Sunday Meditation· Open to Everyone

प्रथमः प्रश्नः

संस्कृत

Passage 1.1

ॐ सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः ॥ १ ॥

पदच्छेद

ॐoṃसुकेशाsukeśāचcaभारद्वाजःbhāradvājaḥशैब्यःśaibyaḥचcaसत्यकामःsatyakāmaḥसौर्यायणीsauryāyaṇīचcaगार्ग्यःgārgyaḥकौसल्यःkausalyaḥचcaआश्वलायनःāśvalāyanaḥभार्गवःbhārgavaḥवैदर्भिःvaidarbhiḥकबन्धीkabandhīकात्यायनःkātyāyanaḥतेteहhaएतेeteब्रह्मपराःbrahmaparāḥब्रह्मनिष्ठाःbrahmaniṣṭhāḥपरम्paramब्रह्मbrahmaअन्वेषमाणाःanveṣamāṇāḥएषःeṣaḥहhaवैvaiतत्tatसर्वम्sarvamवक्ष्यतिvakṣyatiइतिitiतेteहhaसमित्पाणयःsamitpāṇayaḥभगवन्तम्bhagavantamपिप्पलादम्pippalādamउपसन्नाःupasannāḥ

अन्वय

ॐ । भारद्वाजः सुकेशा च, शैब्यः सत्यकामः च, सौर्यायणी गार्ग्यः च, कौसल्यः आश्वलायनः च, वैदर्भिः भार्गवः, कात्यायनः कबन्धी, ते ह एते ब्रह्मपराः ब्रह्मनिष्ठाः परम् ब्रह्म अन्वेषमाणाः, एषः ह वै तत् सर्वम् वक्ष्यति इति, ते ह समित्पाणयः भगवन्तम् पिप्पलादम् उपसन्नाः ।

Passage 1.2

तान् ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥ २ ॥

पदच्छेद

तान्tānहhaसःsaḥऋषिःṛṣiḥउवाचuvācaभूयःbhūyaḥएवevaतपसाtapasāब्रह्मचर्येणbrahmacaryeṇaश्रद्धयाśraddhayāसंवत्सरम्saṃvatsaramसंवत्स्यथsaṃvatsyathaयथाकामम्yathākāmamप्रश्नान्praśnānपृच्छतpṛcchataयदिyadiविज्ञास्यामःvijñāsyāmaḥसर्वम्sarvamहhaवःvaḥवक्ष्यामःvakṣyāmaḥइतिiti

अन्वय

सः ऋषिः तान् ह उवाच-भूयः एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरम् संवत्स्यथ । यथाकामम् प्रश्नान् पृच्छत । यदि विज्ञास्यामः, वः सर्वम् ह वक्ष्यामः इति ।

Passage 1.3

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ ३ ॥

पदच्छेद

अथathaकबन्धीkabandhīकात्यायनःkātyāyanaḥउपेत्यupetyaपप्रच्छpapracchaभगवन्bhagavanकुतःkutaḥहhaवैvaiइमाःimāḥप्रजाःprajāḥप्रजायन्तेprajāyanteइतिiti

अन्वय

अथ कात्यायनः कबन्धी उपेत्य पप्रच्छ-भगवन्, इमाः प्रजाः कुतः ह वा प्रजायन्ते इति ।

Passage 1.4

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥ ४ ॥

पदच्छेद

तस्मैtasmaiसःsaḥहhaउवाचuvācaप्रजाकामःprajākāmaḥवैvaiप्रजापतिःprajāpatiḥसःsaḥतपःtapaḥअतप्यतatapyataसःsaḥतपःtapaḥतप्त्वाtaptvāसःsaḥमिथुनम्mithunamउत्पादयतेutpādayateरयिम्rayimचcaप्राणम्prāṇamचcaइतिitiएतौetauमेmeबहुधाbahudhāप्रजाःprajāḥकरिष्यतःkariṣyataḥइतिiti

अन्वय

सः तस्मै ह उवाच-वै प्रजाकामः प्रजापतिः [आसीत्] । सः तपः अतप्यत । सः तपः तप्त्वा रयिम् च प्राणम् च इति मिथुनम् उत्पादयते; एतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यतः इति ।

Passage 1.5

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥ ५ ॥

पदच्छेद

आदित्यःādityaḥहhaवैvaiप्राणःprāṇaḥरयिःrayiḥएवevaचन्द्रमाःcandramāḥरयिःrayiḥवैvaiएतत्etatसर्वम्sarvamयत्yatमूर्तम्mūrtamचcaअमूर्तम्amūrtamचcaतस्मात्tasmātमूर्तिःmūrtiḥएवevaरयिःrayiḥ

अन्वय

आदित्यः ह वै प्राणः [अस्ति]; चन्द्रमाः रयिः एव [अस्ति] । यत् मूर्तम् च अमूर्तम् च [अस्ति], एतत् सर्वम् रयिः वा [अस्ति] । तस्मात् मूर्तिः एव रयिः [अस्ति] ।

