Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय 2 · वल्ली 3

संस्कृत

Passage 6.1

ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ १ ॥

पदच्छेद

ऊर्ध्वमूलःūrdhvamūlaḥअवाक्शाखःavākśākhaḥएषःeṣaḥअश्वत्थःaśvatthaḥसनातनःsanātanaḥतत्tatएवevaशुक्रम्śukramतत्tatब्रह्मbrahmaतत्tatएवevaअमृतम्amṛtamउच्यतेucyateतस्मिन्tasminलोकाःlokāḥश्रिताःśritāḥसर्वेsarveतत्tatउuनnaअत्येतिatyetiकश्चनkaścanaएतत्etatवैvaiतत्tat

अन्वय

एषः सनातनः अश्वत्थः ऊर्ध्वमूलः अवाक्शाखः [अस्ति] । तत् एव शुक्रम् [अस्ति]; तत् ब्रह्म [अस्ति]; तत् एव अमृतम् उच्यते । तस्मिन् सर्वे लोकाः श्रिताः [सन्ति]; कश्चन तत् उ न अत्येति । एतत् वै तत् [अस्ति] ।

Passage 6.2

यदिदं किं च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् । महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २ ॥

पदच्छेद

यत्yatइदम्idamकिम्kimचcaजगत्jagatसर्वम्sarvamप्राणेprāṇeएजतिejatiनिःसृतम्niḥsṛtamमहत्mahatभयम्bhayamवज्रम्vajramउद्यतम्udyatamयेyeएतत्etatविदुःviduḥअमृताःamṛtāḥतेteभवन्तिbhavanti

अन्वय

यत् इदम् किञ्च सर्वम् जगत् [अस्ति], निःसृतम् [तत्] प्राण एजति । [तत्] महत् भयम् उद्यतम् वज्रम् [अस्ति] । ये एतत् विदुः, ते अमृताः भवन्ति ।

Passage 6.3

भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ ३ ॥

पदच्छेद

भयात्bhayātअस्यasyaअग्निःagniḥतपतिtapatiभयात्bhayātतपतिtapatiसूर्यःsūryaḥभयात्bhayātइन्द्रःindraḥचcaवायुःvāyuḥचcaमृत्युःmṛtyuḥधावतिdhāvatiपञ्चमःpañcamaḥ

अन्वय

अस्य भयात् अग्निः तपति; [अस्य] भयात् सूर्यः तपति । [अस्य] भयात् इन्द्रः च वायुः च [धावतः]; पञ्चमः मृत्युः धावति ।

Passage 6.4

इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्शरीरस्य विस्रसः । ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४ ॥

पदच्छेद

इहihaचेत्cetअशकत्aśakatबोद्धुम्boddhumप्राक्prākशरीरस्यśarīrasyaविस्रसःvisrasaḥततःtataḥसर्गेषुsargeṣuलोकेषुlokeṣuशरीरत्वायśarīratvāyaकल्पतेkalpate

अन्वय

इह चेत् शरीरस्य विस्रसः प्राक् [तत् ब्रह्म] बोद्धुम् अशकत्, [संसारबन्धनात् विमुच्यते] । [न चेत् अशकत् बोद्धुम्], ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ।

Passage 6.5

यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके । यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥ ५ ॥

पदच्छेद

यथाyathāआदर्शेādarśeतथाtathāआत्मनिātmaniयथाyathāस्वप्नेsvapneतथाtathāपितृलोकेpitṛlokeयथाyathāअप्सुapsuपरिpariइवivaददृशेdadṛśeतथाtathāगन्धर्वलोकेgandharvalokeछायातपयोःchāyātapayoḥइवivaब्रह्मलोकेbrahmaloke

अन्वय

यथा आदर्शे [आत्मा ददृशे], तथा आत्मनि [बुद्धौ आत्मा ददृशे]; यथा स्वप्ने [आत्मा ददृशे], तथा पितृलोके [आत्मा ददृशे] । यथा अप्सु [आत्मा] परि इव ददृशे, तथा गन्धर्वलोके [आत्मा ददृशे]; ब्रह्मलोके छायातपयोः इव [विविक्तम् आत्मदर्शनम् भवति] ।

Passage 6.6

इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् । पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥

पदच्छेद

इन्द्रियाणाम्indriyāṇāmपृथक्भावम्pṛthakbhāvamउदयास्तमयौudayāstamayauचcaयत्yatपृथक्pṛthakउत्पद्यमानानाम्utpadyamānānāmमत्वाmatvāधीरःdhīraḥनnaशोचतिśocati

Passage 6.7

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् । सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ ७ ॥

