Sunday Meditation· Open to Everyone

समाधिपादः

संस्कृत

Sutra 1.1

अथ योगानुशासनम् ॥ १.१ ॥

पदच्छेद

अथathaयोग-अनुशासनम्yoga-anuśāsanam

अन्वय

अथ योगानुशासनम् [प्रवर्तते] ।

Sutra 1.2

योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥ १.२ ॥

पदच्छेद

योगःyogaḥचित्तcittaवृत्तिvṛttiनिरोधःnirodhaḥ

अन्वय

योगः चित्तवृत्तिनिरोधः [अस्ति] ।

Sutra 1.3

तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥ १.३ ॥

पदच्छेद

तदाtadāद्रष्टुःdraṣṭuḥस्वरूपेsvarūpeअवस्थानम्avasthānam

अन्वय

तदा द्रष्टुः स्वरूपे अवस्थानम् [भवति] ।

Sutra 1.4

वृत्तिसारूप्यं इतरत्र ॥ १.४ ॥

पदच्छेद

वृत्ति-सारूप्यम्vṛtti-sārūpyamइतरत्रitaratra

अन्वय

इतरत्र [द्रष्टुः] वृत्तिसारूप्यम् [भवति] ।

Sutra 1.5

वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टा अक्लिष्टाः ॥ १.५ ॥

पदच्छेद

वृत्तयःvṛttayaḥपञ्चतय्यःpañcatayyaḥक्लिष्टाःkliṣṭāḥअक्लिष्टाःakliṣṭāḥ

अन्वय

वृत्तयः पञ्चतय्यः [सन्ति]; [ताः] क्लिष्टाः अक्लिष्टाः [च भवन्ति] ।

Sutra 1.6

प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥ १.६ ॥

पदच्छेद

प्रमाण-विपर्यय-विकल्प-निद्रा-स्मृतयःpramāṇa-viparyaya-vikalpa-nidrā-smṛtayaḥ

अन्वय

[ताः वृत्तयः] प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः [सन्ति] ।

Sutra 1.7

प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ १.७ ॥

पदच्छेद

प्रत्यक्ष-अनुमान-आगमाःpratyakṣa-anumāna-āgamāḥप्रमाणानिpramāṇāni

अन्वय

प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि [सन्ति] ।

Sutra 1.8

विपर्ययो मिथ्याज्ञानम् अतद्रूपप्रतिष्ठं ॥ १.८ ॥

पदच्छेद

विपर्ययःviparyayaḥमिथ्या-ज्ञानम्mithyā-jñānamअतद्रूप-प्रतिष्ठम्atadrūpa-pratiṣṭham

