Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय 1 · वल्ली 3

संस्कृत

Passage 3.1

ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः ॥ १ ॥

पदच्छेद

ऋतम्ṛtamपिबन्तौpibantauसुकृतस्यsukṛtasyaलोकेlokeगुहाम्guhāmप्रविष्टौpraviṣṭauपरमेparameपरार्धेparārdheछायातपौchāyātapauब्रह्मविदःbrahmavidaḥवदन्तिvadantiपञ्चाग्नयःpañcāgnayaḥयेyeचcaत्रिणाचिकेताःtriṇāciketāḥ

अन्वय

सुकृतस्य लोके परमे परार्धे गुहाम् प्रविष्टौ ऋतम् पिबन्तौ [द्वौ] छायातपौ [इति] ब्रह्मविदः, पञ्चाग्नयः, ये च त्रिणाचिकेताः [सन्ति], [ते] वदन्ति ।

Passage 3.2

यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत् परम् । अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतँ शकेमहि ॥ २ ॥

पदच्छेद

यःyaḥसेतुःsetuḥईजानानाम्ījānānāmअक्षरम्akṣaramब्रह्मbrahmaयत्yatपरम्paramअभयम्abhayamतितीर्षताम्titīrṣatāmपारम्pāramनाचिकेतम्nāciketamशकेमहिśakemahi

अन्वय

यः ईजानानाम् सेतुः [अस्ति], [तम्] नाचिकेतम् [अग्निम् वयम् ज्ञातुम् चेतुम् च] शकेमहि । यत् परम् अक्षरम् ब्रह्म तितीर्षताम् अभयम् पारम् [अस्ति], [तत् च वयम् ज्ञातुम् शकेमहि] ।

Passage 3.3

आत्मानँ रथिनं विद्धि शरीरँ रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३ ॥

पदच्छेद

आत्मानम्ātmānamरथिनम्rathinamविद्धिviddhiशरीरम्śarīramरथम्rathamएवevaतुtuबुद्धिम्buddhimतुtuसारथिम्sārathimविद्धिviddhiमनःmanaḥप्रग्रहम्pragrahamएवevaचca

अन्वय

आत्मानम् रथिनम् विद्धि; शरीरम् तु रथम् एव [विद्धि] । बुद्धिम् तु सारथिम् विद्धि; मनः च प्रग्रहम् एव [विद्धि] ।

Passage 3.4

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयाँस्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ४ ॥

पदच्छेद

इन्द्रियाणिindriyāṇiहयान्hayānआहुःāhuḥविषयान्viṣayānतेषुteṣuगोचरान्gocarānआत्मेन्द्रियमनोयुक्तम्ātmendriyamanoyuktamभोक्ताbhoktāइतिitiआहुःāhuḥमनीषिणःmanīṣiṇaḥ

अन्वय

मनीषिणः इन्द्रियाणि हयान् आहुः; विषयान् तेषु गोचरान् [आहुः] । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तम् भोक्ता इति आहुः ।

Passage 3.5

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ ५ ॥

पदच्छेद

यःyaḥतुtuअविज्ञानवान्avijñānavānभवतिbhavatiअयुक्तेनayuktenaमनसाmanasāसदाsadāतस्यtasyaइन्द्रियाणिindriyāṇiअवश्यानिavaśyāniदुष्टाश्वाःduṣṭāśvāḥइवivaसारथेःsāratheḥ

अन्वय

यः तु अयुक्तेन मनसा सदा अविज्ञानवान् भवति, तस्य इन्द्रियाणि अवश्यानि [भवन्ति], सारथेः दुष्टाश्वाः इव ।

Passage 3.6

यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥ ६ ॥

पदच्छेद

यःyaḥतुtuविज्ञानवान्vijñānavānभवतिbhavatiयुक्तेनyuktenaमनसाmanasāसदाsadāतस्यtasyaइन्द्रियाणिindriyāṇiवश्यानिvaśyāniसदश्वाःsadaśvāḥइवivaसारथेःsāratheḥ

