Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय 1 · वल्ली 1

संस्कृत

Passage 1.1

ॐ उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १ ॥

पदच्छेद

ॐoṃउशन्uśanहhaवैvaiवाजश्रवसःvājaśravasaḥसर्ववेदसम्sarvavedasamददौdadauतस्यtasyaहhaनचिकेताःnaciketāḥनामnāmaपुत्रःputraḥआसāsa

अन्वय

ॐ । उशन् वाजश्रवसः ह वै सर्ववेदसम् ददौ । तस्य ह नचिकेताः नाम पुत्रः आस ।

Passage 1.2

तँ ह कुमारँ सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत ॥ २ ॥

पदच्छेद

तम्tamहhaकुमारम्kumāramसन्तम्santamदक्षिणासुdakṣiṇāsuनीयमानासुnīyamānāsuश्रद्धाśraddhāआविवेशāviveśaसःsaḥअमन्यतamanyata

अन्वय

दक्षिणासु नीयमानासु तम् कुमारम् सन्तम् ह श्रद्धा आविवेश । सः अमन्यत ।

Passage 1.3

पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः । अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ॥ ३ ॥

पदच्छेद

पीतोदकाःpītodakāḥजग्धतृणाःjagdhatṛṇāḥदुग्धदोहाःdugdhadohāḥनिरिन्द्रियाःnirindriyāḥअनन्दाःanandāḥनामnāmaतेteलोकाःlokāḥतान्tānसःsaḥगच्छतिgacchatiताःtāḥददत्dadat

अन्वय

पीतोदकाः जग्धतृणाः दुग्धदोहाः निरिन्द्रियाः [गावः सन्ति] । ताः ददत् सः तान् लोकान् गच्छति, [ये] अनन्दाः नाम [सन्ति] ।

Passage 1.4

स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति । द्वितीयं तृतीयं तँ होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ ४ ॥

पदच्छेद

सःsaḥहhaउवाचuvācaपितरम्pitaramततtataकस्मैkasmaiमाम्māmदास्यसिdāsyasiइतिitiद्वितीयम्dvitīyamतृतीयम्tṛtīyamतम्tamहhaउवाचuvācaमृत्यवेmṛtyaveत्वाtvāददामिdadāmiइतिiti

अन्वय

सः पितरम् ह उवाच—तत, माम् कस्मै दास्यसि इति । द्वितीयम् तृतीयम् [अपि अपृच्छत्] । [पिता] तम् ह उवाच—त्वा मृत्यवे ददामि इति ।

Passage 1.5

बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः । किँ स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥ ५ ॥

पदच्छेद

बहूनाम्bahūnāmएमिemiप्रथमःprathamaḥबहूनाम्bahūnāmएमिemiमध्यमःmadhyamaḥकिम्kimस्वित्svitयमस्यyamasyaकर्तव्यम्kartavyamयत्yatमयाmayāअद्यadyaकरिष्यतिkariṣyati

अन्वय

बहूनाम् प्रथमः एमि; बहूनाम् मध्यमः एमि । यमस्य किम् स्वित् कर्तव्यम् [अस्ति], यत् अद्य मया करिष्यति ।

Passage 1.6

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे । सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥ ६ ॥

पदच्छेद

अनुपश्यanupaśyaयथाyathāपूर्वेpūrveप्रतिपश्यpratipaśyaतथाtathāअपरेapareसस्यम्sasyamइवivaमर्त्यःmartyaḥपच्यतेpacyateसस्यम्sasyamइवivaआजायतेājāyateपुनःpunaḥ

अन्वय

यथा पूर्वे [आचरन्], अनुपश्य; तथा अपरे [आचरन्ति], प्रतिपश्य । मर्त्यः सस्यम् इव पच्यते; सस्यम् इव पुनः आजायते ।

Passage 1.7

वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् । तस्यैताँ शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ७ ॥

पदच्छेद

वैश्वानरःvaiśvānaraḥप्रविशतिpraviśatiअतिथिःatithiḥब्राह्मणःbrāhmaṇaḥगृहान्gṛhānतस्यtasyaएताम्etāmशान्तिम्śāntimकुर्वन्तिkurvantiहरharaवैवस्वतvaivasvataउदकम्udakam