अन्वय

विपर्ययः अतद्रूपप्रतिष्ठम् मिथ्याज्ञानम् [अस्ति] ।

Sutra 1.9

शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥ १.९ ॥

पदच्छेद

शब्द-ज्ञान-अनुपातीśabda-jñāna-anupātīवस्तु-शून्यःvastu-śūnyaḥविकल्पःvikalpaḥ

अन्वय

विकल्पः शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यः [अस्ति] ।

Sutra 1.10

अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥ १.१० ॥

पदच्छेद

अभाव-प्रत्यय-आलम्बनाabhāva-pratyaya-ālambanāवृत्तिःvṛttiḥनिद्राnidrā

अन्वय

निद्रा अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिः [अस्ति] ।

Sutra 1.11

अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः ॥ १.११ ॥

पदच्छेद

अनुभूत-विषय-असंप्रमोषःanubhūta-viṣaya-asaṃpramoṣaḥस्मृतिःsmṛtiḥ

अन्वय

स्मृतिः अनुभूतविषयासंप्रमोषः [अस्ति] ।

Sutra 1.12

अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥ १.१२ ॥

पदच्छेद

अभ्यास-वैराग्याभ्याम्abhyāsa-vairāgyābhyāmतत्-निरोधःtat-nirodhaḥ

अन्वय

अभ्यासवैराग्याभ्याम् तत्-निरोधः [भवति] ।

Sutra 1.13

तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः ॥ १.१३ ॥

पदच्छेद

तत्रtatraस्थितौsthitauयत्नःyatnaḥअभ्यासःabhyāsaḥ

अन्वय

तत्र स्थितौ यत्नः अभ्यासः [अस्ति] ।

Sutra 1.14

स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः ॥ १.१४ ॥

पदच्छेद

सःsaḥतुtuदीर्घ-काल-नैरन्तर्य-सत्कार-आसेवितःdīrgha-kāla-nairantarya-satkāra-āsevitaḥदृढ-भूमिःdṛḍha-bhūmiḥ

अन्वय

सः तु [अभ्यासः] दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितः दृढभूमिः [भवति] ।

Sutra 1.15

दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ॥ १५ ॥

पदच्छेद

दृष्ट-आनुश्रविक-विषय-वितृष्णस्यdṛṣṭa-ānuśravika-viṣaya-vitṛṣṇasyaवशीकार-संज्ञाvaśīkāra-saṃjñāवैराग्यम्vairāgyam

अन्वय

दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् [अस्ति] ।

Sutra 1.16

तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यं ॥ १.१६ ॥

पदच्छेद

तत्tatपरम्paramपुरुष-ख्यातेःpuruṣa-khyāteḥगुण-वैतृष्ण्यम्guṇa-vaitṛṣṇyam

अन्वय

तत् परम् [वैराग्यम्] पुरुषख्यातेः गुणवैतृष्ण्यम् [अस्ति] ।

Sutra 1.17

वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात्संप्रज्ञातः ॥ १.१७ ॥

पदच्छेद

वितर्क-विचार-आनन्द-अस्मिता-रूप-अनुगमात्vitarka-vicāra-ānanda-asmitā-rūpa-anugamātसंप्रज्ञातःsaṃprajñātaḥ

अन्वय

वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् [समाधिः] संप्रज्ञातः [भवति] ।

Sutra 1.18

विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः ॥ १.१८ ॥

पदच्छेद

विराम-प्रत्यय-अभ्यास-पूर्वःvirāma-pratyaya-abhyāsa-pūrvaḥसंस्कार-शेषःsaṃskāra-śeṣaḥअन्यःanyaḥ

अन्वय

अन्यः [समाधिः] विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषः [भवति] ।

Sutra 1.19

भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानां ॥ १.१९ ॥

पदच्छेद

भव-प्रत्ययःbhava-pratyayaḥविदेह-प्रकृति-लयानाम्videha-prakṛti-layānām

अन्वय

विदेहप्रकृतिलयानाम् [अन्यः समाधिः] भवप्रत्ययः [भवति] ।

Sutra 1.20

श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषां ॥ १.२० ॥

पदच्छेद

श्रद्धा-वीर्य-स्मृति-समाधि-प्रज्ञा-पूर्वकःśraddhā-vīrya-smṛti-samādhi-prajñā-pūrvakaḥइतरेषाम्itareṣām

अन्वय

इतरेषाम् [समाधिः] श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वकः [भवति] ।