पदच्छेद

इन्द्रियेभ्यःindriyebhyaḥपरम्paramमनःmanaḥमनसःmanasaḥसत्त्वम्sattvamउत्तमम्uttamamसत्त्वात्sattvātअधिadhiमहान्mahānआत्माātmāमहतःmahataḥअव्यक्तम्avyaktamउत्तमम्uttamam

अन्वय

इन्द्रियेभ्यः मनः परम् [अस्ति]; मनसः सत्त्वम् उत्तमम् [अस्ति] । सत्त्वात् अधि महान् आत्मा [अस्ति]; महतः अव्यक्तम् उत्तमम् [अस्ति] ।

Passage 6.8

अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च । यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ ८ ॥

पदच्छेद

अव्यक्तात्avyaktātतुtuपरःparaḥपुरुषःpuruṣaḥव्यापकःvyāpakaḥअलिङ्गःaliṅgaḥएवevaचcaयम्yamज्ञात्वाjñātvāमुच्यतेmucyateजन्तुःjantuḥअमृतत्वम्amṛtatvamचcaगच्छतिgacchati

अन्वय

अव्यक्तात् तु परः पुरुषः व्यापकः अलिङ्गः एव च [अस्ति] । यम् ज्ञात्वा जन्तुः मुच्यते, अमृतत्वम् च गच्छति ।

Passage 6.9

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९ ॥

पदच्छेद

नnaसंदृशेsaṃdṛśeतिष्ठतिtiṣṭhatiरूपम्rūpamअस्यasyaनnaचक्षुषाcakṣuṣāपश्यतिpaśyatiकश्चनkaścanaएनम्enamहृदाhṛdāमनीषाmanīṣāमनसाmanasāअभिक्लृप्तःabhiklṛptaḥयेyeएतत्etatविदुःviduḥअमृताःamṛtāḥतेteभवन्तिbhavanti

अन्वय

अस्य रूपम् संदृशे न तिष्ठति । कश्चन एनम् चक्षुषा न पश्यति । [एषः] हृदा मनीषा मनसा अभिक्लृप्तः [अस्ति] । ये एतत् विदुः, ते अमृताः भवन्ति ।

Passage 6.10

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ १० ॥

पदच्छेद

यदाyadāपञ्चpañcaअवतिष्ठन्तेavatiṣṭhanteज्ञानानिjñānāniमनसाmanasāसहsahaबुद्धिःbuddhiḥचcaनnaविचेष्टतेviceṣṭateताम्tāmआहुःāhuḥपरमाम्paramāmगतिम्gatim

अन्वय

यदा पञ्च ज्ञानानि मनसा सह अवतिष्ठन्ते, बुद्धिः च न विचेष्टते, ताम् परमाम् गतिम् आहुः ।

Passage 6.11

तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् । अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ११ ॥

पदच्छेद

ताम्tāmयोगम्yogamइतिitiमन्यन्तेmanyanteस्थिराम्sthirāmइन्द्रियधारणाम्indriyadhāraṇāmअप्रमत्तःapramattaḥतदाtadāभवतिbhavatiयोगःyogaḥहिhiप्रभवाप्ययौprabhavāpyayau

अन्वय

ताम् स्थिराम् इन्द्रियधारणाम् योगम् इति मन्यन्ते । तदा [साधकः] अप्रमत्तः भवति । योगः हि प्रभवाप्ययौ [उपजनापायधर्मकः इत्यर्थः] ।

Passage 6.12

नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा । अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥

पदच्छेद

नnaएवevaवाचाvācāनnaमनसाmanasāप्राप्तुम्prāptumशक्यःśakyaḥनnaचक्षुषाcakṣuṣāअस्तिastiइतिitiब्रुवतःbruvataḥअन्यत्रanyatraकथम्kathamतत्tatउपलभ्यतेupalabhyate

अन्वय

[आत्मा] वाचा न एव प्राप्तुम् शक्यः [अस्ति], मनसा न [शक्यः], चक्षुषा न [शक्यः] । अस्ति इति ब्रुवतः [शब्दात्] अन्यत्र तत् कथम् उपलभ्यते?

