Sunday Meditation· Open to Everyone

अध्याय 2 · वल्ली 2

संस्कृत

Passage 5.1

पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः । अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते । एतद्वै तत् ॥ १ ॥

पदच्छेद

पुरम्puramएकादशद्वारम्ekādaśadvāramअजस्यajasyaअवक्रचेतसःavakracetasaḥअनुष्ठायanuṣṭhāyaनnaशोचतिśocatiविमुक्तःvimuktaḥचcaविमुच्यतेvimucyateएतत्etatवैvaiतत्tat

अन्वय

अजस्य अवक्रचेतसः एकादशद्वारम् पुरम् अनुष्ठाय [ज्ञाता] न शोचति; विमुक्तः च विमुच्यते । एतत् वै तत् [अस्ति] ।

Passage 5.2

हँसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमसद् अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ २ ॥

पदच्छेद

हंसःhaṃsaḥशुचिषत्śuciṣatवसुःvasuḥअन्तरिक्षसत्antarikṣasatहोताhotāवेदिषत्vediṣatअतिथिःatithiḥदुरोणसत्duroṇasatनृषत्nṛṣatवरसत्varasatऋतसत्ṛtasatव्योमसत्vyomasatअब्जाःabjāḥगोजाःgojāḥऋतजाःṛtajāḥअद्रिजाःadrijāḥऋतम्ṛtamबृहत्bṛhat

अन्वय

[सः आत्मा] हंसः शुचिषत्, वसुः अन्तरिक्षसत्, होता वेदिषत्, अतिथिः दुरोणसत्, नृषत् वरसत् ऋतसत् व्योमसत्, अब्जाः गोजाः ऋतजाः अद्रिजाः [अस्ति]; ऋतम् [अवितथस्वभावः इत्यर्थः] बृहत् [महान् इत्यर्थः] [अस्ति] ।

Passage 5.3

ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति । मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३ ॥

पदच्छेद

ऊर्ध्वम्ūrdhvamप्राणम्prāṇamउन्नयतिunnayatiअपानम्apānamप्रत्यक्pratyakअस्यतिasyatiमध्येmadhyeवामनम्vāmanamआसीनम्āsīnamविश्वेviśveदेवाःdevāḥउपासतेupāsate

अन्वय

[अन्तरात्मा] प्राणम् ऊर्ध्वम् उन्नयति; अपानम् प्रत्यक् अस्यति । विश्वे देवाः मध्ये आसीनम् वामनम् उपासते ।

Passage 5.4

अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः । देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥ ४ ॥

पदच्छेद

अस्यasyaविस्रंसमानस्यvisraṃsamānasyaशरीरस्थस्यśarīrasthasyaदेहिनःdehinaḥदेहात्dehātविमुच्यमानस्यvimucyamānasyaकिम्kimअत्रatraपरिशिष्यतेpariśiṣyateएतत्etatवैvaiतत्tat

अन्वय

अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहात् विमुच्यमानस्य देहिनः [निर्गमने] अत्र किम् परिशिष्यते? एतत् वै तत् [अस्ति] ।

Passage 5.5

न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥ ५ ॥

पदच्छेद

नnaप्राणेनprāṇenaनnaअपानेनapānenaमर्त्यःmartyaḥजीवतिjīvatiकश्चनkaścanaइतरेणitareṇaतुtuजीवन्तिjīvantiयस्मिन्yasminएतौetauउपाश्रितौupāśritau

अन्वय

कश्चन मर्त्यः प्राणेन न जीवति, अपानेन न [जीवति] । यस्मिन् एतौ उपाश्रितौ [स्तः], इतरेण तु [मर्त्याः] जीवन्ति ।

Passage 5.6

हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥ ६ ॥

पदच्छेद

हन्तhantaतेteइदम्idamप्रवक्ष्यामिpravakṣyāmiगुह्यम्guhyamब्रह्मbrahmaसनातनम्sanātanamयथाyathāचcaमरणम्maraṇamप्राप्यprāpyaआत्माātmāभवतिbhavatiगौतमgautama