Sutra 1.21

तीव्रसंवेगानां आसन्नः ॥ १.२१ ॥

पदच्छेद

तीव्र-संवेगानाम्tīvra-saṃvegānāmआसन्नःāsannaḥ

अन्वय

तीव्रसंवेगानाम् [समाधिः] आसन्नः [भवति] ।

Sutra 1.22

मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः ॥ १.२२ ॥

पदच्छेद

मृदु-मध्य-अधिमात्रत्वात्mṛdu-madhya-adhimātratvātततःtataḥअपिapiविशेषःviśeṣaḥ

अन्वय

[संवेगस्य] मृदुमध्याधिमात्रत्वात् ततः अपि विशेषः [भवति] ।

Sutra 1.23

ईश्वरप्रणिधानाद्वा ॥ १.२३ ॥

पदच्छेद

ईश्वर-प्रणिधानात्īśvara-praṇidhānātवाvā

अन्वय

वा ईश्वरप्रणिधानात् [समाधिः सिध्यति] ।

Sutra 1.24

क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥ १.२४ ॥

पदच्छेद

क्लेश-कर्म-विपाक-आशयैःkleśa-karma-vipāka-āśayaiḥअपरामृष्टःaparāmṛṣṭaḥपुरुष-विशेषःpuruṣa-viśeṣaḥईश्वरःīśvaraḥ

अन्वय

ईश्वरः क्लेशकर्मविपाकाशयैः अपरामृष्टः पुरुषविशेषः [अस्ति] ।

Sutra 1.25

तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजं ॥ १.२५ ॥

पदच्छेद

तत्रtatraनिरतिशयम्niratiśayamसर्वज्ञ-बीजम्sarvajña-bījam

अन्वय

तत्र [ईश्वरे] निरतिशयम् सर्वज्ञबीजम् [अस्ति] ।

Sutra 1.26

पूर्वेषां अपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ॥ १.२६ ॥

पदच्छेद

पूर्वेषाम्pūrveṣāmअपिapiगुरुःguruḥकालेनkālenaअनवच्छेदात्anavacchedāt

अन्वय

[सः ईश्वरः] कालेन अनवच्छेदात् पूर्वेषाम् अपि गुरुः [अस्ति] ।

Sutra 1.27

तस्य वाचकः प्रणवः ॥ १.२७ ॥

पदच्छेद

तस्यtasyaवाचकःvācakaḥप्रणवःpraṇavaḥ

अन्वय

प्रणवः तस्य [ईश्वरस्य] वाचकः [अस्ति] ।

Sutra 1.28

तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥ १.२८ ॥

पदच्छेद

तत्-जपःtat-japaḥतत्-अर्थ-भावनम्tat-artha-bhāvanam

अन्वय

तत्-जपः [कर्तव्यः]; तत्-अर्थभावनम् [कर्तव्यम्] ।

Sutra 1.29

ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥ १.२९ ॥

पदच्छेद

ततःtataḥप्रत्यक्-चेतना-अधिगमःpratyak-cetanā-adhigamaḥअपिapiअन्तराय-अभावःantarāya-abhāvaḥचca

अन्वय

ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमः अपि [भवति], अन्तरायाभावः च [भवति] ।

Sutra 1.30

व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास् तेऽन्तरायाः ॥ १.३० ॥

पदच्छेद

व्याधि-स्त्यान-संशय-प्रमाद-आलस्य-अविरति-भ्रान्ति-दर्शन-अलब्ध-भूमिकत्व-अनवस्थितत्वानिvyādhi-styāna-saṃśaya-pramāda-ālasya-avirati-bhrānti-darśana-alabdha-bhūmikatva-anavasthitatvāniचित्त-विक्षेपाःcitta-vikṣepāḥतेteअन्तरायाःantarāyāḥ

अन्वय

व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपाः [सन्ति]; ते अन्तरायाः [सन्ति] ।

Sutra 1.31

दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ १.३१ ॥

पदच्छेद

दुःख-दौर्मनस्य-अङ्गमेजयत्व-श्वास-प्रश्वासाःduḥkha-daurmanasya-aṅgamejayatva-śvāsa-praśvāsāḥविक्षेप-सहभुवःvikṣepa-sahabhuvaḥ

अन्वय

दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासाः विक्षेपसहभुवः [सन्ति] ।

Sutra 1.32

तत्प्रतिषेधार्थं एकतत्त्वाभ्यासः ॥ १.३२ ॥

पदच्छेद

तत्-प्रतिषेध-अर्थम्tat-pratiṣedha-arthamएक-तत्त्व-अभ्यासःeka-tattva-abhyāsaḥ

अन्वय

तत्-प्रतिषेधार्थम् एकतत्त्वाभ्यासः [कर्तव्यः] ।

Sutra 1.33

मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणांसुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥ १.३३ ॥

