Sunday Meditation· Open to Everyone

तृतीयः प्रश्नः

संस्कृत

Passage 3.1

अथ हैनं कौसल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रातिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बाह्यमभिधत्ते कथमध्यात्ममिति ॥ १ ॥

पदच्छेद

अथathaहhaएनम्enamकौसल्यःkausalyaḥचcaआश्वलायनःāśvalāyanaḥपप्रच्छpapracchaभगवन्bhagavanकुतःkutaḥएषःeṣaḥप्राणःprāṇaḥजायतेjāyateकथम्kathamआयातिāyātiअस्मिन्asminशरीरेśarīreआत्मानम्ātmānamवाvāप्रविभज्यpravibhajyaकथम्kathamप्रातिष्ठतेprātiṣṭhateकेनkenaउत्क्रमतेutkramateकथम्kathamबाह्यम्bāhyamअभिधत्तेabhidhatteकथम्kathamअध्यात्मम्adhyātmamइतिiti

अन्वय

अथ ह कौसल्यः आश्वलायनः च एनम् पप्रच्छ-भगवन्, एषः प्राणः कुतः जायते? अस्मिन् शरीर [एषः] कथम् आयाति? आत्मानम् वा प्रविभज्य कथम् प्रातिष्ठते? केन उत्क्रमते? बाह्यम् कथम् अभिधत्ते? अध्यात्मम् कथम् [अभिधत्ते] इति ।

Passage 3.2

तस्मै स होवाचातिप्रश्नान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥२ ॥

पदच्छेद

तस्मैtasmaiसःsaḥहhaउवाचuvācaअतिप्रश्नान्atipraśnānपृच्छसिpṛcchasiब्रह्मिष्ठःbrahmiṣṭhaḥअसिasiइतिitiतस्मात्tasmātतेteअहम्ahamब्रवीमिbravīmi

अन्वय

सः तस्मै ह उवाच-अतिप्रश्नान् पृच्छसि; ब्रह्मिष्ठः असि इति तस्मात् अहम् ते ब्रवीमि ।

Passage 3.3

आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदाततं मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥३ ॥

पदच्छेद

आत्मनःātmanaḥएषःeṣaḥप्राणःprāṇaḥजायतेjāyateयथाyathāएषाeṣāपुरुषेpuruṣeछायाchāyāएतस्मिन्etasminएतत्etatआततम्ātatamमनोकृतेनmanokṛtenaआयातिāyātiअस्मिन्asminशरीरेśarīre

अन्वय

एषः प्राणः आत्मनः जायते । यथा एषा छाया पुरुषे [आतता अस्ति], एतस्मिन् एतत् आततम् [अस्ति] । [एषः प्राणः] मनोकृतेन अस्मिन् शरीरे आयाति ।

Passage 3.4

यथा सम्राडेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते । एतान् ग्रामानेतान् ग्रामानधितिष्ठस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्ते ॥ ४ ॥

पदच्छेद

यथाyathāसम्राट्samrāṭएवevaअधिकृतान्adhikṛtānविनियुङ्क्तेviniyuṅkteएतान्etānग्रामान्grāmānएतान्etānग्रामान्grāmānअधितिष्ठस्वadhitiṣṭhasvaइतिitiएवम्evamएवevaएषःeṣaḥप्राणःprāṇaḥइतरान्itarānप्राणान्prāṇānपृथक्pṛthakपृथक्pṛthakएवevaसन्निधत्तेsannidhatte

अन्वय

यथा सम्राट् एव अधिकृतान् विनियुङ्क्ते-एतान् ग्रामान् एतान् ग्रामान् अधितिष्ठस्व इति, एवम् एव एषः प्राणः इतरान् प्राणान् पृथक् पृथक् एव सन्निधत्ते ।

Passage 3.5

पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रतिष्ठते मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्धुतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥ ५ ॥

पदच्छेद

पायूपस्थेpāyūpastheअपानम्apānamचक्षुःश्रोत्रेcakṣuḥśrotreमुखनासिकाभ्याम्mukhanāsikābhyāmप्राणःprāṇaḥस्वयम्svayamप्रतिष्ठतेpratiṣṭhateमध्येmadhyeतुtuसमानःsamānaḥएषःeṣaḥहिhiएतत्etatहुतम्hutamअन्नम्annamसमम्samamनयतिnayatiतस्मात्tasmātएताःetāḥसप्तsaptaअर्चिषःarciṣaḥभवन्तिbhavanti

अन्वय

पायूपस्थे अपानम् [प्राणः सन्निधत्ते] । चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्याम् प्राणः स्वयम् प्रतिष्ठते । मध्ये तु समानः [प्रतिष्ठते] । एषः हि एतत् हुतम् अन्नम् समम् नयति । तस्मात् एताः सप्त अर्चिषः भवन्ति ।

Passage 3.6

हृदि ह्येष आत्मा । अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ६ ॥

पदच्छेद

हृदिhṛdiहिhiएषःeṣaḥआत्माātmāअत्रatraएतत्etatएकशतम्ekaśatamनाडीनाम्nāḍīnāmतासाम्tāsāmशतम्śatamशतम्śatamएकैकस्याःekaikasyāḥद्वासप्ततिःdvāsaptatiḥद्वासप्ततिःdvāsaptatiḥप्रतिशाखानाडीसहस्राणिpratiśākhānāḍīsahasrāṇiभवन्तिbhavantiआसुāsuव्यानःvyānaḥचरतिcarati

