Passage 23.4
तस्य प्राची दिक्प्राञ्चः प्राणाः । दक्षिणा दिग्दक्षिणे प्राणाः । प्रतीची दिक्प्रत्यञ्चः प्राणाः । उदीची दिगुदञ्चः प्राणाः । ऊर्ध्वा दिगूर्ध्वाः प्राणाः । अवाची दिगवाञ्चः प्राणाः । सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः । स एष नेति नेत्यात्मा । अगृह्यो न हि गृह्यते । अशीर्यो न हि शीर्यते । असङ्गो न हि सज्यते । असितो न व्यथते । न रिष्यति । अभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः । स होवाच जनको वैदेहोऽभयं त्वा गच्छताद्याज्ञवल्क्य यो नो भगवन्नभयं वेदयसे । नमस्तेऽस्तु । इमे विदेहा अयमहमस्मीति ॥ ४ ॥
पदच्छेद
अन्वय
तस्य प्राची दिक् प्राञ्चः प्राणाः [सन्ति]; दक्षिणा दिक् दक्षिणे प्राणाः [सन्ति]; प्रतीची दिक् प्रत्यञ्चः प्राणाः [सन्ति]; उदीची दिक् उदञ्चः प्राणाः [सन्ति]; ऊर्ध्वा दिक् ऊर्ध्वाः प्राणाः [सन्ति]; अवाची दिक् अवाञ्चः प्राणाः [सन्ति]; सर्वाः दिशः सर्वे प्राणाः [सन्ति] । सः एषः न इति न इति आत्मा [निर्दिष्टः] । अगृह्यः [अस्ति], हि न गृह्यते; अशीर्यः [अस्ति], हि न शीर्यते; असङ्गः [अस्ति], हि न सज्यते; असितः [अस्ति], न व्यथते, न रिष्यति । याज्ञवल्क्यः ह उवाच—जनक, वै अभयम् प्राप्तः असि इति । सः जनकः वैदेहः ह उवाच—याज्ञवल्क्य, अभयम् त्वा गच्छतात्; भगवन्, यः [त्वम्] नः अभयम् वेदयसे । ते नमः अस्तु । इमे विदेहाः [तव सन्ति]; अयम् अहम् अस्मि इति ।
हिन्दी अर्थ
उसकी पूर्व दिशा पूर्वगामी प्राण हैं, दक्षिण दिशा दक्षिणगामी प्राण, पश्चिम दिशा पश्चिमगामी प्राण और उत्तर दिशा उत्तरगामी प्राण। ऊपर की दिशा ऊपर जाने वाले प्राण और नीचे की दिशा नीचे जाने वाले प्राण हैं। सभी दिशाएँ सभी प्राण हैं। यही आत्मा नेति नेति, यह नहीं, यह नहीं, है: अग्राह्य, क्योंकि पकड़ा नहीं जाता; अक्षय, क्योंकि क्षीण नहीं होता; असंग, क्योंकि चिपकता नहीं; अबद्ध, जो व्यथित या नष्ट नहीं होता। याज्ञवल्क्य ने कहा: जनक, तुम अभय को प्राप्त हुए हो। जनक ने कहा: याज्ञवल्क्य, तुम्हें भी अभय प्राप्त हो, क्योंकि तुम हमें अभय का बोध कराते हो। तुम्हें नमस्कार। ये विदेह देश और यह मैं, तुम्हारे लिए उपस्थित हैं।
English meaning
Its eastern direction is the eastward vital powers; the southern, the southward; the western, the westward; and the northern, the northward. The upward direction is the upward powers, and the downward direction the downward powers. All directions are all vital powers. This is the Self indicated as “not this, not this”: ungraspable, for it is not grasped; undecaying, for it does not decay; unattached, for it does not cling; unbound, untroubled and unharmed. Yajnavalkya said, “Janaka, you have attained fearlessness.” Janaka replied, “May fearlessness come to you too, Yajnavalkya, since you make fearlessness known to us. Homage to you. Here are the people and land of Videha, and here am I, at your disposal.”
व्याख्या
नेति नेति व्यापक प्राणरूप को भी सीमित वस्तु मानकर आत्मा से तादात्म्य करने से रोकता है। जनक का राज्य और स्वयं को अर्पित करना कथा में गुरु के प्रति सम्मान है, आज के पाठक से सम्पत्ति या व्यक्तिगत अधीनता की माँग नहीं।
Explanation
“Not this, not this” prevents treating even the all-pervading vital form as a limited object that exhausts the Self. Janaka’s offer of kingdom and self expresses honour within the narrative, not a demand for a reader’s property or submission.
संदर्भ
दिशाओं और प्राणों के समावेश के बाद अभय का निष्कर्ष आता है।
Context
The inclusion of directions and vital powers culminates in fearlessness.