Sunday Meditation· Open to Everyone

षष्ठः अध्यायः

संस्कृत

Passage 6.1

स्वभावमेके कवयो वदन्ति कालं तथान्ये परिमुह्यमानाः । देवस्यैष महिमा तु लोके येनेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रम् ॥ १ ॥

पदच्छेद

स्वभावम्svabhāvamएकेekeकवयःkavayaḥवदन्तिvadantiकालम्kālamतथाtathāअन्येanyeपरिमुह्यमानाःparimuhyamānāḥदेवस्यdevasyaएषःeṣaḥमहिमाmahimāतुtuलोकेlokeयेनyenaइदम्idamभ्राम्यतेbhrāmyateब्रह्मचक्रम्brahmacakram

अन्वय

एके कवयः स्वभावम् वदन्ति; तथा अन्ये परिमुह्यमानाः कालम् [वदन्ति] । तु एषः देवस्य महिमा [अस्ति], येन इदम् ब्रह्मचक्रम् लोके भ्राम्यते ।

Passage 6.2

येनावृतं नित्यमिदं हि सर्वं ज्ञः कालकारो गुणी सर्वविद्यः । तेनेशितं कर्म विवर्तते ह पृथिव्यप्तेजोनिलखानि चिन्त्यम् ॥ २ ॥

पदच्छेद

येनyenaआवृतम्āvṛtamनित्यम्nityamइदम्idamहिhiसर्वम्sarvamज्ञःjñaḥकालकारःkālakāraḥगुणीguṇīसर्ववित्sarvavitयःyaḥतेनtenaईशितम्īśitamकर्मkarmaविवर्ततेvivartateहhaपृथिव्यप्तेजोऽनिलखानिpṛthivyaptejo’nilakhāniचिन्त्यम्cintyam

Passage 6.3

तत्कर्म कृत्वा विनिवर्त्य भूयस्तत्त्वस्य तत्त्वेन समेत्य योगम् । एकेन द्वाभ्यां त्रिभिरष्टभिर्वा कालेन चैवात्मगुणैश्च सूक्ष्मैः ॥ ३ ॥

पदच्छेद

तत्tatकर्मkarmaकृत्वाkṛtvāविनिवर्त्यvinivartyaभूयःbhūyaḥतत्त्वस्यtattvasyaतत्त्वेनtattvenaसमेत्यsametyaयोगम्yogamएकेनekenaद्वाभ्याम्dvābhyāmत्रिभिःtribhiḥअष्टभिःaṣṭabhiḥवाvāकालेनkālenaचcaएवevaआत्मगुणैःātmaguṇaiḥचcaसूक्ष्मैःsūkṣmaiḥ

Passage 6.4

आरभ्य कर्माणि गुणान्वितानि भावांश्च सर्वान् विनियोजयेद्यः । तेषामभावे कृतकर्मनाशः कर्मक्षये याति स तत्त्वतोऽन्यः ॥ ४ ॥

पदच्छेद

आरभ्यārabhyaकर्माणिkarmāṇiगुणान्वितानिguṇānvitāniभावान्bhāvānचcaसर्वान्sarvānविनियोजयेत्viniyojayetयःyaḥतेषाम्teṣāmअभावेabhāveकृतकर्मनाशःkṛtakarmanāśaḥकर्मक्षयेkarmakṣayeयातिyātiसःsaḥतत्त्वतःtattvataḥअन्यःanyaḥ

Passage 6.5

आदिः स संयोगनिमित्तहेतुः परस्त्रिकालादकलोऽपि दृष्टः । तं विश्वरूपं भवभूतमीड्यं देवं स्वचित्तस्थमुपास्य पूर्वम् ॥ ५ ॥

पदच्छेद

आदिःādiḥसःsaḥसंयोगनिमित्तहेतुःsaṃyoganimittahetuḥपरःparaḥत्रिकालात्trikālātअकलःakalaḥअपिapiदृष्टःdṛṣṭaḥतम्tamविश्वरूपम्viśvarūpamभवभूतम्bhavabhūtamईड्यम्īḍyamदेवम्devamस्वचित्तस्थम्svacittasthamउपास्यupāsyaपूर्वम्pūrvam

Passage 6.6

स वृक्षकालाकृतिभिः परोऽन्यो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्ततेऽयम् । धर्मावहं पापनुदं भगेशं ज्ञात्वात्मस्थममृतं विश्वधाम ॥ ६ ॥

पदच्छेद

सःsaḥवृक्षकालाकृतिभिःvṛkṣakālākṛtibhiḥपरःparaḥअन्यःanyaḥयस्मात्yasmātप्रपञ्चःprapañcaḥपरिवर्ततेparivartateअयम्ayamधर्मावहम्dharmāvahamपापनुदम्pāpanudamभगेशम्bhageśamज्ञात्वाjñātvāआत्मस्थम्ātmasthamअमृतम्amṛtamविश्वधामviśvadhāma

