Sunday Meditation· Open to Everyone

तृतीयः अध्यायः

संस्कृत

Passage 3.1

य एको जालवानीशत ईशनीभिः सर्वांल्लोकानीशत ईशनीभिः । य एवैक उद्भवे सम्भवे च य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १ ॥

पदच्छेद

यःyaḥएकःekaḥजालवान्jālavānईशतīśataईशनीभिःīśanībhiḥसर्वान्sarvānलोकान्lokānईशतīśataईशनीभिःīśanībhiḥयःyaḥएवevaएकःekaḥउद्भवेudbhaveसम्भवेsambhaveचcaयेyeएतत्etatविदुःviduḥअमृताःamṛtāḥतेteभवन्तिbhavanti

Passage 3.2

एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुर्य इमांल्लोकानीशत ईशनीभिः । प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सञ्चुकोचान्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपाः ॥ २ ॥

पदच्छेद

एकःekaḥहिhiरुद्रःrudraḥनnaद्वितीयायdvitīyāyaतस्थुःtasthuḥयःyaḥइमान्imānलोकान्lokānईशतīśataईशनीभिःīśanībhiḥप्रत्यङ्pratyaṅजनाःjanāḥतिष्ठतिtiṣṭhatiसञ्चुकोचsañcukocaअन्तकालेantakāleसंसृज्यsaṃsṛjyaविश्वाviśvāभुवनानिbhuvanāniगोपाःgopāḥ

Passage 3.3

विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । सम्बाहुभ्यां धमति सम्पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥ ३ ॥

पदच्छेद

विश्वतश्चक्षुःviśvataścakṣuḥउतutaविश्वतोमुखःviśvatomukhaḥविश्वतोबाहुःviśvatobāhuḥउतutaविश्वतस्पात्viśvataspātसम्samबाहुभ्याम्bāhubhyāmधमतिdhamatiसम्samपतत्रैःpatatraiḥद्यावाभूमीdyāvābhūmīजनयन्janayanदेवःdevaḥएकःekaḥ

अन्वय

एकः देवः विश्वतःचक्षुः, उत विश्वतोमुखः, विश्वतोबाहुः, उत विश्वतःपात् [सन्], द्यावाभूमी जनयन् बाहुभ्याम् सम् धमति, पतत्रैः सम् [धमति] ।

Passage 3.4

यो देवानां प्रभवश्चोद्भवश्च विश्वाधिपो रुद्रो महर्षिः । हिरण्यगर्भं जनयामास पूर्वं स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ ४ ॥

पदच्छेद

यःyaḥदेवानाम्devānāmप्रभवःprabhavaḥचcaउद्भवःudbhavaḥचcaविश्वाधिपःviśvādhipaḥरुद्रःrudraḥमहर्षिःmaharṣiḥहिरण्यगर्भम्hiraṇyagarbhamजनयामासjanayāmāsaपूर्वम्pūrvamसःsaḥनःnaḥबुद्ध्याbuddhyāशुभयाśubhayāसंयुनक्तुsaṃyunaktu

अन्वय

यः देवानाम् प्रभवः च उद्भवः च, विश्वाधिपः रुद्रः महर्षिः [अस्ति], [यः] पूर्वम् हिरण्यगर्भम् जनयामास, सः नः शुभया बुद्ध्या संयुनक्तु ।

Passage 3.5

या ते रुद्र शिवा तनूरघोराऽपापकाशिनी । तया नस्तनुवा शन्तमया गिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥ ५ ॥

पदच्छेद

याyāतेteरुद्रrudraशिवाśivāतनूःtanūḥअघोराaghorāअपापकाशिनीapāpakāśinīतयाtayāनःnaḥतनुवाtanuvāशन्तमयाśantamayāगिरिशन्तgiriśantaअभिचाकशीहिabhicākaśīhi

अन्वय

रुद्र, ते या शिवा अघोरा अपापकाशिनी तनूः [अस्ति], तया शन्तमया तनुवा नः अभिचाकशीहि, गिरिशन्त ।

Passage 3.6

यामिषुं गिरिशन्त हस्ते बिभर्ष्यस्तवे । शिवां गिरित्र तां कुरु मा हिंसीः पुरुषं जगत् ॥ ६ ॥

पदच्छेद

याम्yāmइषुम्iṣumगिरिशन्तgiriśantaहस्तेhasteबिभर्षिbibharṣiअस्तवेastaveशिवाम्śivāmगिरित्रgiritraताम्tāmकुरुkuruमाmāहिंसीःhiṃsīḥपुरुषम्puruṣamजगत्jagat

अन्वय

गिरिशन्त, याम् इषुम् हस्ते अस्तवे बिभर्षि, गिरित्र, ताम् शिवाम् कुरु । पुरुषम् जगत् मा हिंसीः ।

Passage 3.7

ततः परं ब्रह्म परं बृहन्तं यथा निकायं सर्वभूतेषु गूढम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारमीशं तं ज्ञात्वाऽमृता भवन्ति ॥ ७ ॥

