Passage 13.10
याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्योद्गातास्मिन् यज्ञे स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति । तिस्र इति । कतमास्तास्तिस्र इति । पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया । कतमास्ताः । या अध्यात्ममिति । प्राण एव पुरोनुवाक्यापानो याज्या व्यानः शस्या । किं ताभिर्जयतीति । पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयत्यन्तरिक्षलोकं याज्यया द्युलोकं शस्यया । ततो ह होताश्वल उपरराम ॥ १० ॥
पदच्छेद
अन्वय
[अश्वलः] ह उवाच—याज्ञवल्क्य, अयम् उद्गाता अद्य अस्मिन् यज्ञे कति स्तोत्रियाः स्तोष्यति इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] तिस्रः [स्तोत्रियाः स्तोष्यति] इति । [अश्वलः पप्रच्छ—] ताः तिस्रः कतमाः [सन्ति] इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्या एव तृतीया [सन्ति] । [अश्वलः पप्रच्छ—] ताः कतमाः [सन्ति] । [याज्ञवल्क्यः आह—] याः अध्यात्मम् [सन्ति ताः] इति । प्राणः एव पुरोनुवाक्या [अस्ति]; अपानः याज्या [अस्ति]; व्यानः शस्या [अस्ति] । [अश्वलः पप्रच्छ—] ताभिः किम् जयति इति । [याज्ञवल्क्यः आह—] पुरोनुवाक्यया पृथिवीलोकम् एव जयति; याज्यया अन्तरिक्षलोकम् [जयति]; शस्यया द्युलोकम् [जयति] । ततः ह होता अश्वलः उपरराम ।
हिन्दी अर्थ
अश्वल ने कहा: याज्ञवल्क्य, आज उद्गाता इस यज्ञ में कितने प्रकार की स्तोत्रिया गाएगा? तीन। कौन-सी तीन? पुरोनुवाक्या, याज्या और तीसरी शस्या। शरीर के भीतर उनकी संगति किससे है? प्राण ही पुरोनुवाक्या है, अपान याज्या और व्यान शस्या। वह उनसे क्या जीतता है? पुरोनुवाक्या से पृथिवीलोक, याज्या से अन्तरिक्षलोक और शस्या से द्युलोक। इसके बाद होता अश्वल चुप हो गया।
English meaning
Ashvala said, “Yajnavalkya, how many kinds of chant-verses will the udgatri sing in this sacrifice today?” “Three.” “Which three?” “The invitatory verse, the offering verse, and the recited praise as the third.” “What are their counterparts within the person?” “Prana is the invitatory verse, apana the offering verse, and vyana the praise.” “What does he win through them?” “The earth-world through the invitatory verse, the intermediate world through the offering verse, and the heavenly world through the praise.” Ashvala the hotri then fell silent.
व्याख्या
प्राण, अपान और व्यान यहाँ प्राचीन जीवन-शक्ति के भेद हैं। पाठ उन्हें शरीर से जगत् तक की ध्यानात्मक संगति में रखता है; यह शारीरिक श्वसनाभ्यास का निर्देश नहीं है।
Explanation
Prana, apana and vyana are distinctions within the ancient account of vitality. Their function here is contemplative correlation, not instruction for a breathing exercise.
संदर्भ
अश्वल के प्रश्नों का अन्त श्वास, स्तोत्र और लोकों के त्रिक से होता है।
Context
Ashvala’s examination ends with a triad of vital functions, chant and worlds.