अन्वय

यः तु युक्तेन मनसा सदा विज्ञानवान् भवति, तस्य इन्द्रियाणि वश्यानि [भवन्ति], सारथेः सदश्वाः इव ।

Passage 3.7

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः । न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥ ७ ॥

पदच्छेद

यःyaḥतुtuअविज्ञानवान्avijñānavānभवतिbhavatiअमनस्कःamanaskaḥसदाsadāअशुचिःaśuciḥनnaसःsaḥतत्tatपदम्padamआप्नोतिāpnotiसंसारम्saṃsāramचcaअधिगच्छतिadhigacchati

अन्वय

यः तु अविज्ञानवान् अमनस्कः सदा अशुचिः भवति, सः तत् पदम् न आप्नोति; संसारम् च अधिगच्छति ।

Passage 3.8

यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ ८ ॥

पदच्छेद

यःyaḥतुtuविज्ञानवान्vijñānavānभवतिbhavatiसमनस्कःsamanaskaḥसदाsadāशुचिःśuciḥसःsaḥतुtuतत्tatपदम्padamआप्नोतिāpnotiयस्मात्yasmātभूयःbhūyaḥनnaजायतेjāyate

अन्वय

यः तु विज्ञानवान् समनस्कः सदा शुचिः भवति, सः तु तत् पदम् आप्नोति, यस्मात् भूयः न जायते ।

Passage 3.9

विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ९ ॥

पदच्छेद

विज्ञानसारथिःvijñānasārathiḥयःyaḥतुtuमनःप्रग्रहवान्manaḥpragrahavānनरःnaraḥसःsaḥअध्वनःadhvanaḥपारम्pāramआप्नोतिāpnotiतत्tatविष्णोःviṣṇoḥपरमम्paramamपदम्padam

अन्वय

यः तु नरः विज्ञानसारथिः मनःप्रग्रहवान् [अस्ति], सः अध्वनः पारम् आप्नोति; तत् विष्णोः परमम् पदम् [अस्ति] ।

Passage 3.10

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ १० ॥

पदच्छेद

इन्द्रियेभ्यःindriyebhyaḥपराःparāḥहिhiअर्थाःarthāḥअर्थेभ्यःarthebhyaḥचcaपरम्paramमनःmanaḥमनसःmanasaḥतुtuपराparāबुद्धिःbuddhiḥबुद्धेःbuddheḥआत्माātmāमहान्mahānपरःparaḥ

अन्वय

अर्थाः हि इन्द्रियेभ्यः पराः [सन्ति]; अर्थेभ्यः च मनः परम् [अस्ति] । मनसः तु बुद्धिः परा [अस्ति]; बुद्धेः महान् आत्मा परः [अस्ति] ।

Passage 3.11

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ११ ॥

पदच्छेद

महतःmahataḥपरम्paramअव्यक्तम्avyaktamअव्यक्तात्avyaktātपुरुषःpuruṣaḥपरःparaḥपुरुषात्puruṣātनnaपरम्paramकिञ्चित्kiñcitसाsāकाष्ठाkāṣṭhāसाsāपराparāगतिःgatiḥ

अन्वय

महतः अव्यक्तम् परम् [अस्ति]; अव्यक्तात् पुरुषः परः [अस्ति] । पुरुषात् किञ्चित् परम् न [अस्ति] । सा काष्ठा [अस्ति]; सा परा गतिः [अस्ति] ।

Passage 3.12

एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२ ॥

पदच्छेद

एषःeṣaḥसर्वेषुsarveṣuभूतेषुbhūteṣuगूढःgūḍhaḥआत्माātmāनnaप्रकाशतेprakāśateदृश्यतेdṛśyateतुtuअग्र्ययाagryayāबुद्ध्याbuddhyāसूक्ष्मयाsūkṣmayāसूक्ष्मदर्शिभिःsūkṣmadarśibhiḥ