अन्वय

गौतम, हन्त, ते इदम् गुह्यम् सनातनम् ब्रह्म प्रवक्ष्यामि, यथा च मरणम् प्राप्य आत्मा भवति [तत् प्रवक्ष्यामि] ।

Passage 5.7

योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥

पदच्छेद

योनिम्yonimअन्येanyeप्रपद्यन्तेprapadyanteशरीरत्वायśarīratvāyaदेहिनःdehinaḥस्थाणुम्sthāṇumअन्येanyeअनुसंयन्तिanusaṃyantiयथाकर्मyathākarmaयथाश्रुतम्yathāśrutam

अन्वय

अन्ये देहिनः शरीरत्वाय योनिम् प्रपद्यन्ते; अन्ये यथाकर्म यथाश्रुतम् स्थाणुम् अनुसंयन्ति ।

Passage 5.8

य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ ८ ॥

पदच्छेद

यःyaḥएषःeṣaḥसुप्तेषुsupteṣuजागर्तिjāgartiकामम्kāmamकामम्kāmamपुरुषःpuruṣaḥनिर्मिमाणःnirmimāṇaḥतत्tatएवevaशुक्रम्śukramतत्tatब्रह्मbrahmaतत्tatएवevaअमृतम्amṛtamउच्यतेucyateतस्मिन्tasminलोकाःlokāḥश्रिताःśritāḥसर्वेsarveतत्tatउuनnaअत्येतिatyetiकश्चनkaścanaएतत्etatवैvaiतत्tat

अन्वय

यः एषः पुरुषः सुप्तेषु कामम् कामम् निर्मिमाणः जागर्ति, तत् एव शुक्रम् [अस्ति]; तत् ब्रह्म [अस्ति]; तत् एव अमृतम् उच्यते । तस्मिन् सर्वे लोकाः श्रिताः [सन्ति]; कश्चन तत् उ न अत्येति । एतत् वै तत् [अस्ति] ।

Passage 5.9

अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ ९ ॥

पदच्छेद

अग्निःagniḥयथाyathāएकःekaḥभुवनम्bhuvanamप्रविष्टःpraviṣṭaḥरूपम्rūpamरूपम्rūpamप्रतिरूपःpratirūpaḥबभूवbabhūvaएकःekaḥतथाtathāसर्वभूतान्तरात्माsarvabhūtāntarātmāरूपम्rūpamरूपम्rūpamप्रतिरूपःpratirūpaḥबहिःbahiḥचca

अन्वय

यथा एकः अग्निः भुवनम् प्रविष्टः रूपम् रूपम् प्रतिरूपः बभूव, तथा एकः सर्वभूतान्तरात्मा रूपम् रूपम् प्रतिरूपः [भवति], बहिः च [अस्ति] ।

Passage 5.10

वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ १० ॥

पदच्छेद

वायुःvāyuḥयथाyathāएकःekaḥभुवनम्bhuvanamप्रविष्टःpraviṣṭaḥरूपम्rūpamरूपम्rūpamप्रतिरूपःpratirūpaḥबभूवbabhūvaएकःekaḥतथाtathāसर्वभूतान्तरात्माsarvabhūtāntarātmāरूपम्rūpamरूपम्rūpamप्रतिरूपःpratirūpaḥबहिःbahiḥचca

अन्वय

यथा एकः वायुः भुवनम् प्रविष्टः रूपम् रूपम् प्रतिरूपः बभूव, तथा एकः सर्वभूतान्तरात्मा रूपम् रूपम् प्रतिरूपः [भवति], बहिः च [अस्ति] ।