Passage 6.7

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेशमीड्यम् ॥ ७ ॥

पदच्छेद

तम्tamईश्वराणाम्īśvarāṇāmपरमम्paramamमहेश्वरम्maheśvaramतम्tamदेवतानाम्devatānāmपरमम्paramamचcaदैवतम्daivatamपतिम्patimपतीनाम्patīnāmपरमम्paramamपरस्तात्parastātविदामvidāmaदेवम्devamभुवनेशम्bhuvaneśamईड्यम्īḍyam

अन्वय

तम् ईश्वराणाम् परमम् महेश्वरम्, तम् च देवतानाम् परमम् दैवतम्, पतीनाम् परमम् पतिम्, परस्तात् [स्थितम्] ईड्यम् भुवनेशम् देवम् विदाम ।

Passage 6.8

न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ ८ ॥

पदच्छेद

नnaतस्यtasyaकार्यम्kāryamकरणम्karaṇamचcaविद्यतेvidyateनnaतत्समःtatsamaḥचcaअभ्यधिकःabhyadhikaḥचcaदृश्यतेdṛśyateपराparāअस्यasyaशक्तिःśaktiḥविविधाvividhāएवevaश्रूयतेśrūyateस्वाभाविकीsvābhāvikīज्ञानबलक्रियाjñānabalakriyāचca

अन्वय

तस्य कार्यम् करणम् च न विद्यते । तत्समः च अभ्यधिकः च न दृश्यते । अस्य परा शक्तिः विविधा एव श्रूयते; स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च [श्रूयते] ।

Passage 6.9

न तस्य कश्चित्पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् । स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिपः ॥ ९ ॥

पदच्छेद

नnaतस्यtasyaकश्चित्kaścitपतिःpatiḥअस्तिastiलोकेlokeनnaचcaईशिताīśitāनnaएवevaचcaतस्यtasyaलिङ्गम्liṅgamसःsaḥकारणम्kāraṇamकरणाधिपाधिपःkaraṇādhipādhipaḥनnaचcaअस्यasyaकश्चित्kaścitजनिताjanitāनnaचcaअधिपःadhipaḥ

अन्वय

लोके तस्य कश्चित् पतिः न अस्ति; ईशिता च न [अस्ति]; तस्य लिङ्गम् च न एव [अस्ति] । सः कारणम् करणाधिपाधिपः [अस्ति] । अस्य कश्चित् जनिता च न [अस्ति], अधिपः च न [अस्ति] ।

Passage 6.10

यस्तन्तुनाभ इव तन्तुभिः प्रधानजैः स्वभावतः । देव एकः स्वमावृणोति स नो दधातु ब्रह्माप्ययम् ॥ १० ॥

पदच्छेद

यःyaḥतन्तुनाभःtantunābhaḥइवivaतन्तुभिःtantubhiḥप्रधानजैःpradhānajaiḥस्वभावतःsvabhāvataḥदेवःdevaḥएकःekaḥस्वम्svamआवृणोतिāvṛṇotiसःsaḥनःnaḥदधातुdadhātuब्रह्माप्ययम्brahmāpyayam

अन्वय

यः एकः देवः तन्तुनाभः इव प्रधानजैः तन्तुभिः स्वभावतः स्वम् आवृणोति, सः नः ब्रह्माप्ययम् दधातु ।

Passage 6.11

एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥ ११ ॥

पदच्छेद

एकःekaḥदेवःdevaḥसर्वभूतेषुsarvabhūteṣuगूढःgūḍhaḥसर्वव्यापीsarvavyāpīसर्वभूतान्तरात्माsarvabhūtāntarātmāकर्माध्यक्षःkarmādhyakṣaḥसर्वभूताधिवासःsarvabhūtādhivāsaḥसाक्षीsākṣīचेताcetāकेवलःkevalaḥनिर्गुणःnirguṇaḥचca

अन्वय

एकः देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलः निर्गुणः च [अस्ति] ।

Passage 6.12

एको वशी निष्क्रियाणां बहूनामेकं बीजं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥

पदच्छेद

एकःekaḥवशीvaśīनिष्क्रियाणाम्niṣkriyāṇāmबहूनाम्bahūnāmएकम्ekamबीजम्bījamबहुधाbahudhāयःyaḥकरोतिkarotiतम्tamआत्मस्थम्ātmasthamयेyeअनुपश्यन्तिanupaśyantiधीराःdhīrāḥतेषाम्teṣāmसुखम्sukhamशाश्वतम्śāśvatamनnaइतरेषाम्itareṣām

