरः इतरम् शृणोति; तत् इतरः इतरम् मनुते; तत् इतरः इतरम् स्पृशति; तत् इतरः इतरम् विजानाति । यत्र तु अस्य सर्वम् आत्मा एव अभूत्, तत् केन कम् पश्येत्; तत् केन कम् जिघ्रेत्; तत् केन कम् रसयेत्; तत् केन कम् अभिवदेत्; तत् केन कम् शृणुयात्; तत् केन कम् मन्वीत; तत् केन कम् स्पृशेत्; तत् केन कम् विजानीयात् । येन इदम् सर्वम् विजानाति, तम् केन विजानीयात् । सः एषः न इति न इति आत्मा [अस्ति]; अगृह्यः [अस्ति], हि न गृह्यते; अशीर्यः [अस्ति], हि न शीर्यते; असङ्गः [अस्ति], हि न सज्यते; असितः [अस्ति], न व्यथते, न रिष्यति । अरे मैत्रेयि, विज्ञातारम् केन विजानीयात् इति उक्तानुशासना असि । अरे, एतावत् खलु अमृतत्वम् [अस्ति] इति ह उक्त्वा याज्ञवल्क्यः विजहार ।
हिन्दी अर्थ
जहाँ मानो द्वैत होता है, वहाँ एक दूसरे को देखता है, सूँघता है, उसका रस लेता है, उससे बोलता है, उसे सुनता है, उसके बारे में सोचता है, उसे छूता है और उसे जानता है। पर जहाँ इसके लिए सब आत्मा ही हो गया, वहाँ किससे किसे देखे, किससे किसे सूँघे, किससे किसका रस ले, किस साधन से किससे बोले, किससे किसे सुने, किससे किसके बारे में सोचे, किससे किसे छुए और किससे किसे जाने? जिससे यह सब जाना जाता है, उसे किससे जाने? वह आत्मा नेति नेति है: अगृह्य, क्योंकि पकड़ा नहीं जाता; अशीर्य, क्योंकि क्षीण नहीं होता; असंग, क्योंकि चिपकता नहीं; अबद्ध, न व्यथित होता है, न हानि पाता है। प्रिय, जानने वाले को किससे जाना जाए? मैत्रेयी, तुम्हें उपदेश दे दिया गया है। प्रिय, इतना ही अमृतत्व है। ऐसा कहकर याज्ञवल्क्य चले गए।
English meaning
Where there is duality, as it were, one sees another, smells another, tastes another, speaks to another, hears another, thinks of another, touches another and knows another. But where everything has become the Self for this one, by what would one see whom, smell whom, taste whom, address whom, hear whom, think of whom, touch whom or know whom? By what would one know that through which all this is known? That Self is “not this, not this”: ungraspable, for it cannot be grasped; undecaying, for it does not decay; unattached, for it does not cling; unfettered, neither distressed nor injured. By what, dear one, would one know the knower? Maitreyi, you have received the instruction. This indeed is immortality, dear one. Having said this, Yajnavalkya departed.
व्याख्या
आठ द्वैत-क्रियाएँ और उनके आठ प्रतिप्रश्न पूरे रखे गए हैं। नेति नेति के बाद अविनाशिता का वर्णन स्पष्ट करता है कि अलग ज्ञेय का अभाव स्वयं ज्ञाता के विनाश के बराबर नहीं।
Explanation
All eight dualistic activities and their eight counter-questions are retained. The indestructibility following “not this, not this” clarifies that absence of a separate known object is not equivalent to destruction of the knower.
संदर्भ
ज्ञाता को वस्तु की तरह जानने की सीमा समझाकर संवाद समाप्त होता है।
Context
The dialogue ends by showing the limit of knowing the knower as an object.