Passage 1.6

अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ॥ ६ ॥

पदच्छेद

अथathaआदित्यःādityaḥउदयन्udayanयत्yatप्राचीम्prācīmदिशम्diśamप्रविशतिpraviśatiतेनtenaप्राच्यान्prācyānप्राणान्prāṇānरश्मिषुraśmiṣuसन्निधत्तेsannidhatteयत्yatदक्षिणाम्dakṣiṇāmयत्yatप्रतीचीम्pratīcīmयत्yatउदीचीम्udīcīmयत्yatअधःadhaḥयत्yatऊर्ध्वम्ūrdhvamयत्yatअन्तराantarāदिशःdiśaḥयत्yatसर्वम्sarvamप्रकाशयतिprakāśayatiतेनtenaसर्वान्sarvānप्राणान्prāṇānरश्मिषुraśmiṣuसन्निधत्तेsannidhatte

अन्वय

अथ उदयन् आदित्यः यत् प्राचीम् दिशम् प्रविशति, तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यत् दक्षिणाम् [दिशम् प्रकाशयति], यत् प्रतीचीम् [दिशम्], यत् उदीचीम् [दिशम्], यत् अधः, यत् ऊर्ध्वम्, यत् अन्तरा दिशः, यत् सर्वम् प्रकाशयति, तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ।

Passage 1.7

स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥ ७ ॥

पदच्छेद

सःsaḥएषःeṣaḥवैश्वानरःvaiśvānaraḥविश्वरूपःviśvarūpaḥप्राणःprāṇaḥअग्निःagniḥउदयतेudayateतत्tatएतत्etatऋचाṛcāअभ्युक्तम्abhyuktam

अन्वय

सः एषः वैश्वानरः विश्वरूपः प्राणः अग्निः उदयते । तत् एतत् ऋचा अभ्युक्तम् [अस्ति] ।

Passage 1.8

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ८ ॥

पदच्छेद

विश्वरूपम्viśvarūpamहरिणम्hariṇamजातवेदसम्jātavedasamपरायणम्parāyaṇamज्योतिःjyotiḥएकम्ekamतपन्तम्tapantamसहस्ररश्मिःsahasraraśmiḥशतधाśatadhāवर्तमानःvartamānaḥप्राणःprāṇaḥप्रजानाम्prajānāmउदयतिudayatiएषःeṣaḥसूर्यःsūryaḥ

अन्वय

विश्वरूपम् हरिणम् जातवेदसम् परायणम् एकम् तपन्तम् ज्योतिः [सूरयः विज्ञातवन्तः] । एषः सूर्यः सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्रजानाम् प्राणः [सन्] उदयति ।

Passage 1.9

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः ॥ ९ ॥

पदच्छेद

संवत्सरःsaṃvatsaraḥवैvaiप्रजापतिःprajāpatiḥतस्यtasyaअयनेayaneदक्षिणम्dakṣiṇamचcaउत्तरम्uttaramचcaतत्tatयेyeहhaवैvaiतत्tatइष्टापूर्तेiṣṭāpūrteकृतम्kṛtamइतिitiउपासतेupāsateतेteचान्द्रमसम्cāndramasamएवevaलोकम्lokamअभिजयन्तेabhijayanteतेteएवevaपुनःpunaḥआवर्तन्तेāvartanteतस्मात्tasmātएतेeteऋषयःṛṣayaḥप्रजाकामाःprajākāmāḥदक्षिणम्dakṣiṇamप्रतिपद्यन्तेpratipadyanteएषःeṣaḥहhaवैvaiरयिःrayiḥयःyaḥपितृयाणःpitṛyāṇaḥ

अन्वय

संवत्सरः वै प्रजापतिः [अस्ति] । तस्य दक्षिणम् च उत्तरम् च अयने [स्तः] । तत् ये ह वै तत् इष्टापूर्ते कृतम् इति उपासते, ते चान्द्रमसम् एव लोकम् अभिजयन्ते । ते एव पुनः आवर्तन्ते । तस्मात् एते प्रजाकामाः ऋषयः दक्षिणम् [अयनम्] प्रतिपद्यन्ते । यः पितृयाणः [अस्ति], एषः ह वै रयिः [अस्ति] ।

Passage 1.10

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥ १० ॥

पदच्छेद

अथathaउत्तरेणuttareṇaतपसाtapasāब्रह्मचर्येणbrahmacaryeṇaश्रद्धयाśraddhayāविद्ययाvidyayāआत्मानम्ātmānamअन्विष्यanviṣyaआदित्यम्ādityamअभिजयन्तेabhijayanteएतत्etatवैvaiप्राणानाम्prāṇānāmआयतनम्āyatanamएतत्etatअमृतम्amṛtamअभयम्abhayamएतत्etatपरायणम्parāyaṇamएतस्मात्etasmātनnaपुनःpunaḥआवर्तन्तेāvartanteइतिitiएषःeṣaḥनिरोधःnirodhaḥतत्tatएषःeṣaḥश्लोकःślokaḥ

