Passage 20.9
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्यचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निमेषा मुहूर्ता अहोरात्राण्यर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्ति । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीच्योऽन्या यां यां च दिशमनु । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशसन्ति यजमानं देवा दर्वीं पितरोऽन्वायत्ताः ॥ ९ ॥
पदच्छेद
अन्वय
गार्गि, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने सूर्यचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः । गार्गि, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः । गार्गि, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने निमेषाः मुहूर्ताः अहोरात्राणि अर्धमासाः मासाः ऋतवः संवत्सराः इति विधृताः तिष्ठन्ति । गार्गि, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः अन्याः प्राच्यः नद्यः स्यन्दन्ते, अन्याः प्रतीच्यः [नद्यः स्यन्दन्ते], याम् याम् च दिशम् अनु [नद्यः स्यन्दन्ते] । गार्गि, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने मनुष्याः ददतः प्रशसन्ति; देवाः यजमानम् [अन्वायत्ताः सन्ति]; पितरः दर्वीम् अन्वायत्ताः [सन्ति] ।
हिन्दी अर्थ
गार्गी, इसी अक्षर के शासन में सूर्य और चन्द्रमा धारण किए हुए टिके हैं; इसी के शासन में द्युलोक और पृथिवी टिके हैं। इसी के शासन में निमेष, मुहूर्त, दिन-रात, पक्ष, महीने, ऋतुएँ और वर्ष व्यवस्थित हैं। इसी के शासन में श्वेत पर्वतों से कुछ नदियाँ पूर्व, कुछ पश्चिम और कुछ अन्य-अपनी दिशाओं में बहती हैं। इसी के शासन में मनुष्य दाताओं की प्रशंसा करते हैं, देवता यजमान की, और पितर अर्पण की दर्वी पर आश्रित हैं।
English meaning
Gargi, under the governance of this imperishable the sun and moon are held in their places, and heaven and earth are held in theirs. Under its governance moments, muhurtas, days and nights, fortnights, months, seasons and years remain ordered. Under its governance some rivers flow east from the white mountains, others west, and others along their respective directions. Under its governance people praise donors, gods the sacrificer, and ancestors depend on the offering ladle.
व्याख्या
मूल इलेक्ट्रॉनिक प्रतिलिपि में ददतः छूटा और अंत में वा अक्षरस्य् घुसा था। प्राथमिक संस्कृत साक्ष्य से प्रमाणित सीमित सुधार अब प्रदर्शित पाठ, अर्थ और पदविभाग तीनों में लागू है; मूल प्रतिलिपि अलग सुरक्षित है। नदियों और समय का यह धार्मिक विवेचन आधुनिक वैज्ञानिक कारण-व्याख्या का विकल्प नहीं है।
Explanation
The original electronic transcription omitted dadatah and had a stray final va aksharasy. A bounded primary-text-supported repair is now applied consistently to display, meaning and word analysis, while the original remains separately preserved. This religious account of rivers and time is not a replacement for scientific explanation.
संदर्भ
निषेधात्मक वर्णन के बाद जगत् की व्यवस्था को अक्षर के शासन से जोड़ा जाता है।
Context
After the negative description, cosmic order is attributed to the imperishable’s governance.