पदच्छेद

ततःtataḥपरम्paramब्रह्मbrahmaपरम्paramबृहन्तम्bṛhantamयथानिकायम्yathānikāyamसर्वभूतेषुsarvabhūteṣuगूढम्gūḍhamविश्वस्यviśvasyaएकम्ekamपरिवेष्टितारम्pariveṣṭitāramईशम्īśamतम्tamज्ञात्वाjñātvāअमृताःamṛtāḥभवन्तिbhavanti

Passage 3.8

वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ ८ ॥

पदच्छेद

वेदvedaअहम्ahamएतम्etamपुरुषम्puruṣamमहान्तम्mahāntamआदित्यवर्णम्ādityavarṇamतमसःtamasaḥपरस्तात्parastātतम्tamएवevaविदित्वाviditvāअतिatiमृत्युम्mṛtyumएतिetiनnaअन्यःanyaḥपन्थाःpanthāḥविद्यतेvidyateअयनायayanāya

अन्वय

अहम् एतम् महान्तम् आदित्यवर्णम् तमसः परस्तात् [स्थितम्] पुरुषम् वेद । तम् एव विदित्वा [ज्ञाता] मृत्युम् अति एति । अयनाय अन्यः पन्थाः न विद्यते ।

Passage 3.9

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् ॥ ९ ॥

पदच्छेद

यस्मात्yasmātपरम्paramनnaअपरम्aparamअस्तिastiकिञ्चित्kiñcitयस्मात्yasmātनnaअणीयःaṇīyaḥनnaज्यायःjyāyaḥअस्तिastiकश्चित्kaścitवृक्षःvṛkṣaḥइवivaस्तब्धःstabdhaḥदिविdiviतिष्ठतिtiṣṭhatiएकःekaḥतेनtenaइदम्idamपूर्णम्pūrṇamपुरुषेणpuruṣeṇaसर्वम्sarvam

Passage 3.10

ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम् । य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥ १० ॥

पदच्छेद

ततःtataḥयत्yatउत्तरतरम्uttarataramतत्tatअरूपम्arūpamअनामयम्anāmayamयेyeएतत्etatविदुःviduḥअमृताःamṛtāḥतेteभवन्तिbhavantiअथathaइतरेitareदुःखम्duḥkhamएवevaअपियन्तिapiyanti

अन्वय

ततः यत् उत्तरतरम् [अस्ति], तत् अरूपम् अनामयम् [अस्ति] । ये एतत् विदुः, ते अमृताः भवन्ति; अथ इतरे दुःखम् एव अपियन्ति ।

Passage 3.11

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी स भगवांस्तस्मात्सर्वगतः शिवः ॥ ११ ॥

पदच्छेद

सर्वाननशिरोग्रीवःsarvānanaśirogrīvaḥसर्वभूतगुहाशयःsarvabhūtaguhāśayaḥसर्वव्यापीsarvavyāpīसःsaḥभगवान्bhagavānतस्मात्tasmātसर्वगतःsarvagataḥशिवःśivaḥ

अन्वय

सः भगवान् सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः सर्वव्यापी [अस्ति] । तस्मात् [सः] सर्वगतः शिवः [अस्ति] ।

Passage 3.12

महान्प्रभुर्वै पुरुषः सत्त्वस्यैष प्रवर्तकः । सुनिर्मलामिमां प्राप्तिमीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १२ ॥

पदच्छेद

महान्mahānप्रभुःprabhuḥवैvaiपुरुषःpuruṣaḥसत्त्वस्यsattvasyaएषःeṣaḥप्रवर्तकःpravartakaḥसुनिर्मलाम्sunirmalāmइमाम्imāmप्राप्तिम्prāptimईशानःīśānaḥज्योतिःjyotiḥअव्ययःavyayaḥ

Passage 3.13

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः । हृदा मनीषा मनसाभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १३ ॥

पदच्छेद

अङ्गुष्ठमात्रःaṅguṣṭhamātraḥपुरुषःpuruṣaḥअन्तरात्माantarātmāसदाsadāजनानाम्janānāmहृदयेhṛdayeसन्निविष्टःsanniviṣṭaḥहृदाhṛdāमनीषाmanīṣāमनसाmanasāअभिक्लृप्तःabhiklṛptaḥयेyeएतत्etatविदुःviduḥअमृताःamṛtāḥतेteभवन्तिbhavanti

अन्वय

अङ्गुष्ठमात्रः अन्तरात्मा पुरुषः जनानाम् हृदये सदा सन्निविष्टः [अस्ति] । [सः] हृदा मनीषा मनसा अभिक्लृप्तः [अस्ति] । ये एतत् विदुः, ते अमृताः भवन्ति ।

Passage 3.14

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ १४ ॥

पदच्छेद

सहस्रशीर्षाsahasraśīrṣāपुरुषःpuruṣaḥसहस्राक्षःsahasrākṣaḥसहस्रपात्sahasrapātसःsaḥभूमिम्bhūmimविश्वतःviśvataḥवृत्वाvṛtvāअतिatiअतिष्ठत्atiṣṭhatदशाङ्गुलम्daśāṅgulam