अन्वय

ब्राह्मणः अतिथिः वैश्वानरः [इव] गृहान् प्रविशति । तस्य एताम् शान्तिम् कुर्वन्ति । वैवस्वत, उदकम् हर ।

Passage 1.8

आशाप्रतीक्षे संगतँ सूनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूँश्च सर्वान् । एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ ८ ॥

पदच्छेद

आशाप्रतीक्षेāśāpratīkṣeसङ्गतम्saṅgatamसूनृताम्sūnṛtāmचcaइष्टापूर्तेiṣṭāpūrteपुत्रपशून्putrapaśūnचcaसर्वान्sarvānएतत्etatवृङ्क्तेvṛṅkteपुरुषस्यpuruṣasyaअल्पमेधसःalpamedhasaḥयस्यyasyaअनश्नन्anaśnanवसतिvasatiब्राह्मणःbrāhmaṇaḥगृहेgṛhe

अन्वय

यस्य अल्पमेधसः पुरुषस्य गृहे ब्राह्मणः अनश्नन् वसति, [सः] आशाप्रतीक्षे सङ्गतम् सूनृताम् च इष्टापूर्ते सर्वान् पुत्रपशून् च एतत् वृङ्क्ते ।

Passage 1.9

तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मेऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः । नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥ ९ ॥

पदच्छेद

तिस्रःtisraḥरात्रीःrātrīḥयत्yatअवात्सीःavātsīḥगृहेgṛheमेmeअनश्नन्anaśnanब्रह्मन्brahmanअतिथिःatithiḥनमस्यःnamasyaḥनमःnamaḥतेteअस्तुastuब्रह्मन्brahmanस्वस्तिsvastiमेmeअस्तुastuतस्मात्tasmātप्रतिpratiत्रीन्trīnवरान्varānवृणीष्वvṛṇīṣva

अन्वय

ब्रह्मन्, यत् नमस्यः अतिथिः [त्वम्] अनश्नन् मे गृहे तिस्रः रात्रीः अवात्सीः, तस्मात् प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व । ब्रह्मन्, ते नमः अस्तु; मे स्वस्ति अस्तु ।

Passage 1.10

शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद् वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो । त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत्प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ १० ॥

पदच्छेद

शान्तसङ्कल्पःśāntasaṅkalpaḥसुमनाःsumanāḥयथाyathāस्यात्syātवीतमन्युःvītamanyuḥगौतमःgautamaḥमाmāअभिabhiमृत्योmṛtyoत्वत्प्रसृष्टम्tvatprasṛṣṭamमाmāअभिवदेत्abhivadetप्रतीतःpratītaḥएतत्etatत्रयाणाम्trayāṇāmप्रथमम्prathamamवरम्varamवृणेvṛṇe

अन्वय

मृत्यो, यथा गौतमः मा अभि शान्तसङ्कल्पः सुमनाः वीतमन्युः स्यात्, [यथा] त्वत्प्रसृष्टम् मा प्रतीतः अभिवदेत्, एतत् त्रयाणाम् प्रथमम् वरम् वृणे ।

Passage 1.11

यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः । सुखँ रात्रीः शयिता वीतमन्युः त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ॥ ११ ॥

पदच्छेद

यथाyathāपुरस्तात्purastātभविताbhavitāप्रतीतःpratītaḥऔद्दालकिःauddālakiḥआरुणिःāruṇiḥमत्प्रसृष्टःmatprasṛṣṭaḥसुखम्sukhamरात्रीःrātrīḥशयिताśayitāवीतमन्युःvītamanyuḥत्वाम्tvāmददृशिवान्dadṛśivānमृत्युमुखात्mṛtyumukhātप्रमुक्तम्pramuktam

अन्वय

मत्प्रसृष्टः औद्दालकिः आरुणिः यथा पुरस्तात् प्रतीतः भविता । मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् त्वाम् ददृशिवान् वीतमन्युः रात्रीः सुखम् शयिता ।

Passage 1.12

स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति । उभे तीर्त्वाऽशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२ ॥

