Passage 41.8
एतद्ध वै तज्जनको वैदेहो बुडिलमाश्वतराश्विमुवाच यन्नु हो तद्गायत्रीविदब्रूथाः । अथ कथं हस्तीभूतो वहसीति । मुखं ह्यस्याः सम्राण्न विदां चकरेति होवाच । तस्या अग्निरेव मुखम् । यदि ह वा अपि बह्विवाग्नावभ्यादधति सर्वमेव तत्संदहति । एवं हैवैवंविद्यद्यपि बह्विव पापं कुरुते सर्वमेव तत्संप्साय शुद्धः पूतोऽजरोऽमृतः संभवति ॥ ८ ॥
पदच्छेद
अन्वय
एतत् ह वै तत् जनकः वैदेहः बुडिलम् आश्वतराश्विम्, यत् नु हो तत् [अहम्] गायत्रीवित् [इति] अब्रूथाः, अथ कथम् हस्तीभूतः वहसि इति उवाच । [बुडिलः], सम्राट्, अस्याः मुखम् हि न विदाम् चकार इति ह उवाच । तस्याः अग्निः एव मुखम् [अस्ति] । यदि ह वै अपि बहु इव अग्नौ अभ्यादधति, [अग्निः] तत् सर्वम् एव सन्दहति । एवम् ह एव एवम्वित् यदि अपि बहु इव पापम् कुरुते, तत् सर्वम् एव सम्प्साय शुद्धः पूतः अजरः अमृतः सम्भवति ।
हिन्दी अर्थ
इसी विषय में विदेह के जनक ने बुडिल आश्वतराश्वि से कहा, “तुमने तो अपने को गायत्री का जानने वाला बताया था। फिर तुम हाथी बने हुए बोझ क्यों ढो रहे हो?” उन्होंने कहा, “सम्राट्, मैं उसका मुख नहीं जानता था।” अग्नि ही उसका मुख है। अग्नि में चाहे मानो बहुत कुछ डाल दें, वह सब जला देती है। उसी प्रकार, पाठ के अनुसार, इस प्रकार जानने वाला यदि मानो बहुत पाप भी करे, तो वह उस सबको भस्म या भक्षण कर, शुद्ध, पवित्र, जरारहित और अमृत हो जाता है।
English meaning
On this subject Janaka of Videha said to Budila Asvatarasvi, “You did say you knew Gayatri. Why, then, are you carrying loads as an elephant?” He replied, “Your Majesty, I did not know her mouth.” Fire is her mouth. Even when what seems a great amount is put into fire, it burns it all. In the same way, the text declares, even if such a knower commits what seems a great amount of evil, after consuming it all that person becomes clean, purified, free from ageing and immortal.
व्याख्या
हाथी का बोझ ढोना और अग्नि का सब कुछ भस्म करना कथा की तीखी छवियाँ हैं। पाप के भस्म होने तथा अमरता का दावा उपासना की ऐतिहासिक प्रशंसा है। इसे गलत काम करने की अनुमति, उत्तरदायित्व से छूट या शारीरिक अमरता का प्रमाण नहीं बनाया गया है।
Explanation
The burden-bearing elephant and all-consuming fire are pointed images in the story. The burning away of evil and the claim of immortality are historical praise of contemplation. They are not permission for wrongdoing, exemption from responsibility, or evidence of bodily immortality.
संदर्भ
गायत्री-प्रकरण का समापन जनक और बुडिल के छोटे संवाद से होता है। केवल पदों का ज्ञान पर्याप्त नहीं बताया जाता; अग्निरूप मुख का ज्ञान भी अपेक्षित है।
Context
The Gayatri section ends with a short exchange between Janaka and Budila. Knowing the feet is presented as insufficient without also knowing the fiery mouth.