अन्वय

पुरुषः सहस्रशीर्षा सहस्राक्षः सहस्रपात् [अस्ति] । सः भूमिम् विश्वतः वृत्वा दशाङ्गुलम् अत्यतिष्ठत् ।

Passage 3.15

पुरुष एवेदँसर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥ १५ ॥

पदच्छेद

पुरुषःpuruṣaḥएवevaइदम्idamसर्वम्sarvamयत्yatभूतम्bhūtamयत्yatचcaभव्यम्bhavyamउतutaअमृतत्वस्यamṛtatvasyaईशानःīśānaḥयत्yatअन्नेनannenaअतिरोहतिatirohati

अन्वय

यत् भूतम्, यत् च भव्यम् [अस्ति], इदम् सर्वम् पुरुषः एव [अस्ति] । उत अमृतत्वस्य ईशानः [अस्ति]; यत् अन्नेन अतिरोहति [तत् अपि पुरुषः एव अस्ति] ।

Passage 3.16

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १६ ॥

पदच्छेद

सर्वतःपाणिपादम्sarvataḥpāṇipādamतत्tatसर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्sarvato’kṣiśiromukhamसर्वतःsarvataḥश्रुतिमत्śrutimatलोकेlokeसर्वम्sarvamआवृत्यāvṛtyaतिष्ठतिtiṣṭhati

अन्वय

तत् सर्वतःपाणिपादम् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतःश्रुतिमत् [सत्] लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ।

Passage 3.17

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । सर्वस्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं सुहृत् ॥ १७ ॥

पदच्छेद

सर्वेन्द्रियगुणाभासम्sarvendriyaguṇābhāsamसर्वेन्द्रियविवर्जितम्sarvendriyavivarjitamसर्वस्यsarvasyaप्रभुम्prabhumईशानम्īśānamसर्वस्यsarvasyaशरणम्śaraṇamसुहृत्suhṛt

Passage 3.18

नवद्वारे पुरे देही हंसो लेलायते बहिः । वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १८ ॥

पदच्छेद

नवद्वारेnavadvāreपुरेpureदेहीdehīहंसःhaṃsaḥलेलायतेlelāyateबहिःbahiḥवशीvaśīसर्वस्यsarvasyaलोकस्यlokasyaस्थावरस्यsthāvarasyaचरस्यcarasyaचca

अन्वय

सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च लोकस्य वशी देही हंसः नवद्वारे पुरे बहिः लेलायते ।

Passage 3.19

अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम् ॥ १९ ॥

पदच्छेद

अपाणिपादःapāṇipādaḥजवनःjavanaḥग्रहीताgrahītāपश्यतिpaśyatiअचक्षुःacakṣuḥसःsaḥशृणोतिśṛṇotiअकर्णःakarṇaḥसःsaḥवेत्तिvettiवेद्यम्vedyamनnaचcaतस्यtasyaअस्तिastiवेत्ताvettāतम्tamआहुःāhuḥअग्र्यम्agryamपुरुषम्puruṣamमहान्तम्mahāntam

अन्वय

सः अपाणिपादः जवनः ग्रहीता [अस्ति]; अचक्षुः [सन्] पश्यति; अकर्णः [सन्] शृणोति । सः वेद्यम् वेत्ति; तस्य वेत्ता च न अस्ति । तम् अग्र्यम् महान्तम् पुरुषम् आहुः ।

Passage 3.20

अणोरणीयान्महतो महीयानात्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः । तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ॥ २० ॥

पदच्छेद

अणोःaṇoḥअणीयान्aṇīyānमहतःmahataḥमहीयान्mahīyānआत्माātmāगुहायाम्guhāyāmनिहितःnihitaḥअस्यasyaजन्तोःjantoḥतम्tamअक्रतुःakratuḥपश्यतिpaśyatiवीतशोकःvītaśokaḥधातुःdhātuḥप्रसादात्prasādātमहिमानम्mahimānamईशम्īśam

Passage 3.21

वेदाहमेतमजरं पुराणं सर्वात्मानं सर्वगतं विभुत्वात् । जन्मनिरोधं प्रवदन्ति यस्य ब्रह्मवादिनो हि प्रवदन्ति नित्यम् ॥ २१ ॥

पदच्छेद

वेदvedaअहम्ahamएतम्etamअजरम्ajaramपुराणम्purāṇamसर्वात्मानम्sarvātmānamसर्वगतम्sarvagatamविभुत्वात्vibhutvātजन्मनिरोधम्janmanirodhamप्रवदन्तिpravadantiयस्यyasyaब्रह्मवादिनःbrahmavādinaḥहिhiप्रवदन्तिpravadantiनित्यम्nityam

अन्वय

अहम् एतम् अजरम् पुराणम् विभुत्वात् सर्वगतम् सर्वात्मानम् वेद । यस्य जन्मनिरोधम् ब्रह्मवादिनः प्रवदन्ति, [तम्] हि नित्यम् प्रवदन्ति ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · तृतीयः अध्यायः

Read the whole section →