Passage 9.5
अथामूर्तं प्राणश्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाशः । एतदमृतम् । एतद्यत् । एतत्त्यत् । तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः । त्यस्य ह्येष रसः ॥ ५ ॥
पदच्छेद
अन्वय
अथ प्राणः च यः च अयम् अन्तरात्मन् आकाशः [अस्ति], [एतत्] अमूर्तम् [अस्ति] । एतत् अमृतम् [अस्ति]; एतत् यत् [अस्ति]; एतत् त्यत् [अस्ति] । यः अयम् दक्षिणे अक्षन् पुरुषः [अस्ति], एषः तस्य एतस्य अमूर्तस्य एतस्य अमृतस्य एतस्य यतः एतस्य त्यस्य रसः [अस्ति] । हि एषः त्यस्य रसः [अस्ति] ।
हिन्दी अर्थ
अब अमूर्त रूप: प्राण और यह अपने भीतर का आकाश। यह अमृत है, यह गतिशील है, यह परोक्ष “वह” है। इस अमूर्त, इस अमृत, इस गतिशील और इस परोक्ष का सार वह पुरुष है जो दाहिनी आँख में है; क्योंकि वही इस परोक्ष का सार है।
English meaning
Now the formless: the vital breath and the space within oneself. This is deathless, moving and the remote “that.” The essence of this formless, deathless, moving and remote domain is the person in the right eye, for he is its essence.
व्याख्या
बाह्य सूर्य-मण्डल के पुरुष और दाहिनी आँख के पुरुष के बीच उपनिषद् सम्बन्ध स्थापित करता है। इसे आँख के भीतर किसी सूक्ष्म शारीरिक मनुष्य की उपस्थिति का दावा न समझें।
Explanation
The Upanishad correlates the person in the external solar disc with the person in the right eye. This should not be treated as a claim that a tiny anatomical human lives inside the eye.
संदर्भ
व्यक्ति के अमूर्त पक्ष में प्राण, अन्तराकाश और दाहिनी आँख का पुरुष आते हैं।
Context
The individual’s formless side comprises breath, inner space and the person in the right eye.