पदच्छेद

स्वर्गेsvargeलोकेlokeनnaभयम्bhayamकिञ्चनkiñcanaअस्तिastiनnaतत्रtatraत्वम्tvamनnaजरयाjarayāबिभेतिbibhetiउभेubheतीर्त्वाtīrtvāअशनायापिपासेaśanāyāpipāseशोकातिगःśokātigaḥमोदतेmodateस्वर्गलोकेsvargaloke

अन्वय

स्वर्गे लोके किञ्चन भयम् न अस्ति; तत्र त्वम् न [असि]; जरया न बिभेति । उभे अशनायापिपासे तीर्त्वा शोकातिगः [जनः] स्वर्गलोके मोदते ।

Passage 1.13

स त्वमग्निँ स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि त्वँ श्रद्दधानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १३ ॥

पदच्छेद

सःsaḥत्वम्tvamअग्निम्agnimस्वर्ग्यम्svargyamअध्येषिadhyeṣiमृत्योmṛtyoप्रब्रूहिprabrūhiत्वम्tvamश्रद्दधानायśraddadhānāyaमह्यम्mahyamस्वर्गलोकाःsvargalokāḥअमृतत्वम्amṛtatvamभजन्तेbhajanteएतत्etatद्वितीयेनdvitīyenaवृणेvṛṇeवरेणvareṇa

अन्वय

मृत्यो, सः त्वम् स्वर्ग्यम् अग्निम् अध्येषि । श्रद्दधानाय मह्यम् त्वम् प्रब्रूहि । स्वर्गलोकाः अमृतत्वम् भजन्ते; एतत् द्वितीयेन वरेण वृणे ।

Passage 1.14

प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १४ ॥

पदच्छेद

प्रpraतेteब्रवीमिbravīmiतत्tatउuमेmeनिबोधnibodhaस्वर्ग्यम्svargyamअग्निम्agnimनचिकेतःnaciketaḥप्रजानन्prajānanअनन्तलोकाप्तिम्anantalokāptimअथathaउuप्रतिष्ठाम्pratiṣṭhāmविद्धिviddhiत्वम्tvamएतम्etamनिहितम्nihitamगुहायाम्guhāyām

अन्वय

नचिकेतः, स्वर्ग्यम् अग्निम् प्रजानन् [अहम्] ते प्रब्रवीमि; तत् उ मे निबोध । त्वम् एतम् गुहायाम् निहितम् अनन्तलोकाप्तिम् अथो प्रतिष्ठाम् विद्धि ।

Passage 1.15

लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा । स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं अथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥ १५ ॥

पदच्छेद

लोकादिम्lokādimअग्निम्agnimतम्tamउवाचuvācaतस्मैtasmaiयाःyāḥइष्टकाःiṣṭakāḥयावतीःyāvatīḥवाvāयथाyathāवाvāसःsaḥचcaअपिapiतत्tatप्रत्यवदत्pratyavadatयथोक्तम्yathoktamअथathaअस्यasyaमृत्युःmṛtyuḥपुनःpunaḥएवevaआहāhaतुष्टःtuṣṭaḥ

अन्वय

[मृत्युः] तस्मै [नचिकेतसे] तम् लोकादिम् अग्निम् उवाच—याः इष्टकाः [चेतव्याः], यावतीः वा [चेतव्याः], यथा वा [अग्निः चीयते, तत् सर्वम्] । सः च अपि तत् यथोक्तम् प्रत्यवदत् । अथ तुष्टः मृत्युः अस्य पुनः एव आह ।

Passage 1.16

तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः । तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १६ ॥

पदच्छेद

तम्tamअब्रवीत्abravītप्रीयमाणःprīyamāṇaḥमहात्माmahātmāवरम्varamतवtavaइहihaअद्यadyaददामिdadāmiभूयःbhūyaḥतवtavaएवevaनाम्नाnāmnāभविताbhavitāअयम्ayamअग्निःagniḥसृङ्काम्sṛṅkāmचcaइमाम्imāmअनेकरूपाम्anekarūpāmगृहाणgṛhāṇa

