Sunday Meditation· Open to Everyone

मुण्डक 1 · खण्ड 2

संस्कृत

Passage 2.1

तदेतत् सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥ १.२.१ ॥

पदच्छेद

तत्tatएतत्etatसत्यम्satyamमन्त्रेषुmantreṣuकर्माणिkarmāṇiकवयःkavayaḥयानिyāniअपश्यन्apaśyanतानिtāniत्रेतायाम्tretāyāmबहुधाbahudhāसंततानिsaṃtatāniतानिtāniआचरथācarathaनियतम्niyatamसत्यकामाःsatyakāmāḥएषःeṣaḥवःvaḥपन्थाःpanthāḥसुकृतस्यsukṛtasyaलोकेloke

अन्वय

तत् एतत् सत्यम् [अस्ति] । कवयः मन्त्रेषु यानि कर्माणि अपश्यन्, तानि त्रेतायाम् बहुधा सन्ततानि [सन्ति] । सत्यकामाः, तानि नियतम् आचरथ; एषः वः सुकृतस्य लोके पन्थाः [अस्ति] ।

Passage 2.2

यदा लेलायते ह्यर्चिः समिद्धे हव्यवाहने । तदाऽऽज्यभागावन्तरेणाऽऽहुतीः प्रतिपादयेत् ॥ १.२.२ ॥

पदच्छेद

यदाyadāलेलायतेlelāyateहिhiअर्चिःarciḥसमिद्धेsamiddheहव्यवाहनेhavyavāhaneतदाtadāआज्यभागौājyabhāgauअन्तरेणantareṇaआहुतीःāhutīḥप्रतिपादयेत्pratipādayet

अन्वय

यदा हि समिद्धे हव्यवाहने अर्चिः लेलायते, तदा आज्यभागौ अन्तरेण आहुतीः प्रतिपादयेत् ।

Passage 2.3

यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमासमचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतमासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति ॥ १.२.३ ॥

पदच्छेद

यस्यyasyaअग्निहोत्रम्agnihotramअदर्शम्adarśamअपौर्णमासम्apaurṇamāsamअचातुर्मास्यम्acāturmāsyamअनाग्रयणम्anāgrayaṇamअतिथिवर्जितम्atithivarjitamचcaअहुतम्ahutamअवैश्वदेवम्avaiśvadevamअविधिनाavidhināहुतम्hutamआसप्तमान्āsaptamānतस्यtasyaलोकान्lokānहिनस्तिhinasti

अन्वय

यस्य अग्निहोत्रम् अदर्शम् अपौर्णमासम् अचातुर्मास्यम् अनाग्रयणम् अतिथिवर्जितम् च, अहुतम् अवैश्वदेवम् अविधिना हुतम् [अस्ति], [तत्] तस्य आसप्तमान् लोकान् हिनस्ति ।

Passage 2.4

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः ॥ १.२.४ ॥

पदच्छेद

कालीkālīकरालीkarālīचcaमनोजवाmanojavāचcaसुलोहिताsulohitāयाyāचcaसुधूम्रवर्णाsudhūmravarṇāस्फुलिङ्गिनीsphuliṅginīविश्वरुचीviśvarucīचcaदेवीdevīलेलायमानाःlelāyamānāḥइतिitiसप्तsaptaजिह्वाःjihvāḥ

अन्वय

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता च या सुधूम्रवर्णा [अस्ति], स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी इति [एताः] सप्त लेलायमानाः जिह्वाः [सन्ति] ।

Passage 2.5

एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाहुतयो ह्याददायन् । तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ १.२.५ ॥

पदच्छेद

एतेषुeteṣuयःyaḥचरतेcarateभ्राजमानेषुbhrājamāneṣuयथाकालम्yathākālamचcaआहुतयःāhutayaḥहिhiआददायन्ādadāyanतम्tamनयन्तिnayantiएताःetāḥसूर्यस्यsūryasyaरश्मयःraśmayaḥयत्रyatraदेवानाम्devānāmपतिःpatiḥएकःekaḥअधिवासःadhivāsaḥ

Passage 2.6

एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः ॥ १.२.६ ॥

पदच्छेद

एहिehiएहिehiइतिitiतम्tamआहुतयःāhutayaḥसुवर्चसःsuvarcasaḥसूर्यस्यsūryasyaरश्मिभिःraśmibhiḥयजमानम्yajamānamवहन्तिvahantiप्रियाम्priyāmवाचम्vācamअभिवदन्त्यःabhivadantyaḥअर्चयन्त्यःarcayantyaḥएषःeṣaḥवःvaḥपुण्यःpuṇyaḥसुकृतःsukṛtaḥब्रह्मलोकःbrahmalokaḥ

अन्वय

सुवर्चसः आहुतयः एहि एहि इति प्रियाम् वाचम् अभिवदन्त्यः अर्चयन्त्यः तम् यजमानम् सूर्यस्य रश्मिभिः वहन्ति—एषः वः पुण्यः सुकृतः ब्रह्मलोकः [अस्ति] ।

Passage 2.7

प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥ १.२.७ ॥

पदच्छेद

प्लवाःplavāḥहिhiएतेeteअदृढाःadṛḍhāḥयज्ञरूपाःyajñarūpāḥअष्टादशaṣṭādaśaउक्तम्uktamअवरम्avaramयेषुyeṣuकर्मkarmaएतत्etatश्रेयःśreyaḥयेyeअभिनन्दन्तिabhinandantiमूढाःmūḍhāḥजरामृत्युम्jarāmṛtyumतेteपुनःpunaḥएवevaअपिapiयन्तिyanti