पदच्छेद

मैत्री-करुणा-मुदिता-उपेक्षाणाम्maitrī-karuṇā-muditā-upekṣāṇāmसुख-दुःख-पुण्य-अपुण्य-विषयाणाम्sukha-duḥkha-puṇya-apuṇya-viṣayāṇāmभावनातःbhāvanātaḥचित्त-प्रसादनम्citta-prasādanam

अन्वय

सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणाम् मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणाम् भावनातः चित्तप्रसादनम् [भवति] ।

Sutra 1.34

प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ १.३४ ॥

पदच्छेद

प्रच्छर्दन-विधारणाभ्याम्pracchardana-vidhāraṇābhyāmवाvāप्राणस्यprāṇasya

अन्वय

वा प्राणस्य प्रच्छर्दनविधारणाभ्याम् [चित्तप्रसादनम् भवति] ।

Sutra 1.35

विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनी ॥ १.३५ ॥

पदच्छेद

विषयवतीviṣayavatīवाvāप्रवृत्तिःpravṛttiḥउत्पन्नाutpannāमनसःmanasaḥस्थिति-निबन्धनीsthiti-nibandhanī

अन्वय

वा उत्पन्ना विषयवती प्रवृत्तिः मनसः स्थितिनिबन्धनी [भवति] ।

Sutra 1.36

विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ १.३६ ॥

पदच्छेद

विशोकाviśokāवाvāज्योतिष्मतीjyotiṣmatī

अन्वय

वा विशोका ज्योतिष्मती [प्रवृत्तिः मनसः स्थितिनिबन्धनी भवति] ।

Sutra 1.37

वीतरागविषयं वा चित्तं ॥ १.३७ ॥

पदच्छेद

वीत-राग-विषयम्vīta-rāga-viṣayamवाvāचित्तम्cittam

अन्वय

वा वीतरागविषयम् चित्तम् [स्थितिम् लभते] ।

Sutra 1.38

स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनम् वा ॥ १.३८ ॥

पदच्छेद

स्वप्न-निद्रा-ज्ञान-आलम्बनम्svapna-nidrā-jñāna-ālambanamवाvā

अन्वय

वा [चित्तम्] स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनम् [स्थितिम् लभते] ।

Sutra 1.39

यथाभिमतध्यानाद्वा ॥ १.३९ ॥

पदच्छेद

यथा-अभिमत-ध्यानात्yathā-abhimata-dhyānātवाvā

अन्वय

वा यथाभिमतध्यानात् [चित्तम् स्थितिम् लभते] ।

Sutra 1.40

परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥ १.४० ॥

पदच्छेद

परमाणु-परम-महत्त्व-अन्तःparamāṇu-parama-mahattva-antaḥअस्यasyaवशीकारःvaśīkāraḥ

अन्वय

अस्य [चित्तस्य] वशीकारः परमाणुपरममहत्त्वान्तः [भवति] ।

Sutra 1.41

क्षीणवृत्तेर्, अभिजातस्येव मणेर्, ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषुतत्स्थतदञ्जनतासमापत्तिः ॥ १.४१ ॥

पदच्छेद

क्षीण-वृत्तेःkṣīṇa-vṛtteḥअभिजातस्यabhijātasyaइवivaमणेःmaṇeḥग्रहीतृ-ग्रहण-ग्राह्येषुgrahītṛ-grahaṇa-grāhyeṣuतत्-स्थ-तद्-अञ्जनताtat-stha-tad-añjanatāसमापत्तिःsamāpattiḥ

अन्वय

क्षीणवृत्तेः [चित्तस्य] अभिजातस्य मणेः इव ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनता समापत्तिः [अस्ति] ।