अन्वय

प्रीयमाणः महात्मा तम् अब्रवीत्—इह अद्य तव भूयः वरम् ददामि । अयम् अग्निः तव एव नाम्ना भविता । अनेकरूपाम् इमाम् सृङ्काम् च गृहाण ।

Passage 1.17

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू । ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमाँ शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १७ ॥

पदच्छेद

त्रिणाचिकेतःtriṇāciketaḥत्रिभिःtribhiḥएत्यetyaसन्धिम्sandhimत्रिकर्मकृत्trikarmakṛtतरतिtaratiजन्ममृत्यूjanmamṛtyūब्रह्मजज्ञम्brahmajajñamदेवम्devamईड्यम्īḍyamविदित्वाviditvāनिचाय्यnicāyyaइमाम्imāmशान्तिम्śāntimअत्यन्तम्atyantamएतिeti

अन्वय

त्रिणाचिकेतः त्रिभिः सन्धिम् एत्य त्रिकर्मकृत् जन्ममृत्यू तरति । ब्रह्मजज्ञम् ईड्यम् देवम् विदित्वा निचाय्य इमाम् अत्यन्तम् शान्तिम् एति ।

Passage 1.18

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वाँश्चिनुते नाचिकेतम् । स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८ ॥

पदच्छेद

त्रिणाचिकेतःtriṇāciketaḥत्रयम्trayamएतत्etatविदित्वाviditvāयःyaḥएवम्evamविद्वान्vidvānचcaचिनुतेcinuteनाचिकेतम्nāciketamसःsaḥमृत्युपाशान्mṛtyupāśānपुरतःpurataḥप्रणोद्यpraṇodyaशोकातिगःśokātigaḥमोदतेmodateस्वर्गलोकेsvargaloke

अन्वय

यः त्रिणाचिकेतः एतत् त्रयम् विदित्वा एवम् विद्वान् नाचिकेतम् चिनुते, सः मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगः स्वर्गलोके मोदते ।

Passage 1.19

एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण । एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १९ ॥

पदच्छेद

एषःeṣaḥतेteअग्निःagniḥनचिकेतःnaciketaḥस्वर्ग्यःsvargyaḥयम्yamअवृणीथाःavṛṇīthāḥद्वितीयेनdvitīyenaवरेणvareṇaएतम्etamअग्निम्agnimतवtavaएवevaप्रवक्ष्यन्तिpravakṣyantiजनासःjanāsaḥतृतीयम्tṛtīyamवरम्varamनचिकेतःnaciketaḥवृणीष्वvṛṇīṣva

अन्वय

नचिकेतः, यम् द्वितीयेन वरेण अवृणीथाः, एषः ते स्वर्ग्यः अग्निः [अस्ति] । एतम् अग्निम् जनासः तव एव प्रवक्ष्यन्ति । नचिकेतः, तृतीयम् वरम् वृणीष्व ।

Passage 1.20

येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणामेष वरस्तृतीयः ॥ २० ॥

पदच्छेद

याyāइयम्iyamप्रेतेpreteविचिकित्साvicikitsāमनुष्येmanuṣyeअस्तिastiइतिitiएकेekeनnaअयम्ayamअस्तिastiइतिitiचcaएकेekeएतत्etatविद्याम्vidyāmअनुशिष्टःanuśiṣṭaḥत्वयाtvayāअहम्ahamवराणाम्varāṇāmएषःeṣaḥवरःvaraḥतृतीयःtṛtīyaḥ

अन्वय

मनुष्ये प्रेते या इयम् विचिकित्सा [अस्ति]—अस्ति इति एके [वदन्ति], अयम् न अस्ति इति च एके [वदन्ति]—त्वया अनुशिष्टः अहम् एतत् विद्याम् । वराणाम् एषः तृतीयः वरः [अस्ति] ।

Passage 1.21

देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥ २१ ॥

पदच्छेद

देवैःdevaiḥअत्रatraअपिapiविचिकित्सितम्vicikitsitamपुराpurāनnaहिhiसुविज्ञेयम्suvijñeyamअणुःaṇuḥएषःeṣaḥधर्मःdharmaḥअन्यम्anyamवरम्varamनचिकेतःnaciketaḥवृणीष्वvṛṇīṣvaमाmāमाmāउपरोत्सीःuparotsīḥअतिatiमाmāसृजsṛjaएनम्enam