Passage 5.11

सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ ११ ॥

पदच्छेद

सूर्यःsūryaḥयथाyathāसर्वलोकस्यsarvalokasyaचक्षुःcakṣuḥनnaलिप्यतेlipyateचाक्षुषैःcākṣuṣaiḥबाह्यदोषैःbāhyadoṣaiḥएकःekaḥतथाtathāसर्वभूतान्तरात्माsarvabhūtāntarātmāनnaलिप्यतेlipyateलोकदुःखेनlokaduḥkhenaबाह्यःbāhyaḥ

अन्वय

यथा सर्वलोकस्य चक्षुः सूर्यः चाक्षुषैः बाह्यदोषैः न लिप्यते, तथा एकः सर्वभूतान्तरात्मा बाह्यः [सन्] लोकदुःखेन न लिप्यते ।

Passage 5.12

एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥

पदच्छेद

एकःekaḥवशीvaśīसर्वभूतान्तरात्माsarvabhūtāntarātmāएकम्ekamरूपम्rūpamबहुधाbahudhāयःyaḥकरोतिkarotiतम्tamआत्मस्थम्ātmasthamयेyeअनुपश्यन्तिanupaśyantiधीराःdhīrāḥतेषाम्teṣāmसुखम्sukhamशाश्वतम्śāśvatamनnaइतरेषाम्itareṣām

अन्वय

यः एकः वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकम् रूपम् बहुधा करोति, तम् आत्मस्थम् ये धीराः अनुपश्यन्ति, तेषाम् शाश्वतम् सुखम् [अस्ति], इतरेषाम् न [अस्ति] ।

Passage 5.13

नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ १३ ॥

पदच्छेद

नित्यःnityaḥअनित्यानाम्anityānāmचेतनःcetanaḥचेतनानाम्cetanānāmएकःekaḥबहूनाम्bahūnāmयःyaḥविदधातिvidadhātiकामान्kāmānतम्tamआत्मस्थम्ātmasthamयेyeअनुपश्यन्तिanupaśyantiधीराःdhīrāḥतेषाम्teṣāmशान्तिःśāntiḥशाश्वतीśāśvatīनnaइतरेषाम्itareṣām

अन्वय

यः अनित्यानाम् नित्यः, चेतनानाम् चेतनः, एकः [सन्] बहूनाम् कामान् विदधाति, तम् आत्मस्थम् ये धीराः अनुपश्यन्ति, तेषाम् शाश्वती शान्तिः [अस्ति], इतरेषाम् न [अस्ति] ।

Passage 5.14

तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् । कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा ॥ १४ ॥

पदच्छेद

तत्tatएतत्etatइतिitiमन्यन्तेmanyanteअनिर्देश्यम्anirdeśyamपरमम्paramamसुखम्sukhamकथम्kathamनुnuतत्tatविजानीयाम्vijānīyāmकिम्kimउuभातिbhātiविभातिvibhātiवाvā

अन्वय

तत् अनिर्देश्यम् परमम् सुखम् एतत् इति मन्यन्ते । कथम् नु तत् विजानीयाम्? किम् उ [तत्] भाति, विभाति वा?

Passage 5.15

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५ ॥

पदच्छेद

नnaतत्रtatraसूर्यःsūryaḥभातिbhātiनnaचन्द्रतारकम्candratārakamनnaइमाःimāḥविद्युतःvidyutaḥभान्तिbhāntiकुतःkutaḥअयम्ayamअग्निःagniḥतम्tamएवevaभान्तम्bhāntamअनुभातिanubhātiसर्वम्sarvamतस्यtasyaभासाbhāsāसर्वम्sarvamइदम्idamविभातिvibhāti

अन्वय

तत्र सूर्यः न भाति, चन्द्रतारकम् न [भाति], इमाः विद्युतः न भान्ति; अयम् अग्निः कुतः [भाति]? भान्तम् तम् एव सर्वम् अनुभाति; तस्य भासा इदम् सर्वम् विभाति ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · अध्याय 2 · वल्ली 2

Read the whole section →