अन्वय

यः एकः वशी निष्क्रियाणाम् बहूनाम् [ईशः सन्] एकम् बीजम् बहुधा करोति, तम् आत्मस्थम् ये धीराः अनुपश्यन्ति, तेषाम् शाश्वतम् सुखम् [अस्ति], इतरेषाम् न [अस्ति] ।

Passage 6.13

नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् । तत्कारणं सांख्ययोगाधिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १३ ॥

पदच्छेद

नित्यःnityaḥनित्यानाम्nityānāmचेतनःcetanaḥचेतनानाम्cetanānāmएकःekaḥबहूनाम्bahūnāmयःyaḥविदधातिvidadhātiकामान्kāmānतत्कारणम्tatkāraṇamसांख्ययोगाधिगम्यम्sāṃkhyayogādhigamyamज्ञात्वाjñātvāदेवम्devamमुच्यतेmucyateसर्वपाशैःsarvapāśaiḥ

अन्वय

यः नित्यानाम् नित्यः, चेतनानाम् चेतनः, एकः [सन्] बहूनाम् कामान् विदधाति, तत् कारणम् सांख्ययोगाधिगम्यम् देवम् ज्ञात्वा [ज्ञाता] सर्वपाशैः मुच्यते ।

Passage 6.14

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १४ ॥

पदच्छेद

नnaतत्रtatraसूर्यःsūryaḥभातिbhātiनnaचन्द्रतारकम्candratārakamनnaइमाःimāḥविद्युतःvidyutaḥभान्तिbhāntiकुतःkutaḥअयम्ayamअग्निःagniḥतम्tamएवevaभान्तम्bhāntamअनुभातिanubhātiसर्वम्sarvamतस्यtasyaभासाbhāsāसर्वम्sarvamइदम्idamविभातिvibhāti

अन्वय

तत्र सूर्यः न भाति, चन्द्रतारकम् न [भाति], इमाः विद्युतः न भान्ति; अयम् अग्निः कुतः [भाति]? भान्तम् तम् एव सर्वम् अनुभाति; तस्य भासा इदम् सर्वम् विभाति ।

Passage 6.15

एको हंसः भुवनस्यास्य मध्ये स एवाग्निः सलिले संनिविष्टः । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ १५ ॥

पदच्छेद

एकःekaḥहंसःhaṃsaḥभुवनस्यbhuvanasyaअस्यasyaमध्येmadhyeसःsaḥएवevaअग्निःagniḥसलिलेsalileसन्निविष्टःsanniviṣṭaḥतम्tamएवevaविदित्वाviditvāअतिatiमृत्युम्mṛtyumएतिetiनnaअन्यःanyaḥपन्थाःpanthāḥविद्यतेvidyateअयनायayanāya

अन्वय

अस्य भुवनस्य मध्ये एकः हंसः [अस्ति] । सः एव सलिले सन्निविष्टः अग्निः [अस्ति] । तम् एव विदित्वा [ज्ञाता] मृत्युम् अति एति; अयनाय अन्यः पन्थाः न विद्यते ।

Passage 6.16

स विश्वकृद् विश्वविदात्मयोनिर्ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यः । प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः ॥ १६ ॥

पदच्छेद

सःsaḥविश्वकृत्viśvakṛtविश्ववित्viśvavitआत्मयोनिःātmayoniḥज्ञःjñaḥकालकालःkālakālaḥगुणीguṇīसर्ववित्sarvavitयःyaḥप्रधानक्षेत्रज्ञपतिःpradhānakṣetrajñapatiḥगुणेशःguṇeśaḥसंसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुःsaṃsāramokṣasthitibandhahetuḥ

अन्वय

यः सर्ववित् प्रधानक्षेत्रज्ञपतिः गुणेशः संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः [अस्ति], सः विश्वकृत् विश्ववित् आत्मयोनिः ज्ञः कालकालः गुणी [अस्ति] ।

Passage 6.17

स तन्मयो ह्यमृत ईशसंस्थो ज्ञः सर्वगो भुवनस्यास्य गोप्ता । य ईशेऽस्य जगतो नित्यमेव नान्यो हेतुर्विद्यत ईशनाय ॥ १७ ॥

पदच्छेद

सःsaḥतन्मयःtanmayaḥहिhiअमृतःamṛtaḥईशसंस्थःīśasaṃsthaḥज्ञःjñaḥसर्वगःsarvagaḥभुवनस्यbhuvanasyaअस्यasyaगोप्ताgoptāयःyaḥईशेīśeअस्यasyaजगतःjagataḥनित्यम्nityamएवevaनnaअन्यःanyaḥहेतुःhetuḥविद्यतेvidyateईशनायīśanāya