अन्वय

अत्र अपि पुरा देवैः विचिकित्सितम् [अस्ति]; [एतत्] हि न सुविज्ञेयम् [अस्ति]; एषः धर्मः अणुः [अस्ति] । नचिकेतः, अन्यम् वरम् वृणीष्व; मा मा उपरोत्सीः; मा [प्रति] एनम् [वरम्] अति सृज ।

Passage 1.22

देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ । वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥ २२ ॥

पदच्छेद

देवैःdevaiḥअत्रatraअपिapiविचिकित्सितम्vicikitsitamकिलkilaत्वम्tvamचcaमृत्योmṛtyoयत्yatनnaसुज्ञेयम्sujñeyamआत्थātthaवक्ताvaktāचcaअस्यasyaत्वादृक्tvādṛkअन्यःanyaḥनnaलभ्यःlabhyaḥनnaअन्यःanyaḥवरःvaraḥतुल्यःtulyaḥएतस्यetasyaकश्चित्kaścit

अन्वय

अत्र अपि पुरा देवैः विचिकित्सितम् किल [अस्ति]; मृत्यो, त्वम् च यत् न सुज्ञेयम् आत्थ । अस्य त्वादृक् अन्यः वक्ता च न लभ्यः [अस्ति]; एतस्य तुल्यः अन्यः कश्चित् वरः न [अस्ति] ।

Passage 1.23

शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहून्पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् । भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ २३ ॥

पदच्छेद

शतायुषःśatāyuṣaḥपुत्रपौत्रान्putrapautrānवृणीष्वvṛṇīṣvaबहून्bahūnपशून्paśūnहस्तिहिरण्यम्hastihiraṇyamअश्वान्aśvānभूमेःbhūmeḥमहत्mahatआयतनम्āyatanamवृणीष्वvṛṇīṣvaस्वयम्svayamचcaजीवjīvaशरदःśaradaḥयावत्yāvatइच्छसिicchasi

अन्वय

शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्व; बहून् पशून् हस्तिहिरण्यम् अश्वान् [वृणीष्व] । भूमेः महत् आयतनम् वृणीष्व; स्वयम् च यावत् इच्छसि शरदः जीव ।

Passage 1.24

एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च । महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २४ ॥

पदच्छेद

एतत्तुल्यम्etattulyamयदिyadiमन्यसेmanyaseवरम्varamवृणीष्वvṛṇīṣvaवित्तम्vittamचिरजीविकाम्cirajīvikāmचcaमहाभूमौmahābhūmauनचिकेतःnaciketaḥत्वम्tvamएधिedhiकामानाम्kāmānāmत्वाtvāकामभाजम्kāmabhājamकरोमिkaromi

अन्वय

यदि एतत्तुल्यम् [वरम्] मन्यसे, वरम् वित्तम् चिरजीविकाम् च वृणीष्व । नचिकेतः, त्वम् महाभूमौ एधि; त्वा कामानाम् कामभाजम् करोमि ।

Passage 1.25

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामाँश्छन्दतः प्रार्थयस्व । इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः । आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः ॥ २५ ॥

पदच्छेद

येyeयेyeकामाःkāmāḥदुर्लभाःdurlabhāḥमर्त्यलोकेmartyalokeसर्वान्sarvānकामान्kāmānछन्दतःchandataḥप्रार्थयस्वprārthayasvaइमाःimāḥरामाःrāmāḥसरथाःsarathāḥसतूर्याःsatūryāḥनnaहिhiईदृशाःīdṛśāḥलम्भनीयाःlambhanīyāḥमनुष्यैःmanuṣyaiḥआभिःābhiḥमत्प्रत्ताभिःmatprattābhiḥपरिचारयस्वparicārayasvaनचिकेतःnaciketaḥमरणम्maraṇamमाmāअनुप्राक्षीःanuprākṣīḥ

