Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय 2 · वल्ली 1

संस्कृत

Passage 4.1

पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूस्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ १ ॥

पदच्छेद

पराञ्चिparāñciखानिkhāniव्यतृणत्vyatṛṇatस्वयम्भूःsvayambhūḥतस्मात्tasmātपराङ्parāṅपश्यतिpaśyatiनnaअन्तरात्मन्antarātmanकश्चित्kaścitधीरःdhīraḥप्रत्यगात्मानम्pratyagātmānamऐक्षत्aikṣatआवृत्तचक्षुःāvṛttacakṣuḥअमृतत्वम्amṛtatvamइच्छन्icchan

अन्वय

स्वयम्भूः पराञ्चि खानि व्यतृणत् । तस्मात् [उपलब्धा] पराङ् पश्यति, न अन्तरात्मन् [अन्तरात्मानम् इत्यर्थः] । अमृतत्वम् इच्छन् आवृत्तचक्षुः कश्चित् धीरः प्रत्यगात्मानम् ऐक्षत् ।

Passage 4.2

पराचः कामाननुयन्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् । अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ २ ॥

पदच्छेद

पराचःparācaḥकामान्kāmānअनुयन्तिanuyantiबालाःbālāḥतेteमृत्योःmṛtyoḥयन्तिyantiविततस्यvitatasyaपाशम्pāśamअथathaधीराःdhīrāḥअमृतत्वम्amṛtatvamविदित्वाviditvāध्रुवम्dhruvamअध्रुवेषुadhruveṣuइहihaनnaप्रार्थयन्तेprārthayante

अन्वय

बालाः पराचः कामान् अनुयन्ति; ते विततस्य मृत्योः पाशम् यन्ति । अथ धीराः अमृतत्वम् विदित्वा इह अध्रुवेषु ध्रुवम् न प्रार्थयन्ते ।

Passage 4.3

येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शाँश्च मैथुनान् । एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥ ३ ॥

पदच्छेद

येनyenaरूपम्rūpamरसम्rasamगन्धम्gandhamशब्दान्śabdānस्पर्शान्sparśānचcaमैथुनान्maithunānएतेनetenaएवevaविजानातिvijānātiकिम्kimअत्रatraपरिशिष्यतेpariśiṣyateएतत्etatवैvaiतत्tat

अन्वय

येन रूपम् रसम् गन्धम् शब्दान् स्पर्शान् च मैथुनान् [जनः विजानाति], एतेन एव [जनः] विजानाति । अत्र किम् परिशिष्यते? एतत् वै तत् [अस्ति] ।

Passage 4.4

स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ४ ॥

पदच्छेद

स्वप्नान्तम्svapnāntamजागरितान्तम्jāgaritāntamचcaउभौubhauयेनyenaअनुपश्यतिanupaśyatiमहान्तम्mahāntamविभुम्vibhumआत्मानम्ātmānamमत्वाmatvāधीरःdhīraḥनnaशोचतिśocati

अन्वय

येन स्वप्नान्तम् जागरितान्तम् च उभौ [जनः] अनुपश्यति, [तम्] महान्तम् विभुम् आत्मानम् मत्वा धीरः न शोचति ।

Passage 4.5

य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत् ॥ ५ ॥

पदच्छेद

यःyaḥइमम्imamमध्वदम्madhvadamवेदvedaआत्मानम्ātmānamजीवम्jīvamअन्तिकात्antikātईशानम्īśānamभूतभव्यस्यbhūtabhavyasyaनnaततःtataḥविजुगुप्सतेvijugupsateएतत्etatवैvaiतत्tat

अन्वय

यः इमम् मध्वदम् जीवम् भूतभव्यस्य ईशानम् आत्मानम् अन्तिकात् वेद, [सः] ततः न विजुगुप्सते । एतत् वै तत् [अस्ति] ।

Passage 4.6

यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत । एतद्वै तत् ॥ ६ ॥

पदच्छेद

यःyaḥपूर्वम्pūrvamतपसःtapasaḥजातम्jātamअद्भ्यःadbhyaḥपूर्वम्pūrvamअजायतajāyataगुहाम्guhāmप्रविश्यpraviśyaतिष्ठन्तम्tiṣṭhantamयःyaḥभूतेभिःbhūtebhiḥव्यपश्यतvyapaśyataएतत्etatवैvaiतत्tat

अन्वय

यः [मुमुक्षुः] पूर्वम् तपसः जातम् [हिरण्यगर्भम्] — [सः हिरण्यगर्भः] अद्भ्यः पूर्वम् अजायत — गुहाम् प्रविश्य भूतेभिः [सह] तिष्ठन्तम् [तम्], यः व्यपश्यत्, [सः एतत् पश्यति] । एतत् वै तत् [ब्रह्म अस्ति] ।

Passage 4.7

या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत । एतद्वै तत् ॥ ७ ॥

पदच्छेद

याyāप्राणेनprāṇenaसंभवतिsaṃbhavatiअदितिःaditiḥदेवतामयीdevatāmayīगुहाम्guhāmप्रविश्यpraviśyaतिष्ठन्तीम्tiṣṭhantīmयाyāभूतेभिःbhūtebhiḥव्यजायतvyajāyataएतत्etatवैvaiतत्tat

अन्वय

या देवतामयी अदितिः प्राणेन सम्भवति, या भूतेभिः [समन्विता] व्यजायत, गुहाम् प्रविश्य तिष्ठन्तीम् [ताम् अदितिम् यः व्यपश्यत्, सः एतत् पश्यति] । एतत् वै तत् [ब्रह्म अस्ति] ।