अन्वय

एषः आत्मा हि हृदि [अस्ति] । अत्र एतत् नाडीनाम् एकशतम् [अस्ति] । तासाम् एकैकस्याः शतम् शतम् [शाखाः सन्ति] । [एकैकस्याः शाखायाः] द्वासप्ततिः द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्ति । आसु व्यानः चरति ।

Passage 3.7

अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥

पदच्छेद

अथathaएकयाekayāऊर्ध्वःūrdhvaḥउदानःudānaḥपुण्येनpuṇyenaपुण्यम्puṇyamलोकम्lokamनयतिnayatiपापेनpāpenaपापम्pāpamउभाभ्याम्ubhābhyāmएवevaमनुष्यलोकम्manuṣyalokam

अन्वय

अथ एकया [नाड्या] ऊर्ध्वः उदानः पुण्येन पुण्यम् लोकम् नयति, पापेन पापम् [लोकम् नयति], उभाभ्याम् एव मनुष्यलोकम् [नयति] ।

Passage 3.8

आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः । पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्य अपानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः ॥ ८ ॥

पदच्छेद

आदित्यःādityaḥहhaवैvaiबाह्यःbāhyaḥप्राणःprāṇaḥउदयतिudayatiएषःeṣaḥहिhiएनम्enamचाक्षुषम्cākṣuṣamप्राणम्prāṇamअनुगृह्णानःanugṛhṇānaḥपृथिव्याम्pṛthivyāmयाyāदेवताdevatāसाsāएषाeṣāपुरुषस्यpuruṣasyaअपानम्apānamअवष्टभ्यavaṣṭabhyaअन्तराantarāयत्yatआकाशःākāśaḥसःsaḥसमानःsamānaḥवायुःvāyuḥव्यानःvyānaḥ

अन्वय

आदित्यः ह वै बाह्यः प्राणः [अस्ति] । एषः हि एनम् चाक्षुषम् प्राणम् अनुगृह्णानः उदयति । पृथिव्याम् या देवता [अस्ति], सा एषा पुरुषस्य अपानम् अवष्टभ्य [अनुगृह्णाना वर्तते] । यत् [स्थानम्] अन्तरा [द्यावापृथिव्योः अस्ति], [तत्र] आकाशः [आकाशस्थः वायुः], सः समानः [समानम् अनुगृह्णानः वर्तते]; वायुः व्यानः [अस्ति] ।

Passage 3.9

तेजो ह वा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः । पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैः ॥ ९ ॥

पदच्छेद

तेजःtejaḥहhaवैvaiउदानःudānaḥतस्मात्tasmātउपशान्ततेजाःupaśāntatejāḥपुनर्भवम्punarbhavamइन्द्रियैःindriyaiḥमनसिmanasiसम्पद्यमानैःsampadyamānaiḥ

अन्वय

तेजः ह वा उदानः [अस्ति] । तस्मात् उपशान्ततेजाः [पुरुषः] मनसि सम्पद्यमानैः इन्द्रियैः [सह] पुनर्भवम् [प्रतिपद्यते] ।

Passage 3.10

यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति । प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना यथासङ्कल्पितं लोकं नयति ॥ १० ॥

पदच्छेद

यच्चित्तःyaccittaḥतेनtenaएषःeṣaḥप्राणम्prāṇamआयातिāyātiप्राणःprāṇaḥतेजसाtejasāयुक्तःyuktaḥसहsahaआत्मनाātmanāयथासङ्कल्पितम्yathāsaṅkalpitamलोकम्lokamनयतिnayati

अन्वय

यच्चित्तः [जनः भवति], तेन [चित्तेन] एषः प्राणम् आयाति । प्राणः तेजसा युक्तः आत्मना सह यथासङ्कल्पितम् लोकम् नयति ।

Passage 3.11

य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति तदेषः श्लोकः ॥ ११ ॥

पदच्छेद

यःyaḥएवम्evamविद्वान्vidvānप्राणम्prāṇamवेदvedaनnaहhaअस्यasyaप्रजाprajāहीयतेhīyateअमृतःamṛtaḥभवतिbhavatiतत्tatएषःeṣaḥश्लोकःślokaḥ

अन्वय

यः एवम् विद्वान् प्राणम् वेद, अस्य प्रजा ह न हीयते; [सः] अमृतः भवति । तत् एषः श्लोकः [अस्ति] ।

Passage 3.12

उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा । अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥ १२ ॥

पदच्छेद

उत्पत्तिम्utpattimआयतिम्āyatimस्थानम्sthānamविभुत्वम्vibhutvamचcaएवevaपञ्चधाpañcadhāअध्यात्मम्adhyātmamचcaएवevaप्राणस्यprāṇasyaविज्ञायvijñāyaअमृतम्amṛtamअश्नुतेaśnuteविज्ञायvijñāyaअमृतम्amṛtamअश्नुतेaśnuteइतिiti

अन्वय

प्राणस्य उत्पत्तिम् आयतिम् स्थानम् विभुत्वम् पञ्चधा च एव, अध्यात्मम् च एव विज्ञाय [ज्ञाता] अमृतम् अश्नुते; विज्ञाय अमृतम् अश्नुते इति ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · तृतीयः प्रश्नः

Read the whole section →