Sunday Meditation· Open to Everyone

चतुर्थः अध्यायः

संस्कृत

Passage 4.1

य एकोऽवर्णो बहुधा शक्तियोगाद्वर्णाननेकान्निहितार्थो दधाति । विचैति चान्ते विश्वमादौ च देवः स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ १ ॥

पदच्छेद

यःyaḥएकःekaḥअवर्णःavarṇaḥबहुधाbahudhāशक्तियोगात्śaktiyogātवर्णान्varṇānअनेकान्anekānनिहितार्थःnihitārthaḥदधातिdadhātiविviचcaएतिetiचcaअन्तेanteविश्वम्viśvamआदौādauचcaदेवःdevaḥसःsaḥनःnaḥबुद्ध्याbuddhyāशुभयाśubhayāसंयुनक्तुsaṃyunaktu

अन्वय

यः एकः अवर्णः निहितार्थः [सन्] शक्तियोगात् बहुधा अनेकान् वर्णान् दधाति, [यः] देवः आदौ च अन्ते च विश्वम् वि एति, सः नः शुभया बुद्ध्या संयुनक्तु ।

Passage 4.2

तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदापस्तत्प्रजापतिः ॥ २ ॥

पदच्छेद

तत्tatएवevaअग्निःagniḥतत्tatआदित्यःādityaḥतत्tatवायुःvāyuḥतत्tatउuचन्द्रमाःcandramāḥतत्tatएवevaशुक्रम्śukramतत्tatब्रह्मbrahmaतत्tatआपःāpaḥतत्tatप्रजापतिःprajāpatiḥ

अन्वय

तत् एव अग्निः [अस्ति]; तत् आदित्यः [अस्ति]; तत् वायुः [अस्ति]; तत् उ चन्द्रमाः [अस्ति] । तत् एव शुक्रम् [अस्ति]; तत् ब्रह्म [अस्ति]; तत् आपः [सन्ति]; तत् प्रजापतिः [अस्ति] ।

Passage 4.3

त्वं स्त्री पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी । त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥ ३ ॥

पदच्छेद

त्वम्tvamस्त्रीstrīपुमान्pumānअसिasiत्वम्tvamकुमारःkumāraḥउतutaवाvāकुमारीkumārīत्वम्tvamजीर्णःjīrṇaḥदण्डेनdaṇḍenaवञ्चसिvañcasiत्वम्tvamजातःjātaḥभवसिbhavasiविश्वतोमुखःviśvatomukhaḥ

अन्वय

त्वम् स्त्री [असि]; [त्वम्] पुमान् असि; त्वम् कुमारः [असि], उत वा कुमारी [असि] । त्वम् जीर्णः दण्डेन वञ्चसि; त्वम् विश्वतोमुखः जातः भवसि ।

Passage 4.4

नीलः पतङ्गो हरितो लोहिताक्षस्तडिद्गर्भ ऋतवः समुद्राः । अनादिमांस्त्वं विभुत्वेन वर्तसे यतो जातानि भुवनानि विश्वा ॥ ४ ॥

पदच्छेद

नीलःnīlaḥपतङ्गःpataṅgaḥहरितःharitaḥलोहिताक्षःlohitākṣaḥतडिद्गर्भःtaḍidgarbhaḥऋतवःṛtavaḥसमुद्राःsamudrāḥअनादिमान्anādimānत्वम्tvamविभुत्वेनvibhutvenaवर्तसेvartaseयतःyataḥजातानिjātāniभुवनानिbhuvanāniविश्वाviśvā

अन्वय

त्वम् नीलः पतङ्गः, हरितः लोहिताक्षः, तडिद्गर्भः, ऋतवः समुद्राः [असि] । यतः विश्वा भुवनानि जातानि [सन्ति], [सः] त्वम् अनादिमान् विभुत्वेन वर्तसे ।

Passage 4.5

अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ ५ ॥

पदच्छेद

अजाम्ajāmएकाम्ekāmलोहितशुक्लकृष्णाम्lohitaśuklakṛṣṇāmबह्वीःbahvīḥप्रजाःprajāḥसृजमानाम्sṛjamānāmसरूपाःsarūpāḥअजःajaḥहिhiएकःekaḥजुषमाणःjuṣamāṇaḥअनुशेतेanuśeteजहातिjahātiएनाम्enāmभुक्तभोगाम्bhuktabhogāmअजःajaḥअन्यःanyaḥ

अन्वय

लोहितशुक्लकृष्णाम् सरूपाः बह्वीः प्रजाः सृजमानाम् एकाम् अजाम् एकः अजः हि जुषमाणः अनुशेते; अन्यः अजः भुक्तभोगाम् एनाम् जहाति ।