अन्वय

अथ उत्तरेण [अयनेन] तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्यया आत्मानम् अन्विष्य आदित्यम् अभिजयन्ते । एतत् वै प्राणानाम् आयतनम् [अस्ति]; एतत् अमृतम् अभयम् [अस्ति]; एतत् परायणम् [अस्ति]; एतस्मात् न पुनः आवर्तन्ते इति एषः निरोधः [अस्ति] । तत् एषः श्लोकः [अस्ति] ।

Passage 1.11

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥ ११ ॥

पदच्छेद

पञ्चपादम्pañcapādamपितरम्pitaramद्वादशाकृतिम्dvādaśākṛtimदिवःdivaḥआहुःāhuḥपरेpareअर्धेardheपुरीषिणम्purīṣiṇamअथathaइमेimeअन्येanyeउuपरेpareविचक्षणम्vicakṣaṇamसप्तचक्रेsaptacakreषडरेṣaḍareआहुःāhuḥअर्पितम्arpitamइतिiti

Passage 1.12

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्राणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् ॥ १२ ॥

पदच्छेद

मासःmāsaḥवैvaiप्रजापतिःprajāpatiḥतस्यtasyaकृष्णपक्षःkṛṣṇapakṣaḥएवevaरयिःrayiḥशुक्लःśuklaḥप्राणःprāṇaḥतस्मात्tasmātएतेeteऋषयःṛṣayaḥशुक्लेśukleइष्टम्iṣṭamकुर्वन्तिkurvantiइतरेitareइतरस्मिन्itarasmin

Passage 1.13

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते ॥ १३ ॥

पदच्छेद

अहोरात्रःahorātraḥवैvaiप्रजापतिःprajāpatiḥतस्यtasyaअहःahaḥएवevaप्राणःprāṇaḥरात्रिःrātriḥएवevaरयिःrayiḥप्राणम्prāṇamवैvaiएतेeteप्रस्कन्दन्तिpraskandantiयेyeदिवाdivāरत्याratyāसंयुज्यन्तेsaṃyujyanteब्रह्मचर्यम्brahmacaryamएवevaतत्tatयत्yatरात्रौrātrauरत्याratyāसंयुज्यन्तेsaṃyujyante

अन्वय

अहोरात्रः वै प्रजापतिः [अस्ति] । तस्य अहः एव प्राणः [अस्ति]; रात्रिः एव रयिः [अस्ति] । ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते, एते प्राणम् वा प्रस्कन्दन्ति । यत् रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते, तत् ब्रह्मचर्यम् एव [अस्ति] ।

Passage 1.14

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ १४ ॥

पदच्छेद

अन्नम्annamवैvaiप्रजापतिःprajāpatiḥततःtataḥहhaवैvaiतत्tatरेतःretaḥतस्मात्tasmātइमाःimāḥप्रजाःprajāḥप्रजायन्तेprajāyanteइतिiti

अन्वय

अन्नम् वै प्रजापतिः [अस्ति] । ततः ह वै तत् रेतः [भवति]; तस्मात् इमाः प्रजाः प्रजायन्ते इति ।

Passage 1.15

तद्ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥

पदच्छेद

तत्tatयेyeहhaवैvaiतत्tatप्रजापतिव्रतम्prajāpativratamचरन्तिcarantiतेteमिथुनम्mithunamउत्पादयन्तेutpādayanteतेषाम्teṣāmएवevaएषःeṣaḥब्रह्मलोकःbrahmalokaḥयेषाम्yeṣāmतपःtapaḥब्रह्मचर्यम्brahmacaryamयेषुyeṣuसत्यम्satyamप्रतिष्ठितम्pratiṣṭhitam

अन्वय

तत् ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतम् चरन्ति, ते मिथुनम् उत्पादयन्ते । येषाम् तपः ब्रह्मचर्यम् [अस्ति], येषु सत्यम् प्रतिष्ठितम् [अस्ति], तेषाम् एव एषः ब्रह्मलोकः [अस्ति] ।

Passage 1.16

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥ १६ ॥

पदच्छेद

तेषाम्teṣāmअसौasauविरजःvirajaḥब्रह्मलोकःbrahmalokaḥनnaयेषुyeṣuजिह्मम्jihmamअनृतम्anṛtamनnaमायाmāyāचcaइतिiti

अन्वय

येषु जिह्मम् अनृतम् न [अस्ति], माया च न [अस्ति], तेषाम् असौ विरजः ब्रह्मलोकः [अस्ति] इति ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · प्रथमः प्रश्नः

Read the whole section →