अन्वय

एते अष्टादश यज्ञरूपाः प्लवाः हि अदृढाः [सन्ति], येषु अवरम् कर्म उक्तम् [अस्ति] । ये मूढाः एतत् श्रेयः [इति] अभिनन्दन्ति, ते पुनः एव अपि जरामृत्युम् यन्ति ।

Passage 2.8

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ १.२.८ ॥

पदच्छेद

अविद्यायाम्avidyāyāmअन्तरेantareवर्तमानाःvartamānāḥस्वयम्svayamधीराःdhīrāḥपण्डितंमन्यमानाःpaṇḍitaṃmanyamānāḥजङ्घन्यमानाःjaṅghanyamānāḥपरियन्तिpariyantiमूढाःmūḍhāḥअन्धेनandhenaएवevaनीयमानाःnīyamānāḥयथाyathāअन्धाःandhāḥ

अन्वय

अविद्यायाम् अन्तरे वर्तमानाः मूढाः स्वयम् धीराः [स्मः इति], [आत्मानम्] पण्डितम् मन्यमानाः जङ्घन्यमानाः परियन्ति, यथा अन्धेन एव नीयमानाः अन्धाः [परियन्ति] ।

Passage 2.9

अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । यत् कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात् तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ॥ १.२.९ ॥

पदच्छेद

अविद्यायाम्avidyāyāmबहुधाbahudhāवर्तमानाःvartamānāḥवयम्vayamकृतार्थाःkṛtārthāḥइतिitiअभिमन्यन्तिabhimanyantiबालाःbālāḥयत्yatकर्मिणःkarmiṇaḥनnaप्रवेदयन्तिpravedayantiरागात्rāgātतेनtenaआतुराःāturāḥक्षीणलोकाःkṣīṇalokāḥच्यवन्तेcyavante

अन्वय

अविद्यायाम् बहुधा वर्तमानाः बालाः वयम् कृतार्थाः [स्मः] इति अभिमन्यन्ति । यत् कर्मिणः रागात् न प्रवेदयन्ति, तेन आतुराः क्षीणलोकाः च्यवन्ते ।

Passage 2.10

इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति ॥ १.२.१० ॥

पदच्छेद

इष्टापूर्तम्iṣṭāpūrtamमन्यमानाःmanyamānāḥवरिष्ठम्variṣṭhamनnaअन्यत्anyatश्रेयःśreyaḥवेदयन्तेvedayanteप्रमूढाःpramūḍhāḥनाकस्यnākasyaपृष्ठेpṛṣṭheतेteसुकृतेsukṛteअनुभूत्वाanubhūtvāइमम्imamलोकम्lokamहीनतरम्hīnataramवाvāविशन्तिviśanti

अन्वय

इष्टापूर्तम् वरिष्ठम् मन्यमानाः प्रमूढाः अन्यत् श्रेयः न वेदयन्ते । ते नाकस्य पृष्ठे सुकृते अनुभूत्वा इमम् लोकम् हीनतरम् वा [लोकम्] विशन्ति ।

Passage 2.11

तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥ १.२.११ ॥

पदच्छेद

तपःश्रद्धेtapaḥśraddheयेyeहिhiउपवसन्तिupavasantiअरण्येaraṇyeशान्ताःśāntāḥविद्वांसःvidvāṃsaḥभैक्ष्यचर्याम्bhaikṣyacaryāmचरन्तःcarantaḥसूर्यद्वारेणsūryadvāreṇaतेteविरजाःvirajāḥप्रयान्तिprayāntiयत्रyatraअमृतःamṛtaḥसःsaḥपुरुषःpuruṣaḥहिhiअव्ययात्माavyayātmā

अन्वय

ये हि अरण्ये तपःश्रद्धे उपवसन्ति, शान्ताः विद्वांसः भैक्ष्यचर्याम् चरन्तः, ते विरजाः सूर्यद्वारेण प्रयान्ति, यत्र सः पुरुषः हि अमृतः अव्ययात्मा [अस्ति] ।

Passage 2.12

परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ १.२.१२ ॥

पदच्छेद

परीक्ष्यparīkṣyaलोकान्lokānकर्मचितान्karmacitānब्राह्मणःbrāhmaṇaḥनिर्वेदम्nirvedamआयात्āyātनnaअस्तिastiअकृतःakṛtaḥकृतेनkṛtenaतद्विज्ञानार्थम्tadvijñānārthamसःsaḥगुरुम्gurumएवevaअभिगच्छेत्abhigacchetसमित्पाणिःsamitpāṇiḥश्रोत्रियम्śrotriyamब्रह्मनिष्ठम्brahmaniṣṭham

अन्वय

ब्राह्मणः कर्मचितान् लोकान् परीक्ष्य निर्वेदम् आयात्; कृतेन अकृतः न अस्ति । सः तद्विज्ञानार्थम् समित्पाणिः श्रोत्रियम् ब्रह्मनिष्ठम् गुरुम् एव अभिगच्छेत् ।

Passage 2.13

तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ १.२.१३ ॥

पदच्छेद

तस्मैtasmaiसःsaḥविद्वान्vidvānउपसन्नायupasannāyaसम्यक्samyakप्रशान्तचित्तायpraśāntacittāyaशमान्वितायśamānvitāyaयेनyenaअक्षरम्akṣaramपुरुषम्puruṣamवेदvedaसत्यम्satyamप्रोवाचprovācaताम्tāmतत्त्वतःtattvataḥब्रह्मविद्याम्brahmavidyām

अन्वय

सः विद्वान् सम्यक् उपसन्नाय प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय तस्मै ताम् ब्रह्मविद्याम् तत्त्वतः प्रोवाच, येन [विज्ञानेन शिष्यः] सत्यम् अक्षरम् पुरुषम् वेद ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · मुण्डक 1 · खण्ड 2

Read the whole section →