Sunday Meditation· Open to Everyone

मुण्डक 2 · खण्ड 1

संस्कृत

Passage 3.1

तदेतत् सत्यं यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति ॥ २.१.१ ॥

पदच्छेद

तत्tatएतत्etatसत्यम्satyamयथाyathāसुदीप्तात्sudīptātपावकात्pāvakātविस्फुलिङ्गाःvisphuliṅgāḥसहस्रशःsahasraśaḥप्रभवन्तेprabhavanteसरूपाःsarūpāḥतथाtathāअक्षरात्akṣarātविविधाःvividhāḥसोम्यsomyaभावाःbhāvāḥप्रजायन्तेprajāyanteतत्रtatraचcaएवevaअपिapiयन्तिyanti

अन्वय

तत् एतत् सत्यम् [अस्ति] । सोम्य, यथा सुदीप्तात् पावकात् सरूपाः विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते, तथा अक्षरात् विविधाः भावाः प्रजायन्ते, तत्र च एव अपि यन्ति ।

Passage 3.2

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात् परतः परः ॥ २.१.२ ॥

पदच्छेद

दिव्यःdivyaḥहिhiअमूर्तःamūrtaḥपुरुषःpuruṣaḥसबाह्याभ्यन्तरःsabāhyābhyantaraḥहिhiअजःajaḥअप्राणःaprāṇaḥहिhiअमनाःamanāḥशुभ्रःśubhraḥहिhiअक्षरात्akṣarātपरतःparataḥपरःparaḥ

अन्वय

सः पुरुषः हि दिव्यः अमूर्तः बाह्याभ्यन्तरः हि अजः, अप्राणः हि अमनाः शुभ्रः हि परतः अक्षरात् परः [अस्ति] ।

Passage 3.3

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ २.१.३ ॥

पदच्छेद

एतस्मात्etasmātजायतेjāyateप्राणःprāṇaḥमनःmanaḥसर्वेन्द्रियाणिsarvendriyāṇiचcaखम्khamवायुःvāyuḥज्योतिःjyotiḥआपःāpaḥपृथिवीpṛthivīविश्वस्यviśvasyaधारिणीdhāriṇī

अन्वय

एतस्मात् प्राणः मनः सर्वेन्द्रियाणि च जायते; खम् वायुः ज्योतिः आपः विश्वस्य धारिणी पृथिवी [च जायते] ।

Passage 3.4

अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः । वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ २.१.४ ॥

पदच्छेद

अग्निःagniḥमूर्धाmūrdhāचक्षुषीcakṣuṣīचन्द्रसूर्यौcandrasūryauदिशःdiśaḥश्रोत्रेśrotreवाक्vākविवृताःvivṛtāḥचcaवेदाःvedāḥवायुःvāyuḥप्राणःprāṇaḥहृदयम्hṛdayamविश्वम्viśvamअस्यasyaपद्भ्याम्padbhyāmपृथिवीpṛthivīहिhiएषःeṣaḥसर्वभूतान्तरात्माsarvabhūtāntarātmā

अन्वय

अस्य अग्निः मूर्धा [अस्ति]; चन्द्रसूर्यौ चक्षुषी [स्तः]; दिशः श्रोत्रे [सन्ति]; विवृताः वेदाः च वाक् [सन्ति]; वायुः प्राणः [अस्ति]; विश्वम् हृदयम् [अस्ति]; पद्भ्याम् पृथिवी [जायते] । हि एषः सर्वभूतान्तरात्मा [अस्ति] ।

Passage 3.5

तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमात् पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात् संप्रसूताः ॥ २.१.५ ॥

पदच्छेद

तस्मात्tasmātअग्निःagniḥसमिधःsamidhaḥयस्यyasyaसूर्यःsūryaḥसोमात्somātपर्जन्यःparjanyaḥओषधयःoṣadhayaḥपृथिव्याम्pṛthivyāmपुमान्pumānरेतःretaḥसिञ्चतिsiñcatiयोषितायाम्yoṣitāyāmबह्वीःbahvīḥप्रजाःprajāḥपुरुषात्puruṣātसंप्रसूताःsaṃprasūtāḥ

अन्वय

तस्मात् अग्निः [जायते], यस्य समिधः सूर्यः [अस्ति] । सोमात् पर्जन्यः [जायते]; पृथिव्याम् ओषधयः [जायन्ते] । पुमान् योषितायाम् रेतः सिञ्चति । बह्वीः प्रजाः पुरुषात् सम्प्रसूताः [सन्ति] ।