Passage 4.6

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति ॥ ६ ॥

पदच्छेद

द्वाdvāसुपर्णाsuparṇāसयुजाsayujāसखायाsakhāyāसमानम्samānamवृक्षम्vṛkṣamपरिषस्वजातेpariṣasvajāteतयोःtayoḥअन्यःanyaḥपिप्पलम्pippalamस्वादुsvāduअत्तिattiअनश्नन्anaśnanअन्यःanyaḥअभिचाकशीतिabhicākaśīti

अन्वय

सयुजा सखाया द्वा सुपर्णा समानम् वृक्षम् परिषस्वजाते । तयोः अन्यः स्वादु पिप्पलम् अत्ति; अन्यः अनश्नन् अभिचाकशीति ।

Passage 4.7

समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥ ७ ॥

पदच्छेद

समानेsamāneवृक्षेvṛkṣeपुरुषःpuruṣaḥनिमग्नःnimagnaḥअनीशयाanīśayāशोचतिśocatiमुह्यमानःmuhyamānaḥजुष्टम्juṣṭamयदाyadāपश्यतिpaśyatiअन्यम्anyamईशम्īśamअस्यasyaमहिमानम्mahimānamइतिitiवीतशोकःvītaśokaḥ

अन्वय

समाने वृक्षे निमग्नः मुह्यमानः पुरुषः अनीशया शोचति । यदा जुष्टम् अन्यम् ईशम् अस्य महिमानम् इति पश्यति, [तदा] वीतशोकः [भवति] ।

Passage 4.8

ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तं न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥ ८ ॥

पदच्छेद

ऋचःṛcaḥअक्षरेakṣareपरमेparameव्योमन्vyomanयस्मिन्yasminदेवाःdevāḥअधिadhiविश्वेviśveनिषेदुःniṣeduḥयःyaḥतम्tamनnaवेदvedaकिम्kimऋचाṛcāकरिष्यतिkariṣyatiयेyeइत्itतत्tatविदुःviduḥतेteइमेimeसमासतेsamāsate

अन्वय

यस्मिन् ऋचः अक्षरे परमे व्योमनि विश्वे देवाः अधि निषेदुः, तम् यः न वेद, [सः] ऋचा किम् करिष्यति? ये इत् तत् विदुः, ते इमे समासते ।

Passage 4.9

छन्दांसि यज्ञाः क्रतवो व्रतानि भूतं भव्यं यच्च वेदा वदन्ति । अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्धः ॥ ९ ॥

पदच्छेद

छन्दांसिchandāṃsiयज्ञाःyajñāḥक्रतवःkratavaḥव्रतानिvratāniभूतम्bhūtamभव्यम्bhavyamयत्yatचcaवेदाःvedāḥवदन्तिvadantiअस्मात्asmātमायीmāyīसृजतेsṛjateविश्वम्viśvamएतत्etatतस्मिन्tasminचcaअन्यःanyaḥमाययाmāyayāसन्निरुद्धःsanniruddhaḥ

अन्वय

छन्दांसि यज्ञाः क्रतवः व्रतानि भूतम् भव्यम् यत् च वेदाः वदन्ति, एतत् विश्वम् अस्मात् मायी सृजते । तस्मिन् च अन्यः मायया सन्निरुद्धः [अस्ति] ।

Passage 4.10

मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं च महेश्वरम् । तस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥ १० ॥

पदच्छेद

मायाम्māyāmतुtuप्रकृतिम्prakṛtimविद्यात्vidyātमायिनम्māyinamचcaमहेश्वरम्maheśvaramतस्यtasyaअवयवभूतैःavayavabhūtaiḥतुtuव्याप्तम्vyāptamसर्वम्sarvamइदम्idamजगत्jagat

अन्वय

मायाम् तु प्रकृतिम् विद्यात्; मायिनम् च महेश्वरम् [विद्यात्] । तस्य अवयवभूतैः तु इदम् सर्वम् जगत् व्याप्तम् [अस्ति] ।

Passage 4.11

यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येको यस्मिन्निदं सं च विचैति सर्वम् । तमीशानं वरदं देवमीड्यं निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ ११ ॥

पदच्छेद

यःyaḥयोनिम्yonimयोनिम्yonimअधितिष्ठतिadhitiṣṭhatiएकःekaḥयस्मिन्yasminइदम्idamसम्samचcaविviचcaएतिetiसर्वम्sarvamतम्tamईशानम्īśānamवरदम्varadamदेवम्devamईड्यम्īḍyamनिचाय्यnicāyyaइमाम्imāmशान्तिम्śāntimअत्यन्तम्atyantamएतिeti

अन्वय

यः एकः योनिम् योनिम् अधितिष्ठति, यस्मिन् इदम् सर्वम् सम् च वि एति, तम् ईशानम् वरदम् ईड्यम् देवम् निचाय्य [ज्ञाता] इमाम् शान्तिम् अत्यन्तम् एति ।