Sutra 1.42

तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः ॥ १.४२ ॥

पदच्छेद

तत्रtatraशब्द-अर्थ-ज्ञान-विकल्पैःśabda-artha-jñāna-vikalpaiḥसंकीर्णाsaṃkīrṇāसवितर्काsavitarkāसमापत्तिःsamāpattiḥ

अन्वय

तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा समापत्तिः सवितर्का [अस्ति] ।

Sutra 1.43

स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का ॥ १.४३ ॥

पदच्छेद

स्मृति-परिशुद्धौsmṛti-pariśuddhauस्वरूप-शून्याsvarūpa-śūnyāइवivaअर्थ-मात्र-निर्भासाartha-mātra-nirbhāsāनिर्वितर्काnirvitarkā

अन्वय

स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्या इव अर्थमात्रनिर्भासा [समापत्तिः] निर्वितर्का [भवति] ।

Sutra 1.44

एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥ १.४४ ॥

पदच्छेद

एतयाetayāएवevaसविचाराsavicārāनिर्विचाराnirvicārāचcaसूक्ष्म-विषयाsūkṣma-viṣayāव्याख्याताvyākhyātā

अन्वय

एतया एव सूक्ष्मविषया सविचारा निर्विचारा च [समापत्तिः] व्याख्याता [अस्ति] ।

Sutra 1.45

सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ १.४५ ॥

पदच्छेद

सूक्ष्म-विषयत्वम्sūkṣma-viṣayatvamचcaअलिङ्ग-पर्यवसानम्aliṅga-paryavasānam

अन्वय

सूक्ष्मविषयत्वम् च अलिङ्गपर्यवसानम् [अस्ति] ।

Sutra 1.46

ता एव सबीजः समाधिः ॥ १.४६ ॥

पदच्छेद

ताःtāḥएवevaसबीजःsabījaḥसमाधिःsamādhiḥ

अन्वय

ताः एव [समापत्तयः] सबीजः समाधिः [सन्ति] ।

Sutra 1.47

निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः ॥ १.४७ ॥

पदच्छेद

निर्विचार-वैशारद्येnirvicāra-vaiśāradyeअध्यात्म-प्रसादःadhyātma-prasādaḥ

अन्वय

निर्विचारवैशारद्ये अध्यात्मप्रसादः [भवति] ।

Sutra 1.48

ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा ॥ १.४८ ॥

पदच्छेद

ऋतम्भराṛtambharāतत्रtatraप्रज्ञाprajñā

अन्वय

तत्र प्रज्ञा ऋतंभरा [भवति] ।

Sutra 1.49

श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यां अन्यविषया विशेषार्थत्वात् ॥ १.४९ ॥

पदच्छेद

श्रुत-अनुमान-प्रज्ञाभ्याम्śruta-anumāna-prajñābhyāmअन्य-विषयाanya-viṣayāविशेष-अर्थत्वात्viśeṣa-arthatvāt

अन्वय

[सा प्रज्ञा] विशेषार्थत्वात् श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्याम् अन्यविषया [अस्ति] ।

Sutra 1.50

तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी ॥ १.५० ॥

पदच्छेद

तत्-जःtat-jaḥसंस्कारःsaṃskāraḥअन्य-संस्कार-प्रतिबन्धीanya-saṃskāra-pratibandhī

अन्वय

तत्-जः संस्कारः अन्यसंस्कारप्रतिबन्धी [भवति] ।

Sutra 1.51

तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजः समाधिः ॥ १.५१ ॥

पदच्छेद

तस्यtasyaअपिapiनिरोधेnirodheसर्व-निरोधात्sarva-nirodhātनिर्बीजःnirbījaḥसमाधिःsamādhiḥ

अन्वय

तस्य अपि [संस्कारस्य] निरोधे सर्वनिरोधात् निर्बीजः समाधिः [भवति] ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Padas

Pada 1 · Sutras

Choose a number to read.

Read the whole pada →