Passage 3.6

तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः ॥ २.१.६ ॥

पदच्छेद

तस्मात्tasmātऋचःṛcaḥसामsāmaयजूंषिyajūṃṣiदीक्षाःdīkṣāḥयज्ञाःyajñāḥचcaसर्वेsarveक्रतवःkratavaḥदक्षिणाःdakṣiṇāḥचcaसंवत्सरःsaṃvatsaraḥचcaयजमानःyajamānaḥचcaलोकाःlokāḥसोमःsomaḥयत्रyatraपवतेpavateयत्रyatraसूर्यःsūryaḥ

अन्वय

तस्मात् ऋचः साम यजूंषि दीक्षा सर्वे यज्ञाः च क्रतवः दक्षिणाः च संवत्सरः च यजमानः च लोकाः [सम्प्रसूताः], यत्र सोमः पवते, यत्र सूर्यः [पवते] ।

Passage 3.7

तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि । प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्च ॥ २.१.७ ॥

पदच्छेद

तस्मात्tasmātचcaदेवाःdevāḥबहुधाbahudhāसंप्रसूताःsaṃprasūtāḥसाध्याःsādhyāḥमनुष्याःmanuṣyāḥपशवःpaśavaḥवयांसिvayāṃsiप्राणापानौprāṇāpānauव्रीहियवौvrīhiyavauतपःtapaḥचcaश्रद्धाśraddhāसत्यम्satyamब्रह्मचर्यम्brahmacaryamविधिःvidhiḥचca

अन्वय

तस्मात् च देवाः बहुधा सम्प्रसूताः [सन्ति]—साध्याः मनुष्याः पशवः वयांसि, प्राणापानौ व्रीहियवौ तपः च श्रद्धा सत्यम् ब्रह्मचर्यम् विधिः च [सम्प्रसूताः सन्ति] ।

Passage 3.8

सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ २.१.८ ॥

पदच्छेद

सप्तsaptaप्राणाःprāṇāḥप्रभवन्तिprabhavantiतस्मात्tasmātसप्तsaptaअर्चिषःarciṣaḥसमिधःsamidhaḥसप्तsaptaहोमाःhomāḥसप्तsaptaइमेimeलोकाःlokāḥयेषुyeṣuचरन्तिcarantiप्राणाःprāṇāḥगुहाशयाःguhāśayāḥनिहिताःnihitāḥसप्तsaptaसप्तsapta

अन्वय

तस्मात् सप्त प्राणाः प्रभवन्ति, सप्त अर्चिषः, सप्त समिधः, सप्त होमाः [प्रभवन्ति] । इमे सप्त लोकाः [प्रभवन्ति], येषु गुहाशयाः निहिताः प्राणाः सप्त सप्त चरन्ति ।

Passage 3.9

अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात् स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥ २.१.९ ॥

पदच्छेद

अतःataḥसमुद्राःsamudrāḥगिरयःgirayaḥचcaसर्वेsarveअस्मात्asmātस्यन्दन्तेsyandanteसिन्धवःsindhavaḥसर्वरूपाःsarvarūpāḥअतःataḥचcaसर्वाःsarvāḥओषधयःoṣadhayaḥरसःrasaḥचcaयेनyenaएषःeṣaḥभूतैःbhūtaiḥतिष्ठतेtiṣṭhateहिhiअन्तरात्माantarātmā

अन्वय

अतः समुद्राः सर्वे गिरयः च [सम्भवन्ति]; अस्मात् सर्वरूपाः सिन्धवः स्यन्दन्ते । अतः च सर्वाः ओषधयः रसः च [सम्भवन्ति], येन हि एषः अन्तरात्मा भूतैः [सह] तिष्ठते ।

Passage 3.10

पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोम्य ॥ २.१.१० ॥

पदच्छेद

पुरुषःpuruṣaḥएवevaइदम्idamविश्वम्viśvamकर्मkarmaतपःtapaḥब्रह्मbrahmaपरामृतम्parāmṛtamएतत्etatयःyaḥवेदvedaनिहितम्nihitamगुहायाम्guhāyāmसःsaḥअविद्याग्रन्थिम्avidyāgranthimविकिरतिvikiratiइहihaसोम्यsomya

अन्वय

इदम् विश्वम् कर्म तपः ब्रह्म परामृतम् पुरुषः एव [अस्ति] । सोम्य, यः गुहायाम् निहितम् एतत् वेद, सः इह अविद्याग्रन्थिम् विकिरति ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · मुण्डक 2 · खण्ड 1

Read the whole section →