अन्वय

ये ये कामाः मर्त्यलोके दुर्लभाः [सन्ति], सर्वान् [तान्] कामान् छन्दतः प्रार्थयस्व । इमाः रामाः सरथाः सतूर्याः [सन्ति]; ईदृशाः हि मनुष्यैः न लम्भनीयाः [सन्ति] । मत्प्रत्ताभिः आभिः परिचारयस्व । नचिकेतः, मरणम् मा अनुप्राक्षीः ।

Passage 1.26

श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेंद्रियाणां जरयंति तेजः । अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥ २६ ॥

पदच्छेद

श्वोभावाःśvobhāvāḥमर्त्यस्यmartyasyaयत्yatअन्तकantakaएतत्etatसर्वेन्द्रियाणाम्sarvendriyāṇāmजरयन्तिjarayantiतेजःtejaḥअपिapiसर्वम्sarvamजीवितम्jīvitamअल्पम्alpamएवevaतवtavaएवevaवाहाःvāhāḥतवtavaनृत्यगीतेnṛtyagīte

अन्वय

अन्तक, [त्वया उपन्यस्ताः भोगाः] श्वोभावाः [सन्ति] । मर्त्यस्य सर्वेन्द्रियाणाम् यत् एतत् तेजः, [तत् ते भोगाः] जरयन्ति । सर्वम् जीवितम् अपि अल्पम् एव [अस्ति] । तव एव वाहाः; तव नृत्यगीते [स्तः] ।

Passage 1.27

न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा । जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ २७ ॥

पदच्छेद

नnaवित्तेनvittenaतर्पणीयःtarpaṇīyaḥमनुष्यःmanuṣyaḥलप्स्यामहेlapsyāmaheवित्तम्vittamअद्राक्ष्मadrākṣmaचेत्cetत्वाtvāजीविष्यामःjīviṣyāmaḥयावत्yāvatईशिष्यसिīśiṣyasiत्वम्tvamवरःvaraḥतुtuमेmeवरणीयःvaraṇīyaḥसःsaḥएवeva

अन्वय

मनुष्यः वित्तेन न तर्पणीयः [अस्ति] । [वयम्] त्वा अद्राक्ष्म चेत् वित्तम् लप्स्यामहे । यावत् त्वम् ईशिष्यसि, [तावत् वयम्] जीविष्यामः । मे वरणीयः वरः तु सः एव [अस्ति] ।

Passage 1.28

अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् । अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान् अतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥ २८ ॥

पदच्छेद

अजीर्यताम्ajīryatāmअमृतानाम्amṛtānāmउपेत्यupetyaजीर्यन्jīryanमर्त्यःmartyaḥक्वधःस्थःkvadhaḥsthaḥप्रजानन्prajānanअभिध्यायन्abhidhyāyanवर्णरतिप्रमोदान्varṇaratipramodānअतिदीर्घेatidīrgheजीवितेjīviteकःkaḥरमेतrameta

अन्वय

अजीर्यताम् अमृतानाम् [सकाशम्] उपेत्य [उत्कृष्टम् प्रयोजनान्तरम्] प्रजानन्, जीर्यन् मर्त्यः क्वधःस्थः [अधस्तने पृथिवीलोके स्थितः इत्यर्थः], वर्णरतिप्रमोदान् अभिध्यायन् अतिदीर्घे जीविते कः रमेत ।

Passage 1.29

यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् । योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ २९ ॥

पदच्छेद

यस्मिन्yasminइदम्idamविचिकित्सन्तिvicikitsantiमृत्योmṛtyoयत्yatसाम्परायेsāmparāyeमहतिmahatiब्रूहिbrūhiनःnaḥतत्tatयःyaḥअयम्ayamवरःvaraḥगूढम्gūḍhamअनुप्रविष्टःanupraviṣṭaḥनnaअन्यम्anyamतस्मात्tasmātनचिकेताःnaciketāḥवृणीतेvṛṇīte

अन्वय

मृत्यो, यस्मिन् इदम् विचिकित्सन्ति, महति साम्पराये यत् [अस्ति], तत् नः ब्रूहि । यः अयम् वरः गूढम् अनुप्रविष्टः [अस्ति], तस्मात् अन्यम् नचिकेताः न वृणीते ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय 1 · वल्ली 1

Read the whole section →