Passage 4.12

यो देवानां प्रभवश्चोद्भवश्च विश्वाधिपो रुद्रो महर्षिः । हिरण्यगर्भं पश्यत जायमानं स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ १२ ॥

पदच्छेद

यःyaḥदेवानाम्devānāmप्रभवःprabhavaḥचcaउद्भवःudbhavaḥचcaविश्वाधिपःviśvādhipaḥरुद्रःrudraḥमहर्षिःmaharṣiḥहिरण्यगर्भम्hiraṇyagarbhamपश्यतpaśyataजायमानम्jāyamānamसःsaḥनःnaḥबुद्ध्याbuddhyāशुभयाśubhayāसंयुनक्तुsaṃyunaktu

Passage 4.13

यो देवानामधिपो यस्मिन्ल्लोका अधिश्रिताः । य ईशेऽस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ १३ ॥

पदच्छेद

यःyaḥदेवानाम्devānāmअधिपःadhipaḥयस्मिन्yasminलोकाःlokāḥअधिश्रिताःadhiśritāḥयःyaḥईशेīśeअस्यasyaद्विपदःdvipadaḥचतुष्पदःcatuṣpadaḥकस्मैkasmaiदेवायdevāyaहविषाhaviṣāविधेमvidhema

Passage 4.14

सूक्ष्मातिसूक्ष्मं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारमनेकरूपम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १४ ॥

पदच्छेद

सूक्ष्मातिसूक्ष्मम्sūkṣmātisūkṣmamकलिलस्यkalilasyaमध्येmadhyeविश्वस्यviśvasyaस्रष्टारम्sraṣṭāramअनेकरूपम्anekarūpamविश्वस्यviśvasyaएकम्ekamपरिवेष्टितारम्pariveṣṭitāramज्ञात्वाjñātvāशिवम्śivamशान्तिम्śāntimअत्यन्तम्atyantamएतिeti

अन्वय

कलिलस्य मध्ये सूक्ष्मातिसूक्ष्मम् अनेकरूपम् विश्वस्य स्रष्टारम् विश्वस्य एकम् परिवेष्टितारम् शिवम् ज्ञात्वा [ज्ञाता] अत्यन्तम् शान्तिम् एति ।

Passage 4.15

स एव काले भुवनस्य गोप्ता विश्वाधिपः सर्वभूतेषु गूढः । यस्मिन्युक्ता ब्रह्मर्षयो देवताश्च तमेवं ज्ञात्वा मृत्युपाशांश्छिनत्ति ॥ १५ ॥

पदच्छेद

सःsaḥएवevaकालेkāleभुवनस्यbhuvanasyaगोप्ताgoptāविश्वाधिपःviśvādhipaḥसर्वभूतेषुsarvabhūteṣuगूढःgūḍhaḥयस्मिन्yasminयुक्ताःyuktāḥब्रह्मर्षयःbrahmarṣayaḥदेवताःdevatāḥचcaतम्tamएवम्evamज्ञात्वाjñātvāमृत्युपाशान्mṛtyupāśānछिनत्तिchinatti

अन्वय

सः एव काले भुवनस्य गोप्ता विश्वाधिपः सर्वभूतेषु गूढः [अस्ति] । यस्मिन् ब्रह्मर्षयः देवताः च युक्ताः [सन्ति], तम् एवम् ज्ञात्वा [ज्ञाता] मृत्युपाशान् छिनत्ति ।

Passage 4.16

घृतात्परं मण्डमिवातिसूक्ष्मं ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १६ ॥

पदच्छेद

घृतात्ghṛtātपरम्paramमण्डम्maṇḍamइवivaअतिसूक्ष्मम्atisūkṣmamज्ञात्वाjñātvāशिवम्śivamसर्वभूतेषुsarvabhūteṣuगूढम्gūḍhamविश्वस्यviśvasyaएकम्ekamपरिवेष्टितारम्pariveṣṭitāramज्ञात्वाjñātvāदेवम्devamमुच्यतेmucyateसर्वपाशैःsarvapāśaiḥ

अन्वय

घृतात् परम् मण्डम् इव अतिसूक्ष्मम् सर्वभूतेषु गूढम् शिवम् ज्ञात्वा, विश्वस्य एकम् परिवेष्टितारम् देवम् ज्ञात्वा [ज्ञाता] सर्वपाशैः मुच्यते ।

Passage 4.17

एष देवो विश्वकर्मा महात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः । हृदा मनीषा मनसाभिक्लृप्तो य एतद् विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १७ ॥