Passage 3.13

यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि । ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥

पदच्छेद

यच्छेत्yacchetवाक्vākमनसीmanasīप्राज्ञःprājñaḥतत्tatयच्छेत्yacchetज्ञानेjñāneआत्मनिātmaniज्ञानम्jñānamआत्मनिātmaniमहतिmahatiनियच्छेत्niyacchetतत्tatयच्छेत्yacchetशान्तेśānteआत्मनिātmani

अन्वय

प्राज्ञः वाक् [वाचम् इत्यर्थः] मनसी [मनसि इत्यर्थः] यच्छेत् । तत् [मनः] ज्ञान [ज्ञाने इत्यर्थः] आत्मनि यच्छेत् । ज्ञानम् [बुद्धिम्] महति आत्मनि नियच्छेत् । तत् [महान्तम् आत्मानम्] शान्त [शान्ते इत्यर्थः] आत्मनि यच्छेत् ।

Passage 3.14

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत । क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥ १४ ॥

पदच्छेद

उत्तिष्ठतuttiṣṭhataजाग्रतjāgrataप्राप्यprāpyaवरान्varānनिबोधतnibodhataक्षुरस्यkṣurasyaधाराdhārāनिशिताniśitāदुरत्ययाduratyayāदुर्गम्durgamपथःpathaḥतत्tatकवयःkavayaḥवदन्तिvadanti

अन्वय

उत्तिष्ठत; जाग्रत; वरान् [आचार्यान्] प्राप्य निबोधत । [यथा] क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया [अस्ति], [तथा] तत् पथः [ज्ञानमार्गम् इत्यर्थः] दुर्गम् [इति] कवयः वदन्ति ।

Passage 3.15

अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥ १५ ॥

पदच्छेद

अशब्दम्aśabdamअस्पर्शम्asparśamअरूपम्arūpamअव्ययम्avyayamतथाtathāअरसम्arasamनित्यम्nityamअगन्धवत्agandhavatचcaयत्yatअनादिanādiअनन्तम्anantamमहतःmahataḥपरम्paramध्रुवम्dhruvamनिचाय्यnicāyyaतत्tatमृत्युमुखात्mṛtyumukhātप्रमुच्यतेpramucyate

अन्वय

यत् अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययम् तथा अरसम् नित्यम् अगन्धवत् च, अनादि अनन्तम् महतः परम् ध्रुवम् [अस्ति], तत् निचाय्य [ज्ञाता] मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ।

Passage 3.16

नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तँ सनातनम् । उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६ ॥

पदच्छेद

नाचिकेतम्nāciketamउपाख्यानम्upākhyānamमृत्युप्रोक्तम्mṛtyuproktamसनातनम्sanātanamउक्त्वाuktvāश्रुत्वाśrutvāचcaमेधावीmedhāvīब्रह्मलोकेbrahmalokeमहीयतेmahīyate

अन्वय

मृत्युप्रोक्तम् सनातनम् नाचिकेतम् उपाख्यानम् उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ।

Passage 3.17

य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि । प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते । तदानन्त्याय कल्पत इति ॥ १७ ॥

पदच्छेद

यःyaḥइमम्imamपरमम्paramamगुह्यम्guhyamश्रावयेत्śrāvayetब्रह्मसंसदिbrahmasaṃsadiप्रयतःprayataḥश्राद्धकालेśrāddhakāleवाvāतत्tatआनन्त्यायānantyāyaकल्पतेkalpateतत्tatआनन्त्यायānantyāyaकल्पतेkalpateइतिiti

अन्वय

यः प्रयतः इमम् परमम् गुह्यम् ब्रह्मसंसदि श्रावयेत्, श्राद्धकाले वा [श्रावयेत्], तत् आनन्त्याय कल्पते । तत् आनन्त्याय कल्पते इति ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय 1 · वल्ली 3

Read the whole section →