Passage 6.13

अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३ ॥

पदच्छेद

अस्तिastiइतिitiएवevaउपलब्धव्यःupalabdhavyaḥतत्त्वभावेनtattvabhāvenaचcaउभयोःubhayoḥअस्तिastiइतिitiएवevaउपलब्धस्यupalabdhasyaतत्त्वभावःtattvabhāvaḥप्रसीदतिprasīdati

अन्वय

अस्ति इति एव [आत्मा] उपलब्धव्यः, तत्त्वभावेन च [उपलब्धव्यः] । उभयोः [अस्तित्वतत्त्वभावयोः मध्ये] अस्ति इति एव उपलब्धस्य [आत्मनः] तत्त्वभावः प्रसीदति ।

Passage 6.14

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ १४ ॥

पदच्छेद

यदाyadāसर्वेsarveप्रमुच्यन्तेpramucyanteकामाःkāmāḥयेyeअस्यasyaहृदिhṛdiश्रिताःśritāḥअथathaमर्त्यःmartyaḥअमृतःamṛtaḥभवतिbhavatiअत्रatraब्रह्मbrahmaसमश्नुतेsamaśnute

अन्वय

यदा अस्य हृदि श्रिताः ये सर्वे कामाः [सन्ति], [ते] प्रमुच्यन्ते, अथ मर्त्यः अमृतः भवति; अत्र ब्रह्म समश्नुते ।

Passage 6.15

यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥ १५ ॥

पदच्छेद

यदाyadāसर्वेsarveप्रभिद्यन्तेprabhidyanteहृदयस्यhṛdayasyaइहihaग्रन्थयःgranthayaḥअथathaमर्त्यःmartyaḥअमृतःamṛtaḥभवतिbhavatiएतावत्etāvatहिhiअनुशासनम्anuśāsanam

अन्वय

यदा इह हृदयस्य सर्वे ग्रन्थयः प्रभिद्यन्ते, अथ मर्त्यः अमृतः भवति । हि अनुशासनम् एतावत् [अस्ति] ।

Passage 6.16

शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६ ॥

पदच्छेद

शतम्śatamचcaएकाekāचcaहृदयस्यhṛdayasyaनाड्यःnāḍyaḥतासाम्tāsāmमूर्धानम्mūrdhānamअभिनिःसृताabhiniḥsṛtāएकाekāतयाtayāऊर्ध्वम्ūrdhvamआयन्āyanअमृतत्वम्amṛtatvamएतिetiविष्वङ्viṣvaṅअन्याःanyāḥउत्क्रमणेutkramaṇeभवन्तिbhavanti

अन्वय

हृदयस्य शतम् च एका च नाड्यः [सन्ति] । तासाम् एका मूर्धानम् अभिनिःसृता [अस्ति] । तया ऊर्ध्वम् आयन् [जनः] अमृतत्वम् एति; अन्याः विष्वङ् उत्क्रमणे भवन्ति ।

Passage 6.17

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण । तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥ १७ ॥

पदच्छेद

अङ्गुष्ठमात्रःaṅguṣṭhamātraḥपुरुषःpuruṣaḥअन्तरात्माantarātmāसदाsadāजनानाम्janānāmहृदयेhṛdayeसंनिविष्टःsaṃniviṣṭaḥतम्tamस्वात्svātशरीरात्śarīrātप्रवृहेत्pravṛhetमुञ्जात्muñjātइवivaइषीकाम्iṣīkāmधैर्येणdhairyeṇaतम्tamविद्यात्vidyātशुक्रम्śukramअमृतम्amṛtamतम्tamविद्यात्vidyātशुक्रम्śukramअमृतम्amṛtamइतिiti

अन्वय

अङ्गुष्ठमात्रः अन्तरात्मा पुरुषः जनानाम् हृदये सदा सन्निविष्टः [अस्ति] । तम् स्वात् शरीरात् धैर्येण प्रवृहेत्, मुञ्जात् इषीकाम् इव । तम् शुक्रम् अमृतम् विद्यात्; तम् शुक्रम् अमृतम् विद्यात् इति ।

Passage 6.18

मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् । ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युरन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ १८ ॥

पदच्छेद

मृत्युप्रोक्ताम्mṛtyuproktāmनचिकेतःnaciketaḥअथathaलब्ध्वाlabdhvāविद्याम्vidyāmएताम्etāmयोगविधिम्yogavidhimचcaकृत्स्नम्kṛtsnamब्रह्मप्राप्तःbrahmaprāptaḥविरजःvirajaḥअभूत्abhūtविमृत्युःvimṛtyuḥअन्यःanyaḥअपिapiएवम्evamयःyaḥवित्vitअध्यात्मम्adhyātmamएवeva

अन्वय

अथ नचिकेतः मृत्युप्रोक्ताम् एताम् विद्याम् कृत्स्नम् योगविधिम् च लब्ध्वा ब्रह्मप्राप्तः विरजः विमृत्युः अभूत् । अन्यः अपि यः अध्यात्मम् एव एवम् वित् [वेत्ता इत्यर्थः], [सः अपि विरजः सन् ब्रह्मप्राप्त्या विमृत्युः भवति] ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय 2 · वल्ली 3

Read the whole section →