पदच्छेद

एषःeṣaḥदेवःdevaḥविश्वकर्माviśvakarmāमहात्माmahātmāसदाsadāजनानाम्janānāmहृदयेhṛdayeसन्निविष्टःsanniviṣṭaḥहृदाhṛdāमनीषाmanīṣāमनसाmanasāअभिक्लृप्तःabhiklṛptaḥयेyeएतत्etatविदुःviduḥअमृताःamṛtāḥतेteभवन्तिbhavanti

अन्वय

एषः देवः विश्वकर्मा महात्मा जनानाम् हृदये सदा सन्निविष्टः [अस्ति] । [सः] हृदा मनीषा मनसा अभिक्लृप्तः [अस्ति] । ये एतत् विदुः, ते अमृताः भवन्ति ।

Passage 4.18

यदाऽतमस्तन्न दिवा न रात्रिर्न सन्नचासच्छिव एव केवलः । तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणी ॥ १८ ॥

पदच्छेद

यदाyadāअतमःatamaḥतत्tatनnaदिवाdivāनnaरात्रिःrātriḥनnaसत्satनnaचcaअसत्asatशिवःśivaḥएवevaकेवलःkevalaḥतत्tatअक्षरम्akṣaramतत्tatसवितुःsavituḥवरेण्यम्vareṇyamप्रज्ञाprajñāचcaतस्मात्tasmātप्रसृताprasṛtāपुराणीpurāṇī

अन्वय

यदा अतमः [अस्ति], तत् दिवा न [अस्ति], रात्रिः न [अस्ति], सत् न [अस्ति], असत् च न [अस्ति]; केवलः शिवः एव [अस्ति] । तत् अक्षरम् [अस्ति]; तत् सवितुः वरेण्यम् [अस्ति] । तस्मात् पुराणी प्रज्ञा च प्रसृता [अस्ति] ।

Passage 4.19

नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये न परिजग्रभत् । न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद्यशः ॥ १९ ॥

पदच्छेद

नnaएनम्enamऊर्ध्वम्ūrdhvamनnaतिर्यञ्चम्tiryañcamनnaमध्येmadhyeनnaपरिजग्रभत्parijagrabhatनnaतस्यtasyaप्रतिमाpratimāअस्तिastiयस्यyasyaनामnāmaमहत्mahatयशःyaśaḥ

Passage 4.20

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा हृदिस्थं मनसा य एनमेवं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २० ॥

पदच्छेद

नnaसन्दृशेsandṛśeतिष्ठतिtiṣṭhatiरूपम्rūpamअस्यasyaनnaचक्षुषाcakṣuṣāपश्यतिpaśyatiकश्चनkaścanaएनम्enamहृदाhṛdāहृदिस्थम्hṛdisthamमनसाmanasāयेyeएनम्enamएवम्evamविदुःviduḥअमृताःamṛtāḥतेteभवन्तिbhavanti

अन्वय

अस्य रूपम् संदृशे न तिष्ठति । कश्चन एनम् चक्षुषा न पश्यति । ये हृदा मनसा हृदिस्थम् एनम् एवम् विदुः, ते अमृताः भवन्ति ।

Passage 4.21

अजात इत्येवं कश्चिद्भीरुः प्रपद्यते । रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यम् ॥ २१ ॥

पदच्छेद

अजातःajātaḥइतिitiएवम्evamकश्चित्kaścitभीरुःbhīruḥप्रपद्यतेprapadyateरुद्रrudraयत्yatतेteदक्षिणम्dakṣiṇamमुखम्mukhamतेनtenaमाम्māmपाहिpāhiनित्यम्nityam

अन्वय

कश्चित् भीरुः अजातः इति एवम् प्रपद्यते-रुद्र, ते यत् दक्षिणम् मुखम् [अस्ति], तेन माम् नित्यम् पाहि ।

Passage 4.22

मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा न अश्वेषु रीरिषः । वीरान् मा नो रुद्र भामितोऽवधीर्हविष्मन्तः सदमित्त्वा हवामहे ॥ २२ ॥

पदच्छेद

माmāनःnaḥतोकेtokeतनयेtanayeमाmāनःnaḥआयुषिāyuṣiमाmāनःnaḥगोषुgoṣuमाmāनःnaḥअश्वेषुaśveṣuरीरिषःrīriṣaḥवीरान्vīrānमाmāनःnaḥरुद्रrudraभामितःbhāmitaḥअवधीःavadhīḥहविष्मन्तःhaviṣmantaḥसदम्sadamइत्itत्वाtvāहवामहेhavāmahe

अन्वय

रुद्र, नः स्तोके तनये मा रीरिषः; नः आयुषि मा [रीरिषः]; नः गोषु मा [रीरिषः]; नः अश्वेषु मा [रीरिषः] । भामितः [त्वम्] नः वीरान् मा अवधीः । हविष्मन्तः [वयम्] त्वा सदम् इत् हवामहे ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · चतुर्थः अध्यायः

Read the whole section →