Passage 2.4
सोऽकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति । स मनसा वाचं मिथुनं समभवदशनाया मृत्युः । तद्यद्रेत आसीत्स संवत्सरोऽभवत् । न ह पुरा ततः संवत्सर आस । तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान्त्संवत्सरः । तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत । तं जातमभिव्याददात् । स भाणकरोत् । सैव वागभवत् ॥ ४ ॥
पदच्छेद
अन्वय
सः अकामयत-मे द्वितीयः आत्मा जायेत इति । सः अशनाया मृत्युः मनसा वाचम् मिथुनम् समभवत् । तत् यत् रेतः आसीत्, सः संवत्सरः अभवत् । ततः पुरा संवत्सरः न ह आस । यावान् संवत्सरः [अस्ति], एतावन्तम् कालम् तम् अबिभः । एतावतः कालस्य परस्तात् तम् असृजत । तम् जातम् अभिव्याददात् । सः भाण् [इति] अकरोत् । सा एव वाक् अभवत् ।
हिन्दी अर्थ
उसने चाहा: मेरा दूसरा आत्मरूप उत्पन्न हो। भूखरूप मृत्यु ने मन द्वारा वाणी के साथ युग्म बनाया। जो बीज था, वह संवत्सर बना; उससे पहले संवत्सर नहीं था। जितना समय एक वर्ष होता है, उतने समय तक उसने उसे धारण किया। उस अवधि के बाद उसने उसे उत्पन्न किया। जन्मे हुए की ओर उसने निगलने के लिए मुँह खोला। उसने “भाण्” का स्वर किया; वही वाणी हुई।
English meaning
It desired, “May a second self of mine be born.” Death, as hunger, joined with speech as a pair through mind. The seed that resulted became the year; before this there had been no year. It carried that offspring for the length of a year, then brought it forth at the end of that time. It opened its mouth toward the newborn to swallow it. The newborn made the sound “bhan”; that became speech.
व्याख्या
यहाँ कामना, बीज धारण करना और जन्म देना सृष्टि की कथात्मक भाषा हैं। वाणी का पहले सहयोगी और फिर जन्मी ध्वनि के रूप में आना एक ही विचार को अलग प्रतीकों में दिखाता है। इसे मनुष्य के गर्भकाल या जन्म की चिकित्सकीय सूचना नहीं समझना चाहिए। अन्त का “सः” नवजात की ओर लौटता है, जिससे निगलने की धमकी और उसके प्रत्युत्तर की कथा बनती है।
Explanation
Desire, carrying seed and giving birth are the narrative language of creation here. Speech appears first as a partner and then as a newborn sound, expressing related ideas through different images. This is not medical information about human gestation or childbirth. The final “it” is understood as the newborn, completing the exchange between threatened swallowing and a answering cry.
संदर्भ
तीन विश्वरूपों के बाद कथा फिर सर्जक की इच्छा पर लौटती है। मन और वाणी का युग्म संवत्सर तथा जन्मे प्राणी की आवाज़ से जोड़ा जाता है।
Context
After the three cosmic forms, the story returns to the creator’s desire. The pairing of mind and speech is connected with the year and the voice of a newborn.