Passage 4.8

अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः । दिवे दिवे ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः । एतद्वै तत् ॥ ८ ॥

पदच्छेद

अरण्योःaraṇyoḥनिहितःnihitaḥजातवेदाःjātavedāḥगर्भःgarbhaḥइवivaसुभृतःsubhṛtaḥगर्भिणीभिःgarbhiṇībhiḥदिवेdiveदिवेdiveईड्यःīḍyaḥजागृवद्भिःjāgṛvadbhiḥहविष्मद्भिःhaviṣmadbhiḥमनुष्येभिःmanuṣyebhiḥअग्निःagniḥएतत्etatवैvaiतत्tat

अन्वय

अरण्योः निहितः जातवेदाः अग्निः गर्भिणीभिः सुभृतः गर्भः इव [अस्ति] । [सः] जागृवद्भिः हविष्मद्भिः मनुष्येभिः दिवे दिवे ईड्यः [अस्ति] । एतत् वै तत् [अस्ति] ।

Passage 4.9

यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति । तं देवाः सर्वेऽर्पितास्तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ ९ ॥

पदच्छेद

यतःyataḥचcaउदेतिudetiसूर्यःsūryaḥअस्तम्astamयत्रyatraचcaगच्छतिgacchatiतम्tamदेवाःdevāḥसर्वेsarveअर्पिताःarpitāḥतत्tatउuनnaअत्येतिatyetiकश्चनkaścanaएतत्etatवैvaiतत्tat

Passage 4.10

यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १० ॥

पदच्छेद

यत्yatएवevaइहihaतत्tatअमुत्रamutraयत्yatअमुत्रamutraतत्tatअनुanuइहihaमृत्योःmṛtyoḥसःsaḥमृत्युम्mṛtyumआप्नोतिāpnotiयःyaḥइहihaनानाnānāइवivaपश्यतिpaśyati

अन्वय

यत् एव इह [अस्ति], तत् अमुत्र [अस्ति]; यत् अमुत्र [अस्ति], तत् अनु इह [अस्ति] । यः इह नाना इव पश्यति, सः मृत्योः मृत्युम् आप्नोति ।

Passage 4.11

मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११ ॥

पदच्छेद

मनसाmanasāएवevaइदम्idamआप्तव्यम्āptavyamनnaइहihaनानाnānāअस्तिastiकिंचनkiṃcanaमृत्योःmṛtyoḥसःsaḥमृत्युम्mṛtyumगच्छतिgacchatiयःyaḥइहihaनानाnānāइवivaपश्यतिpaśyati

अन्वय

इदम् मनसा एव आप्तव्यम् [अस्ति] । इह नाना किञ्चन न अस्ति । यः इह नाना इव पश्यति, सः मृत्योः मृत्युम् गच्छति ।

Passage 4.12

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत् ॥ १२ ॥

पदच्छेद

अङ्गुष्ठमात्रःaṅguṣṭhamātraḥपुरुषःpuruṣaḥमध्येmadhyeआत्मनिātmaniतिष्ठतिtiṣṭhatiईशानम्īśānamभूतभव्यस्यbhūtabhavyasyaनnaततःtataḥविजुगुप्सतेvijugupsateएतत्etatवैvaiतत्tat

अन्वय

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः मध्य [मध्ये इत्यर्थः] आत्मनि [शरीरे] तिष्ठति । [यः तम् आत्मानम्] भूतभव्यस्य ईशानम् [वेद, सः] ततः न विजुगुप्सते । एतत् वै तत् [ब्रह्म अस्ति] ।

Passage 4.13

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः । एतद्वै तत् ॥ १३ ॥

पदच्छेद

अङ्गुष्ठमात्रःaṅguṣṭhamātraḥपुरुषःpuruṣaḥज्योतिःjyotiḥइवivaअधूमकःadhūmakaḥईशानःīśānaḥभूतभव्यस्यbhūtabhavyasyaसःsaḥएवevaअद्यadyaसःsaḥउuश्वःśvaḥएतत्etatवैvaiतत्tat

अन्वय

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः अधूमकः ज्योतिः इव [अस्ति] । [सः] भूतभव्यस्य ईशानः [अस्ति] । सः एव अद्य [अस्ति], सः उ श्वः [अस्ति] । एतत् वै तत् [अस्ति] ।

Passage 4.14

यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥ १४ ॥

पदच्छेद

यथाyathāउदकम्udakamदुर्गेdurgeवृष्टम्vṛṣṭamपर्वतेषुparvateṣuविधावतिvidhāvatiएवम्evamधर्मान्dharmānपृथक्pṛthakपश्यन्paśyanतान्tānएवevaअनुविधावतिanuvidhāvati

अन्वय

यथा दुर्गे वृष्टम् उदकम् पर्वतेषु विधावति, एवम् धर्मान् पृथक् पश्यन् [जनः] तान् एव अनुविधावति ।

Passage 4.15

यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५ ॥

पदच्छेद

यथाyathāउदकम्udakamशुद्धेśuddheशुद्धम्śuddhamआसिक्तम्āsiktamतादृक्tādṛkएवevaभवतिbhavatiएवम्evamमुनेःmuneḥविजानतःvijānataḥआत्माātmāभवतिbhavatiगौतमgautama

अन्वय

गौतम, यथा शुद्धे [उदके] आसिक्तम् शुद्धम् उदकम् तादृक् एव भवति, एवम् विजानतः मुनेः आत्मा भवति ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय 2 · वल्ली 1

Read the whole section →