अन्वय

यः अस्य जगतः नित्यम् एव ईशे, सः हि तन्मयः अमृतः ईशसंस्थः ज्ञः सर्वगः अस्य भुवनस्य गोप्ता [अस्ति] । ईशनाय अन्यः हेतुः न विद्यते ।

Passage 6.18

यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्ये ॥ १८ ॥

पदच्छेद

यःyaḥब्रह्माणम्brahmāṇamविदधातिvidadhātiपूर्वम्pūrvamयःyaḥवैvaiवेदान्vedānचcaप्रहिणोतिprahiṇotiतस्मैtasmaiतम्tamहhaदेवम्devamआत्मबुद्धिप्रकाशम्ātmabuddhiprakāśamमुमुक्षुःmumukṣuḥवैvaiशरणम्śaraṇamअहम्ahamप्रपद्येprapadye

अन्वय

यः पूर्वम् ब्रह्माणम् विदधाति, यः वै तस्मै वेदान् च प्रहिणोति, तम् ह आत्मबुद्धिप्रकाशम् देवम् अहम् मुमुक्षुः वै शरणम् प्रपद्ये ।

Passage 6.19

निष्कलं निष्क्रियंशान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् । अमृतस्य परंसेतुं दग्धेन्धनमिवानलम् ॥ १९ ॥

पदच्छेद

निष्कलम्niṣkalamनिष्क्रियम्niṣkriyamशान्तम्śāntamनिरवद्यम्niravadyamनिरञ्जनम्nirañjanamअमृतस्यamṛtasyaपरम्paramसेतुम्setumदग्धेन्धनम्dagdhendhanamइवivaअनलम्analam

अन्वय

निष्कलम् निष्क्रियम् शान्तम् निरवद्यम् निरञ्जनम्, अमृतस्य परम् सेतुम्, दग्धेन्धनम् अनलम् इव [तम् देवम् अहम् शरणम् प्रपद्ये] ।

Passage 6.20

यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ २० ॥

पदच्छेद

यदाyadāचर्मवत्carmavatआकाशम्ākāśamवेष्टयिष्यन्तिveṣṭayiṣyantiमानवाःmānavāḥतदाtadāदेवम्devamअविज्ञायavijñāyaदुःखस्यduḥkhasyaअन्तःantaḥभविष्यतिbhaviṣyati

अन्वय

यदा मानवाः आकाशम् चर्मवत् वेष्टयिष्यन्ति, तदा देवम् अविज्ञाय दुःखस्य अन्तः भविष्यति ।

Passage 6.21

तपःप्रभावाद् देवप्रसादाच्च ब्रह्म ह श्वेताश्वतरोऽथ विद्वान् । अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसङ्घजुष्टम् ॥ २१ ॥

पदच्छेद

तपःप्रभावात्tapaḥprabhāvātदेवप्रसादात्devaprasādātचcaब्रह्मbrahmaहhaश्वेताश्वतरःśvetāśvataraḥअथathaविद्वान्vidvānअत्याश्रमिभ्यःatyāśramibhyaḥपरमम्paramamपवित्रम्pavitramप्रोवाचprovācaसम्यक्samyakऋषिसङ्घजुष्टम्ṛṣisaṅghajuṣṭam

अन्वय

अथ विद्वान् श्वेताश्वतरः तपःप्रभावात् देवप्रसादात् च अत्याश्रमिभ्यः सम्यक् ऋषिसङ्घजुष्टम् परमम् पवित्रम् ब्रह्म ह प्रोवाच ।

Passage 6.22

वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्पे प्रचोदितम् । नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुनः ॥ २२ ॥

पदच्छेद

वेदान्तेvedānteपरमम्paramamगुह्यम्guhyamपुराकल्पेpurākalpeप्रचोदितम्pracoditamनnaअप्रशान्तायapraśāntāyaदातव्यम्dātavyamनnaअपुत्रायaputrāyaअशिष्यायaśiṣyāyaवाvāपुनःpunaḥ

अन्वय

वेदान्ते पुराकल्पे प्रचोदितम् परमम् गुह्यम् [एतत्] अप्रशान्ताय न दातव्यम्; पुनः अपुत्राय अशिष्याय वा न [दातव्यम्] ।

Passage 6.23

यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ २३ ॥

पदच्छेद

यस्यyasyaदेवेdeveपराparāभक्तिःbhaktiḥयथाyathāदेवेdeveतथाtathāगुरौgurauतस्यtasyaएतेeteकथिताःkathitāḥहिhiअर्थाःarthāḥप्रकाशन्तेprakāśanteमहात्मनःmahātmanaḥ

अन्वय

यस्य देवे परा भक्तिः [अस्ति], यथा देवे तथा गुरौ [भक्तिः अस्ति], तस्य महात्मनः एते कथिताः अर्थाः हि प्रकाशन्ते ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · षष्ठः अध्यायः

Read the whole section →